NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Hình phạt và cách quyết định hình phạt

Cách đọc khung hình phạt trong Bộ luật Hình sự: khoản, mức thấp nhất, mức cao nhất

Đọc một điều luật hình sự theo từng khoản: khung hình phạt là gì, chữ "hoặc" nghĩa là gì, tính loại tội và thời hiệu từ mức cao nhất, khung khi phạm tội chưa đạt.

A Vietnamese law student seen from behind at a long wooden table in a quiet law library, pen hovering over blank sheets of paper, overhead angle, warm lamp light

Khung hình phạt là khoảng hình phạt ghi trong một khoản của điều luật, có mức thấp nhất và mức cao nhất; toà phải chọn mức án trong khoảng đó, trừ khi luật cho phép xuống dưới khung. Mỗi điều luật thường có nhiều khoản, khoản sau nặng hơn khoản trước, và hành vi rơi vào khoản nào phụ thuộc vào tình tiết định khung như giá trị tài sản, tỷ lệ tổn thương cơ thể hay số người bị hại.

Đọc đúng khung giúp trả lời ba câu hỏi người nhà hay hỏi: mức án có thể nằm trong khoảng nào, tội đó thuộc loại nào theo Điều 9 và thời hiệu truy cứu là bao lâu theo Điều 27. Bài này đi qua cách đọc từng bước, dùng Điều 134 và Điều 260 làm ví dụ, kèm cách tính khung khi phạm tội chưa đạt.

Khung hình phạt, mức hình phạt và loại tội: ba khái niệm khác nhau

Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn. Khung hình phạt là khoảng luật định trong một khoản, ví dụ "phạt tù từ 02 năm đến 07 năm" ở khoản 2 Điều 173. Mức hình phạt là con số toà tuyên trong bản án, ví dụ 03 năm tù. Loại tội là xếp hạng theo Điều 9, tính từ mức cao nhất của khung chứ không tính từ mức án đã tuyên.

Vì thế cùng một người bị tuyên 02 năm tù có thể đang mang tội nghiêm trọng (nếu khung là 2–7 năm) chứ không phải tội ít nghiêm trọng. Chênh lệch này kéo theo nhiều hệ quả: thời hiệu truy cứu, điều kiện tha tù trước thời hạn ở Điều 66, có bị coi là tái phạm nguy hiểm hay không theo Điều 53.

Mốc phân loại ở khoản 1 Điều 9: mức cao nhất của khung là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 03 năm thì là tội ít nghiêm trọng; trên 03 đến 07 năm là nghiêm trọng; trên 07 đến 15 năm là rất nghiêm trọng; trên 15 đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình là đặc biệt nghiêm trọng. Thời hiệu truy cứu tương ứng theo khoản 2 Điều 27 là 05, 10, 15 và 20 năm.

Đọc một điều luật hình sự theo sáu bước

Hầu hết điều luật phần các tội phạm được viết theo cùng một khuôn. Khi cầm một điều luật, có thể đi theo trình tự sau.

  1. Đọc khoản 1 để biết dấu hiệu định tội: hành vi nào, ngưỡng nào (giá trị tài sản, tỷ lệ tổn thương, hậu quả) thì mới thành tội. Dưới ngưỡng và không có tình tiết thay thế thì chưa phải tội phạm.
  2. Dò các khoản tiếp theo, mỗi khoản là một nhóm tình tiết định khung tăng nặng. Ghi lại khoản nào hành vi đáp ứng.
  3. Lấy khoản nặng nhất mà hành vi thoả mãn. Hành vi thoả nhiều điểm trong nhiều khoản thì không cộng dồn; chỉ khoản nặng nhất được áp dụng, các tình tiết còn lại có thể được cân nhắc khi chọn mức án.
  4. Đọc các hình phạt chính trong khoản đó. Chữ "hoặc" nghĩa là toà chọn một trong các phương án, ví dụ cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù.
  5. Đọc khoản cuối của điều luật, nơi thường ghi hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm hành nghề, tịch thu tài sản.
  6. Lấy mức cao nhất của khoản đã chọn, đối chiếu khoản 1 Điều 9 để biết loại tội và khoản 2 Điều 27 để biết thời hiệu.

Bước 3 là bước người đọc tự học hay làm sai nhất. Một vụ trộm vừa "có tổ chức" (điểm a khoản 2) vừa có giá trị 300 triệu đồng (điểm a khoản 3 Điều 173) sẽ áp dụng khoản 3, không phải cộng khung của hai khoản.

Bảng mẫu: Điều 134 đọc theo từng khoản

Điều 134 (cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác) là ví dụ tốt vì cùng một tội trải đủ cả bốn loại. Cột loại tội và thời hiệu được tính từ mức cao nhất của từng khoản.

KhoảnTình tiết chínhKhung hình phạtLoại tội (Điều 9)Thời hiệu (Điều 27)
Khoản 1Tổn thương cơ thể 11%–30%, hoặc dưới 11% kèm tình tiết như dùng hung khí nguy hiểm, có tổ chức, tính chất côn đồCải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 nămÍt nghiêm trọng05 năm
Khoản 2Tổn thương 31%–60%; 11%–30% kèm tình tiết khoản 1; hai người trở lên mỗi người 11%–30%; phạm tội 02 lần trở lên; tái phạm nguy hiểmTù 02 – 06 nămNghiêm trọng10 năm
Khoản 3Tổn thương 61% trở lên (trừ trường hợp khoản 4); 31%–60% kèm tình tiết khoản 1Tù 05 – 10 nămRất nghiêm trọng15 năm
Khoản 4Làm chết người; 61% trở lên kèm tình tiết khoản 1Tù 07 – 14 nămRất nghiêm trọng15 năm
Khoản 5Làm chết 02 người trở lênTù 12 – 20 năm hoặc tù chung thânĐặc biệt nghiêm trọng20 năm
Khoản 6Chuẩn bị hung khí, thành lập hoặc tham gia nhóm nhằm gây thương tíchCải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng – 02 nămÍt nghiêm trọng05 năm

Để ý khoản 4 có mức cao nhất 14 năm, vẫn nằm trong dải trên 07 đến 15 năm nên vẫn là rất nghiêm trọng như khoản 3, dù hậu quả nặng hơn. Hai khoản cùng loại tội nhưng khung khác nhau, mức thấp nhất của khoản 4 cao hơn hai năm.

Chữ "hoặc" và điều luật có nhiều lựa chọn hình phạt chính

Nhiều khoản không chỉ có một loại hình phạt. Khoản 1 Điều 260 (vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ) ghi: phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Toà chọn một trong ba, cân nhắc theo Điều 50: tính chất hành vi, nhân thân, tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng.

Khi tính loại tội, lấy hình phạt nặng nhất trong khoản, ở đây là 05 năm tù. Vì 05 năm nằm trong dải trên 03 đến 07 năm, khoản 1 Điều 260 là tội nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 10 năm, dù toà có thể chỉ phạt tiền. Nhiều người nghĩ khoản 1 luôn là tội nhẹ nhất; ví dụ này cho thấy không phải vậy.

Ngược lại, khoản 4 cùng điều (vi phạm có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả như làm chết 03 người trở lên nếu không được ngăn chặn kịp thời) có khung phạt tiền 10–50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc tù 03 tháng – 01 năm. Mức cao nhất là 01 năm tù nên đây là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm. Khoản đánh số cao hơn không đồng nghĩa với nặng hơn; phải đọc nội dung khung.

Một chi tiết nữa: phạt tiền chỉ được làm hình phạt chính khi đúng khoản đó có ghi. Nếu khoản chỉ ghi phạt tù, toà không thể tự chuyển sang phạt tiền, trừ trường hợp đặc biệt ở khoản 3 Điều 54.

Tình tiết định khung khác tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ

Tình tiết định khung quyết định khoản. Đó là những điểm liệt kê trong từng khoản của điều luật: "có tổ chức", "tái phạm nguy hiểm", "chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng". Có tình tiết này thì hành vi nhảy sang khung khác.

Tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ quyết định mức trong khung. Đó là các tình tiết chung ở Điều 51 và Điều 52, dùng để toà chọn mức cao hay thấp trong khung đã xác định.

Một tình tiết không được dùng hai lần. Khoản 2 Điều 52 quy định tình tiết đã là dấu hiệu định tội hoặc định khung thì không được coi là tình tiết tăng nặng nữa; khoản 3 Điều 51 quy định tương tự với tình tiết giảm nhẹ. Ví dụ "có tổ chức" đã đẩy vụ trộm lên khoản 2 Điều 173 thì không bị tính lại là tình tiết tăng nặng theo điểm a khoản 1 Điều 52.

Ngưỡng định lượng là ranh giới cứng. Giá trị 49.900.000 đồng và 50.000.000 đồng nằm ở hai khoản khác nhau của Điều 173. Vì thế định giá tài sản, giám định tỷ lệ tổn thương là những điểm thường được tranh luận nhiều nhất trong hồ sơ, và là chỗ nên nhờ luật sư xem kỹ.

Tình huống giả định: cùng một tội, bốn khoản khác nhau

Bốn tình huống dưới đây đều là trộm cắp tài sản theo Điều 173, chỉ khác giá trị tài sản hoặc tình tiết đi kèm. Cách đọc giống nhau: tìm khoản, lấy khung, tính loại tội và thời hiệu.

Tình huốngKhoản áp dụngKhung hình phạtLoại tộiThời hiệu
Anh A lấy chiếc điện thoại trị giá 8.000.000 đồng, chưa từng bị xử lýKhoản 1 Điều 173Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 nămÍt nghiêm trọng05 năm
Anh B lấy tài sản trị giá 1.500.000 đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sảnKhoản 1 Điều 173 (điểm a)Như trênÍt nghiêm trọng05 năm
Nhóm C có phân công, lấy tài sản trị giá 120.000.000 đồngKhoản 2 Điều 173Tù 02 – 07 nămNghiêm trọng10 năm
Anh D lấy tài sản trị giá 600.000.000 đồngKhoản 4 Điều 173Tù 12 – 20 nămĐặc biệt nghiêm trọng20 năm

Tình huống của anh B cho thấy ngưỡng 2.000.000 đồng không phải ranh giới tuyệt đối: dưới ngưỡng vẫn thành tội nếu có một trong các tình tiết ở điểm a đến điểm đ khoản 1, như đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt mà còn vi phạm. Ngược lại, lấy tài sản dưới ngưỡng và không có tình tiết nào thì thường dừng ở xử phạt hành chính.

Tình huống của nhóm C rơi vào khoản 2 vì hai lý do cùng lúc: giá trị từ 50 đến dưới 200 triệu đồng và có tổ chức. Chỉ một khoản được áp dụng; tình tiết thứ hai không đẩy vụ việc lên khoản 3.

Khung hình phạt khi phạm tội chưa đạt hoặc chuẩn bị phạm tội

Điều 57 có quy tắc riêng cho hai giai đoạn chưa hoàn thành của tội phạm. Với chuẩn bị phạm tội, khoản 2 Điều 57 quy định hình phạt được quyết định trong phạm vi khung của điều luật cụ thể. Nhiều điều luật có khoản riêng cho hành vi chuẩn bị, như khoản 6 Điều 134 với khung cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù từ 03 tháng đến 02 năm.

Với phạm tội chưa đạt, khoản 3 Điều 57 đặt trần: nếu điều luật có mức cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình thì chỉ được phạt tù không quá 20 năm; nếu là tù có thời hạn thì không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.

Ví dụ tính: hành vi chưa đạt thuộc khoản 3 Điều 173, khung 07–15 năm. Ba phần tư của 15 năm là 11 năm 03 tháng, đó là trần mới cho mức án. Với khoản 2 cùng điều, khung 02–07 năm, trần mới là ba phần tư của 07 năm, tức 05 năm 03 tháng. Loại tội và thời hiệu vẫn xác định theo khung của điều luật, không theo trần đã giảm.

Khi đọc kết luận điều tra hay cáo trạng, hãy tìm dòng ghi rõ "khoản … Điều …". Con số đó quyết định gần như toàn bộ phần còn lại: khung, loại tội, thời hiệu, khả năng xin hưởng án treo. Nếu thấy khoản bị áp dụng dựa trên một ngưỡng sát ranh giới, đó là câu hỏi đầu tiên nên đặt ra với luật sư hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Mức cao nhất của khung hình phạt dùng để làm gì?

Mức cao nhất của khung quyết định loại tội theo khoản 1 Điều 9 và từ đó quyết định thời hiệu truy cứu theo khoản 2 Điều 27. Nó cũng là trần mà toà không được vượt khi tuyên án cho một tội.

Toà có được tuyên cao hơn mức cao nhất của khung không?

Không. Với một tội, toà chỉ tuyên trong khung của khoản được áp dụng. Án chung có thể cao hơn khi tổng hợp nhiều tội theo Điều 55, nhưng không vượt 30 năm tù có thời hạn.

Một hành vi thoả tình tiết của nhiều khoản thì áp dụng khoản nào?

Áp dụng khoản nặng nhất mà hành vi thoả mãn, không cộng khung của các khoản. Các tình tiết còn lại có thể được cân nhắc khi chọn mức án trong khung, nếu chúng không phải là dấu hiệu định khung đã dùng.

Bị tuyên án dưới 3 năm có nghĩa là phạm tội ít nghiêm trọng không?

Không nhất thiết. Loại tội tính theo mức cao nhất của khung, không theo mức án tuyên. Người bị tuyên 02 năm tù theo khoản 2 Điều 173, khung 02–07 năm, vẫn phạm tội nghiêm trọng.

Phạm tội chưa đạt thì được giảm bao nhiêu?

Khoản 3 Điều 57 không quy định mức giảm cố định mà đặt trần: không quá ba phần tư mức phạt tù của điều luật nếu là tù có thời hạn, và không quá 20 năm tù nếu điều luật có tù chung thân hoặc tử hình.

Khoản cuối cùng của điều luật thường quy định gì?

Thường là hình phạt bổ sung, như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề, tịch thu tài sản. Một số điều luật có khoản riêng cho hành vi chuẩn bị phạm tội hoặc cho pháp nhân thương mại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138