Bộ luật Hình sự có 7 hình phạt chính (cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình) và 7 hình phạt bổ sung (cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc hành nghề, cấm cư trú, quản chế, tước một số quyền công dân, tịch thu tài sản, phạt tiền và trục xuất khi không là hình phạt chính) — danh sách nằm ở Điều 32. Với mỗi tội, người phạm tội chỉ chịu một hình phạt chính và có thể kèm một hoặc nhiều hình phạt bổ sung.
Bài này đặt các hình phạt cạnh nhau theo bảng: mức tối thiểu, tối đa, thời hạn, ai được hoặc không được áp dụng, rồi tách riêng những thứ hay bị gọi nhầm là hình phạt như biện pháp tư pháp, bồi thường hay án treo. Mọi con số dẫn từ Bộ luật Hình sự 2015 bản đã gộp các lần sửa đổi, gồm Luật 86/2025 có hiệu lực từ 01/7/2025.
Bảng bảy hình phạt chính: mức và đối tượng áp dụng
Khoản 1 Điều 32 Bộ luật Hình sự liệt kê bảy hình phạt chính, xếp từ nhẹ đến nặng. Mỗi loại có điều luật riêng quy định giới hạn và đối tượng; bảng dưới đây gom các giới hạn đó lại.
| Hình phạt chính | Điều luật | Giới hạn chung | Áp dụng cho ai |
|---|---|---|---|
| Cảnh cáo | Điều 34 | Không có mức, chỉ là lời khiển trách trong bản án | Người phạm tội ít nghiêm trọng, có nhiều tình tiết giảm nhẹ nhưng chưa đến mức miễn hình phạt |
| Phạt tiền | Điều 35 | Không thấp hơn 1.000.000 đồng; mức cụ thể ghi trong từng điều luật | Tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng; một số tội rất nghiêm trọng về kinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng |
| Cải tạo không giam giữ | Điều 36 | Từ 06 tháng đến 03 năm, khấu trừ 5%–20% thu nhập | Tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng; có nơi làm việc ổn định hoặc nơi cư trú rõ ràng |
| Trục xuất | Điều 37 | Buộc rời khỏi lãnh thổ Việt Nam | Chỉ người nước ngoài bị kết án |
| Tù có thời hạn | Điều 38 | Từ 03 tháng đến 20 năm cho một tội | Mọi loại tội, trừ trường hợp loại trừ ở khoản 2 Điều 38 |
| Tù chung thân | Điều 39 | Không thời hạn | Tội đặc biệt nghiêm trọng; không áp dụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội |
| Tử hình | Điều 40 | Hình phạt đặc biệt | Tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc nhóm tội luật định; loại trừ người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên |
Khoản 3 Điều 32 là quy tắc đọc bản án: một tội, một hình phạt chính. Toà không thể vừa phạt tiền vừa phạt tù làm hình phạt chính cho cùng một tội; phạt tiền chỉ đi kèm phạt tù khi điều luật cho phép nó làm hình phạt bổ sung. Khi một người phạm nhiều tội, mỗi tội nhận một hình phạt chính riêng, sau đó mới tổng hợp theo Điều 55.
Khoản 2 Điều 38 có một ngoại lệ ít người biết: không áp dụng tù có thời hạn với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng. Với nhóm này, toà phải chọn một hình phạt nhẹ hơn tù.
Bảy hình phạt bổ sung và thời hạn của từng loại
Hình phạt bổ sung không đứng một mình. Nó chỉ được tuyên khi điều luật của tội đang xét có ghi, thường ở khoản cuối cùng của điều luật, kiểu "người phạm tội còn có thể bị…". Khoản 2 Điều 32 liệt kê bảy loại.
| Hình phạt bổ sung | Điều luật | Thời hạn hoặc phạm vi | Tính từ khi nào, áp dụng khi nào |
|---|---|---|---|
| Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định | Điều 41 | Từ 01 năm đến 05 năm | Từ ngày chấp hành xong tù; hoặc từ ngày bản án có hiệu lực nếu hình phạt chính là cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc được hưởng án treo |
| Cấm cư trú | Điều 42 | Từ 01 năm đến 05 năm | Chỉ đi kèm phạt tù, tính từ ngày chấp hành xong tù |
| Quản chế | Điều 43 | Từ 01 năm đến 05 năm | Đi kèm phạt tù; áp dụng cho tội xâm phạm an ninh quốc gia, tái phạm nguy hiểm và trường hợp luật định |
| Tước một số quyền công dân | Điều 44 | Từ 01 năm đến 05 năm | Quyền ứng cử, quyền làm việc trong cơ quan nhà nước và phục vụ trong lực lượng vũ trang |
| Tịch thu tài sản | Điều 45 | Một phần hoặc toàn bộ tài sản | Chỉ với tội từ nghiêm trọng trở lên thuộc nhóm an ninh quốc gia, ma tuý, tham nhũng hoặc tội luật định |
| Phạt tiền | khoản 2 Điều 35 | Theo mức của điều luật | Khi không là hình phạt chính; thường gặp ở tội tham nhũng, ma tuý, tội xâm phạm sở hữu |
| Trục xuất | Điều 37 | Rời khỏi lãnh thổ | Người nước ngoài, khi không là hình phạt chính |
Ví dụ đọc từ luật: khoản 5 Điều 173 (trộm cắp tài sản) cho phép phạt tiền bổ sung từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng; khoản 5 Điều 260 (vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ) cho phép cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Điều luật nào không có câu đó thì toà không tuyên được hình phạt bổ sung tương ứng.
Khi tịch thu toàn bộ tài sản, Điều 45 buộc phải để lại cho người bị kết án và gia đình điều kiện sinh sống. Đây là giới hạn mà người nhà thường không biết để nêu ra.
Hình phạt khác biện pháp tư pháp: tịch thu, trả lại, bồi thường
Biện pháp tư pháp không phải hình phạt. Điều 46 tách riêng ba biện pháp với cá nhân: tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi; bắt buộc chữa bệnh. Chúng có thể được tuyên cùng hình phạt, nhưng không tính vào danh sách bảy hình phạt bổ sung.
Tịch thu vật, tiền liên quan khác tịch thu tài sản. Theo khoản 1 Điều 47, thứ bị tịch thu là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội, tiền hoặc vật do phạm tội mà có, khoản thu lợi bất chính và vật Nhà nước cấm lưu hành. Còn tịch thu tài sản theo Điều 45 lấy cả tài sản hợp pháp khác của người bị kết án và chỉ áp dụng với một số nhóm tội.
Tài sản của bị hại thì trả lại, không tịch thu. Khoản 2 Điều 47 quy định vật, tiền bị chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Chiếc điện thoại bị lấy trộm sẽ về lại người mất, không sung công.
Tài sản của người thứ ba có thể bị tịch thu nếu họ có lỗi. Khoản 3 Điều 47: nếu chủ tài sản có lỗi trong việc để người phạm tội dùng tài sản đó vào việc phạm tội, tài sản có thể bị tịch thu. Người cho mượn xe mà biết rõ mục đích mượn là để phạm tội nên hiểu rủi ro này.
Bồi thường là nghĩa vụ dân sự đi kèm. Điều 48 buộc trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất, bồi thường về tinh thần và công khai xin lỗi. Nghĩa vụ này tồn tại song song với hình phạt, không thay thế hình phạt.
Hình phạt dành cho pháp nhân thương mại
Từ năm 2018, công ty và các pháp nhân thương mại khác có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng chỉ về những tội được liệt kê tại Điều 76 (khoản 2 Điều 2 Bộ luật Hình sự). Hệ thống hình phạt của pháp nhân là một bộ riêng ở Điều 33, không dùng chung với cá nhân.
Hình phạt chính của pháp nhân gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Theo Điều 77, tiền phạt với pháp nhân không thấp hơn 50.000.000 đồng, mức cụ thể xét theo tình hình tài chính và biến động giá cả. Đình chỉ có thời hạn theo Điều 78 kéo dài từ 06 tháng đến 03 năm, áp dụng khi thiệt hại gây ra cho tính mạng, sức khoẻ, môi trường hoặc trật tự có khả năng khắc phục trên thực tế. Đình chỉ vĩnh viễn theo Điều 79 dành cho trường hợp không khắc phục được hậu quả, hoặc pháp nhân được thành lập chỉ để thực hiện tội phạm.
Hình phạt bổ sung của pháp nhân gồm cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực, cấm huy động vốn và phạt tiền khi không là hình phạt chính. Nguyên tắc một tội một hình phạt chính cũng áp dụng cho pháp nhân (khoản 3 Điều 33).
Điểm chủ doanh nghiệp hay nhầm: pháp nhân bị xử không có nghĩa người điều hành được miễn. Trách nhiệm của pháp nhân và trách nhiệm cá nhân được xem xét riêng; giám đốc vẫn có thể bị truy cứu về chính hành vi của mình.
Tình huống giả định: một bản án gồm những phần nào
Anh A trộm một chiếc xe máy trị giá 30.000.000 đồng. Giá trị nằm trong khoảng từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng nên hành vi thuộc khoản 1 Điều 173, khung cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 06 tháng đến 03 năm. Giả sử toà tuyên 01 năm tù: đó là hình phạt chính. Toà có thể tuyên thêm phạt tiền bổ sung trong khoảng 5–50 triệu đồng theo khoản 5. Chiếc xe được trả lại cho chủ theo Điều 47, đó là biện pháp tư pháp.
Chị B lái ô tô gây tai nạn làm một người tử vong. Nếu không có tình tiết nào của khoản 2, hành vi thuộc khoản 1 Điều 260. Ở khoản này có ba lựa chọn hình phạt chính: phạt tiền từ 30 đến 100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm, hoặc tù từ 01 năm đến 05 năm; toà chỉ chọn một. Hình phạt bổ sung có thể là cấm hành nghề lái xe từ 01 đến 05 năm theo khoản 5. Tiền bồi thường cho gia đình nạn nhân là nghĩa vụ dân sự, tính riêng.
Công ty C bị xét xử về một tội có trong Điều 76. Hình phạt chính có thể là phạt tiền từ 50 triệu đồng trở lên hoặc đình chỉ hoạt động; hình phạt bổ sung có thể là cấm huy động vốn. Người đại diện công ty bị xét riêng về hành vi của chính họ.
Ông D là người nước ngoài. Ngoài các hình phạt như công dân Việt Nam, toà có thể chọn trục xuất làm hình phạt chính, hoặc tuyên tù rồi trục xuất làm hình phạt bổ sung (Điều 37).
Những điều người dân hay hiểu sai về hình phạt
"Phạt tiền thì chỉ là nộp phạt cho xong." Phạt tiền theo Điều 35 là hình phạt trong bản án hình sự, khác hẳn tiền phạt vi phạm hành chính. Người bị phạt tiền hình sự về tội cố ý vẫn có án tích, chỉ đương nhiên được xoá sau 01 năm kể từ khi chấp hành xong theo điểm a khoản 2 Điều 70, nếu không phạm tội mới. Riêng người bị kết án do lỗi vô ý về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng thì không bị coi là có án tích (khoản 2 Điều 69).
"Án treo là một loại hình phạt." Án treo không có trong danh sách của Điều 32. Đó là việc toà cho người bị phạt tù không quá 03 năm không phải vào trại, kèm thời gian thử thách (Điều 65). Người được hưởng án treo vẫn mang bản án tù.
"Phạm tội gì cũng có thể bị tịch thu hết tài sản." Tịch thu tài sản chỉ áp dụng với nhóm tội nêu ở Điều 45 và phải có trong điều luật của tội đó. Phần lớn tội xâm phạm sở hữu thông thường không có hình phạt này.
"Đã bồi thường thì không bị phạt nữa." Bồi thường tự nguyện là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51, không tự động xoá trách nhiệm. Chỉ một số trường hợp hẹp ở khoản 3 Điều 29 (tội ít nghiêm trọng, hoặc tội nghiêm trọng do vô ý, có hoà giải và bị hại đề nghị) mới có thể được miễn trách nhiệm hình sự.
"Hết án tù là xong." Hình phạt bổ sung như cấm hành nghề, cấm cư trú, quản chế bắt đầu tính từ ngày ra tù và kéo dài thêm tới 05 năm. Án tích cũng chỉ xoá khi đã chấp hành xong cả hình phạt bổ sung.
Sau khi chấp hành: hình phạt quyết định thời gian mang án tích
Loại và mức hình phạt chính được tuyên quyết định thời gian phải chờ để đương nhiên được xoá án tích theo khoản 2 Điều 70, tính từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo.
| Hình phạt đã tuyên | Thời gian không phạm tội mới để đương nhiên được xoá án tích |
|---|---|
| Cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù được hưởng án treo | 01 năm |
| Tù đến 05 năm | 02 năm |
| Tù từ trên 05 năm đến 15 năm | 03 năm |
| Tù từ trên 15 năm, tù chung thân hoặc tử hình đã được giảm án | 05 năm |
Điều kiện đi kèm: đã chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án. Nếu hình phạt bổ sung như quản chế hay cấm hành nghề kéo dài hơn mốc trong bảng, thời hạn xoá án tích hết vào lúc chấp hành xong hình phạt bổ sung. Quy định này không áp dụng với người bị kết án về tội thuộc Chương XIII và Chương XXVI.
Khi người thân bị đề nghị truy tố, câu nên hỏi luật sư hình sự là: điều luật đang áp dụng có những hình phạt chính nào để lựa chọn, có hình phạt bổ sung nào, và phần tài sản nào có nguy cơ bị tịch thu theo Điều 47. Ba câu này giúp gia đình hình dung đúng hậu quả, thay vì chỉ hỏi "bị mấy năm".
Câu hỏi thường gặp
Một người có thể vừa bị phạt tù vừa bị phạt tiền cho cùng một tội không?
Có, nếu điều luật của tội đó cho phép phạt tiền làm hình phạt bổ sung. Khi đó tù là hình phạt chính, tiền là hình phạt bổ sung. Toà không được tuyên hai hình phạt chính cho một tội theo khoản 3 Điều 32.
Mức phạt tiền thấp nhất trong Bộ luật Hình sự là bao nhiêu?
Với cá nhân, khoản 3 Điều 35 quy định mức phạt tiền không thấp hơn 1.000.000 đồng. Với pháp nhân thương mại, Điều 77 quy định không thấp hơn 50.000.000 đồng. Mức cụ thể của từng tội ghi trong điều luật của tội đó.
Tù có thời hạn tối đa là bao nhiêu năm?
Với một tội, tù có thời hạn từ 03 tháng đến 20 năm theo khoản 1 Điều 38. Khi tổng hợp nhiều tội, hình phạt chung không vượt quá 30 năm theo điểm a khoản 1 Điều 55.
Thời gian bị tạm giam có được trừ vào án tù không?
Có. Khoản 1 Điều 38 quy định cứ 01 ngày tạm giữ, tạm giam được trừ 01 ngày tù. Với cải tạo không giam giữ, Điều 36 quy định 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 03 ngày cải tạo không giam giữ.
Hình phạt bổ sung có áp dụng cho người được hưởng án treo không?
Có thể. Khoản 3 Điều 65 cho phép toà áp dụng hình phạt bổ sung với người được hưởng án treo nếu điều luật áp dụng có quy định hình phạt đó. Ví dụ cấm hành nghề sẽ tính từ ngày bản án có hiệu lực theo Điều 41.
Người dưới 18 tuổi phạm tội có bị tù chung thân không?
Không. Điều 39 loại trừ tù chung thân và khoản 2 Điều 40 loại trừ tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội. Các quy định riêng khác về người dưới 18 tuổi được trình bày ở danh mục dành cho nhóm này.