Khi một người phạm nhiều tội và bị xét xử cùng lúc, toà quyết định hình phạt cho từng tội rồi tổng hợp theo Điều 55 Bộ luật Hình sự: các án tù có thời hạn được cộng lại nhưng không vượt 30 năm, cải tạo không giam giữ quy đổi 03 ngày thành 01 ngày tù, có tù chung thân hoặc tử hình thì hình phạt chung là hình phạt nặng nhất đó, còn phạt tiền được cộng riêng.
Nếu các tội bị xét xử ở những thời điểm khác nhau, hoặc người đó phạm tội mới khi đang chấp hành án, Điều 56 quy định cách nối bản án mới với bản án cũ. Bài này đi qua từng quy tắc bằng ví dụ có số, để người nhà tự kiểm được phép cộng trong bản án.
Quy tắc tổng hợp hình phạt chính theo khoản 1 Điều 55
Toà luôn tuyên hình phạt riêng cho từng tội trước, sau đó mới áp dụng các quy tắc dưới đây để ra hình phạt chung.
| Các hình phạt đã tuyên | Cách ra hình phạt chung | Giới hạn |
|---|---|---|
| Cùng là tù có thời hạn | Cộng lại | Không quá 30 năm |
| Cùng là cải tạo không giam giữ | Cộng lại | Không quá 03 năm |
| Có cả cải tạo không giam giữ và tù có thời hạn | Quy đổi 03 ngày cải tạo không giam giữ thành 01 ngày tù, rồi cộng | Không quá 30 năm |
| Nặng nhất là tù chung thân | Hình phạt chung là tù chung thân | Không cộng |
| Nặng nhất là tử hình | Hình phạt chung là tử hình | Không cộng |
| Phạt tiền | Không tổng hợp với loại khác; các khoản tiền phạt cộng lại | Chấp hành riêng |
| Trục xuất | Không tổng hợp với loại khác | Chấp hành riêng |
Trần 30 năm của điểm a khoản 1 Điều 55 cao hơn trần 20 năm cho một tội ở Điều 38. Đó là lý do một người có thể nhận hình phạt chung trên 20 năm tù dù không tội nào bị xử quá 20 năm.
Cảnh cáo không có trong các quy tắc trên vì nó không có thời hạn để cộng. Khi một tội bị cảnh cáo, tội khác bị phạt tù, người đó chấp hành án tù; cảnh cáo được ghi nhận trong bản án.
Ví dụ tính hình phạt chung từng bước
Giả định anh R bị xét xử cùng lúc về ba tội. Toà tuyên: tội thứ nhất 02 năm tù, tội thứ hai 18 tháng cải tạo không giam giữ, tội thứ ba phạt tiền 20.000.000 đồng; tội thứ nhất còn kèm phạt tiền bổ sung 10.000.000 đồng.
- Tách hình phạt chính theo loại: tù 02 năm; cải tạo không giam giữ 18 tháng; phạt tiền 20.000.000 đồng.
- Quy đổi cải tạo không giam giữ sang tù theo điểm b khoản 1 Điều 55: 18 tháng chia 3 được 06 tháng tù.
- Cộng tù theo điểm a: 02 năm cộng 06 tháng là 02 năm 06 tháng tù. Không vượt trần 30 năm nên giữ nguyên.
- Phạt tiền là hình phạt chính không tổng hợp với tù (điểm đ): anh R vẫn phải nộp 20.000.000 đồng.
- Hình phạt bổ sung là phạt tiền theo điểm a khoản 2 Điều 55 được cộng vào nhau thành hình phạt chung; ở đây chỉ có một khoản 10.000.000 đồng.
- Trừ thời gian tạm giữ, tạm giam: nếu anh R đã bị tạm giam 04 tháng, khoản 1 Điều 38 trừ 01 ngày tạm giam cho 01 ngày tù, thời gian còn phải chấp hành là 02 năm 02 tháng.
Ví dụ về trần: một người bị tuyên 15 năm, 12 năm và 08 năm tù cho ba tội. Tổng cộng 35 năm, nhưng hình phạt chung chỉ là 30 năm theo điểm a khoản 1 Điều 55.
Mỗi tội vẫn giữ loại tội và thời hiệu riêng
Tổng hợp chỉ diễn ra ở khâu hình phạt. Trước đó, từng tội được xác định khoản, khung, loại tội theo Điều 9 và thời hiệu truy cứu theo Điều 27 một cách độc lập. Giả định một người bị truy tố về ba tội trong cùng vụ án:
| Tội | Khoản áp dụng | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu truy cứu |
|---|---|---|---|---|
| Trộm cắp tài sản trị giá 10.000.000 đồng | Khoản 1 Điều 173 | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Cố ý gây thương tích 40% | Khoản 2 Điều 134 | Tù 02 – 06 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ làm chết một người | Khoản 1 Điều 260 | Phạt tiền 30 – 100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
Vì thời hiệu tính riêng, có thể xảy ra trường hợp một tội đã hết thời hiệu truy cứu trong khi tội khác vẫn còn. Tội đã hết thời hiệu thì không bị truy cứu, nên không có hình phạt để đưa vào phép tổng hợp, trừ khi thời hiệu bị tính lại theo khoản 3 Điều 27.
Loại tội riêng của từng tội cũng quyết định các hệ quả về sau như điều kiện tha tù trước thời hạn ở khoản 1 Điều 66, vốn phân biệt người chấp hành án về tội ít nghiêm trọng với người chấp hành án về tội từ nghiêm trọng trở lên. Khi bản án có nhiều tội, cần đọc từng dòng tội danh chứ không chỉ nhìn con số hình phạt chung.
Hình phạt bổ sung khi phạm nhiều tội
Cùng loại thì tính trong giới hạn của loại đó. Điểm a khoản 2 Điều 55: nếu hai tội cùng có hình phạt bổ sung là cấm hành nghề, toà quyết định hình phạt chung trong giới hạn luật quy định cho loại đó. Với cấm hành nghề, giới hạn ở Điều 41 là từ 01 đến 05 năm, nên hai lệnh cấm 03 năm và 04 năm không trở thành 07 năm.
Riêng phạt tiền thì cộng thẳng. Cũng điểm a khoản 2 Điều 55 quy định các khoản tiền phạt bổ sung được cộng lại thành hình phạt chung. Đây là ngoại lệ so với các hình phạt bổ sung có thời hạn.
Khác loại thì chấp hành tất cả. Điểm b khoản 2 Điều 55: nếu một tội có cấm cư trú, tội khác có tước một số quyền công dân, người bị kết án phải chấp hành cả hai. Các thời hạn này thường cùng bắt đầu từ ngày ra tù nên có thể chạy song song.
Biện pháp tư pháp không thuộc phép tổng hợp. Trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại cho từng bị hại được tuyên theo từng phần thiệt hại; chúng không bị "gộp" như hình phạt mà cộng theo nghĩa vụ dân sự thực tế.
Nhiều bản án: ba tình huống của Điều 56
Điều 56 xử lý trường hợp các tội không được xét trong cùng một phiên toà. Cách tính khác nhau tuỳ tội bị xét sau được thực hiện trước hay sau bản án đầu.
| Tình huống | Cách tính | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Đang chấp hành bản án thì bị xét xử về tội đã phạm TRƯỚC khi có bản án đó (khoản 1) | Quyết định hình phạt tội mới bị xét, tổng hợp với toàn bộ hình phạt của bản án trước theo Điều 55, rồi trừ thời gian đã chấp hành | Án cũ 04 năm, đã chấp hành 01 năm; tội phát hiện sau bị xử 02 năm. Hình phạt chung 06 năm, trừ 01 năm, còn 05 năm |
| Đang chấp hành bản án mà phạm tội MỚI (khoản 2) | Quyết định hình phạt tội mới, tổng hợp với phần hình phạt CHƯA chấp hành của bản án trước | Án cũ 04 năm, đã chấp hành 01 năm, còn 03 năm; tội mới bị xử 02 năm. Hình phạt chung 05 năm |
| Có nhiều bản án đã có hiệu lực nhưng chưa được tổng hợp (khoản 3) | Chánh án Toà án có thẩm quyền ra quyết định tổng hợp theo khoản 1 và khoản 2 | Hai bản án ở hai nơi khác nhau, mỗi bản tuyên riêng |
Hai dòng đầu cho cùng kết quả 05 năm trong ví dụ, nhưng cách tính khác nhau. Khác biệt lộ rõ khi tổng vượt trần: ở khoản 1, trần 30 năm áp lên tổng các bản án; ở khoản 2, trần áp lên phần còn lại cộng án mới, nên người phạm tội mới trong khi chấp hành án có thể ở trong trại lâu hơn 30 năm tính từ lần vào trại đầu tiên.
Án treo, tha tù trước thời hạn và tội phạm mới
Người đang trong thời gian thử thách án treo mà phạm tội mới thì theo khoản 5 Điều 65, toà buộc người đó chấp hành hình phạt tù của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo Điều 56. Ví dụ: án treo 02 năm tù, thử thách 04 năm; ở năm thứ hai lại phạm tội và bị xử 01 năm tù. Hình phạt chung là 03 năm tù và phải chấp hành thật.
Người được tha tù trước thời hạn có điều kiện mà phạm tội mới trong thời gian thử thách cũng vậy: khoản 4 Điều 66 buộc chấp hành hình phạt của bản án mới và tổng hợp với phần hình phạt tù chưa chấp hành của bản án trước theo Điều 56.
Phạm tội mới còn ảnh hưởng tới việc giảm án. Khoản 4 Điều 63 quy định người đã được giảm một phần hình phạt mà phạm tội mới ít nghiêm trọng do cố ý thì chỉ được xét giảm lần đầu sau khi chấp hành một phần hai mức hình phạt chung; khoản 5 nâng lên hai phần ba nếu tội mới từ nghiêm trọng trở lên. Khoản 3 Điều 63 có quy tắc riêng khi hình phạt chung có tù chung thân: chỉ xét giảm lần đầu xuống 30 năm sau khi đã chấp hành 15 năm và thời gian thực tế chấp hành phải đủ 25 năm.
Tội phạm mới còn chạm tới thời hiệu. Theo khoản 4 Điều 60, nếu người bị kết án phạm tội mới trong thời hạn thời hiệu thi hành bản án thì thời hiệu được tính lại từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới; theo khoản 3 Điều 27, phạm tội mới có khung trên 01 năm tù trong thời hiệu truy cứu của tội cũ cũng làm thời hiệu tội cũ tính lại.
Điều thường hiểu sai khi đọc bản án nhiều tội
"Phạm nhiều tội thì chỉ chịu án của tội nặng nhất." Chỉ đúng khi tội nặng nhất bị tù chung thân hoặc tử hình. Với tù có thời hạn, các án được cộng lại.
"Án tổng cộng không thể quá 20 năm." Trần 20 năm là cho một tội (Điều 38). Khi tổng hợp nhiều tội, trần là 30 năm.
"Đã nộp phạt tiền ở tội này thì được trừ vào án tù tội kia." Phạt tiền không tổng hợp với tù. Hai phần chấp hành độc lập.
"Cải tạo không giam giữ cộng thẳng vào tù." Phải quy đổi 03 ngày thành 01 ngày tù trước khi cộng, nên 01 năm cải tạo không giam giữ chỉ thêm khoảng 04 tháng tù.
Câu nên hỏi luật sư. Bản án đã tách riêng hình phạt cho từng tội chưa; phần quy đổi và cộng có đúng không; thời gian tạm giam ở các vụ khác nhau đã được trừ đủ chưa. Lỗi cộng trừ trong bản án tổng hợp là loại lỗi kiểm được bằng giấy bút và có thể yêu cầu sửa.
Câu hỏi thường gặp
Phạm nhiều tội thì án tù tối đa là bao nhiêu năm?
Với tù có thời hạn, hình phạt chung không vượt quá 30 năm theo điểm a khoản 1 Điều 55. Nếu một trong các tội bị tuyên tù chung thân hoặc tử hình thì hình phạt chung là hình phạt nặng nhất đó.
Cải tạo không giam giữ được quy đổi sang tù thế nào?
Theo điểm b khoản 1 Điều 55, cứ 03 ngày cải tạo không giam giữ được chuyển thành 01 ngày tù, sau đó cộng với các án tù khác. Ví dụ 18 tháng cải tạo không giam giữ tương đương 06 tháng tù.
Phạt tiền có được cộng vào án tù không?
Không. Điểm đ khoản 1 Điều 55 quy định phạt tiền không tổng hợp với các loại hình phạt khác; các khoản tiền phạt được cộng lại với nhau và chấp hành riêng với án tù.
Đang chấp hành án mà phạm tội mới thì tính án thế nào?
Theo khoản 2 Điều 56, toà quyết định hình phạt cho tội mới, rồi tổng hợp với phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước để ra hình phạt chung theo các quy tắc của Điều 55.
Nhiều bản án ở các toà khác nhau thì ai tổng hợp?
Khoản 3 Điều 56 giao Chánh án Toà án có thẩm quyền ra quyết định tổng hợp hình phạt của các bản án đã có hiệu lực mà chưa được tổng hợp, theo cách tính của khoản 1 và khoản 2 Điều 56.
Đang hưởng án treo mà phạm tội mới thì sao?
Khoản 5 Điều 65 buộc người đó chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo Điều 56. Người đó phải vào trại chấp hành tổng hình phạt.