Người bị kết án (trừ các tội ở Chương XIII và Chương XXVI) đương nhiên được xoá án tích nếu sau khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo, đã chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án và không phạm tội mới trong 01 năm, 02 năm, 03 năm hoặc 05 năm tuỳ hình phạt chính đã tuyên (Điều 70 Bộ luật Hình sự).
“Đương nhiên” nghĩa là không cần toà án ra quyết định: khi đủ điều kiện, án tích tự được xoá và cơ quan quản lý lý lịch tư pháp cấp phiếu xác nhận không có án tích. Bài này đọc từng mốc thời hạn, ba điều kiện cộng dồn, và tính thử trên các ví dụ có ngày cụ thể.
Bốn mốc thời hạn theo hình phạt chính đã tuyên
Khoản 2 Điều 70 chia thời hạn theo hình phạt chính đã tuyên trong bản án, không theo loại tội:
| Hình phạt chính đã tuyên | Thời hạn không phạm tội mới | Điểm, khoản |
|---|---|---|
| Cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, phạt tù nhưng được hưởng án treo | 01 năm | Điểm a khoản 2 Điều 70 |
| Phạt tù đến 05 năm | 02 năm | Điểm b khoản 2 Điều 70 |
| Phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm | 03 năm | Điểm c khoản 2 Điều 70 |
| Phạt tù từ trên 15 năm, tù chung thân hoặc tử hình đã được giảm án | 05 năm | Điểm d khoản 2 Điều 70 |
Chú ý: ranh giới ở đây là 05 năm và 15 năm, khác với ranh giới 03 năm của thời hiệu thi hành bản án ở Điều 60. Một bản án 04 năm tù có thời hiệu thi hành 10 năm, nhưng thời hạn xoá án tích chỉ 02 năm.
Khoản 1 Điều 73 nhấn mạnh thời hạn căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên. Người bị tuyên 06 năm tù, sau đó được giảm án và thực tế chỉ ở tù 04 năm, vẫn áp dụng thời hạn 03 năm theo mức đã tuyên, không chuyển xuống 02 năm.
Ba điều kiện phải đủ cùng lúc
Đủ số năm chưa phải là đủ. Khoản 2 Điều 70 đặt ba điều kiện cộng dồn, tính từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo:
- Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung, như phạt tiền bổ sung, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề, quản chế, cấm cư trú, tước một số quyền công dân.
- Đã chấp hành xong các quyết định khác của bản án, thường gồm bồi thường thiệt hại, trả lại tài sản, án phí.
- Không thực hiện hành vi phạm tội mới trong suốt thời hạn tương ứng ở bảng trên.
Điều kiện thứ hai là chỗ nhiều người vướng nhất. Người đã ra tù nhiều năm nhưng còn nợ một phần tiền bồi thường hoặc án phí thì chưa đủ điều kiện đương nhiên xoá án tích. Khi rà lại hồ sơ của mình, bạn nên tìm giấy xác nhận đã thi hành xong phần dân sự, vì đó thường là giấy tờ còn thiếu.
Với trường hợp phần bồi thường chỉ được hoàn tất sau khi hết thời hạn, cách xác định mốc xoá án tích cụ thể nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lý lịch tư pháp, vì Bộ luật Hình sự không viết chi tiết ngày nào được chọn làm mốc trong trường hợp này.
Ví dụ tính ngày xoá án tích
Các ví dụ giả định dưới đây đều coi như người bị kết án đã thi hành xong phần bồi thường, án phí và không phạm tội mới:
| Bản án giả định | Mốc bắt đầu | Thời hạn | Mốc đương nhiên xoá án tích |
|---|---|---|---|
| Phạt tiền 15 triệu đồng là hình phạt chính, nộp xong ngày 20/4/2024 | 20/4/2024 | 01 năm | 20/4/2025 |
| 02 năm tù, ra tù ngày 15/1/2024 | 15/1/2024 | 02 năm | 15/1/2026 |
| 08 năm tù, ra tù ngày 01/9/2023 | 01/9/2023 | 03 năm | 01/9/2026 |
| 18 năm tù, ra tù ngày 10/10/2022 | 10/10/2022 | 05 năm | 10/10/2027 |
| 03 năm tù kèm cấm hành nghề 05 năm, ra tù ngày 01/3/2024 | 01/3/2024 | Theo hình phạt bổ sung (05 năm dài hơn 02 năm) | 01/3/2029, khi hết thời hạn cấm hành nghề |
Dòng cuối minh hoạ câu cuối của khoản 2 Điều 70: nếu người đó đang chấp hành hình phạt bổ sung là quản chế, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tước một số quyền công dân mà thời hạn dài hơn thời hạn ở điểm a, b, c, thì án tích được xoá khi chấp hành xong hình phạt bổ sung. Theo Điều 41, thời hạn cấm hành nghề tính từ ngày chấp hành xong hình phạt tù, nên trong ví dụ, mốc là 01/3/2029.
Ba lối vào của Điều 70
Đã chấp hành xong hình phạt chính. Lối vào phổ biến nhất: ra tù, nộp xong tiền phạt là hình phạt chính, hoặc hết thời gian cải tạo không giam giữ. Theo khoản 4 Điều 73, người được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại cũng được coi như đã chấp hành xong hình phạt.
Hết thời gian thử thách án treo. Với án treo, mốc bắt đầu là ngày hết thời gian thử thách, không phải ngày tuyên án. Thời gian thử thách theo khoản 1 Điều 65 từ 01 đến 05 năm, sau đó cộng thêm 01 năm theo điểm a khoản 2 Điều 70.
Hết thời hiệu thi hành bản án. Khoản 3 Điều 70: nếu bản án không được thi hành và đã hết thời hiệu theo Điều 60, người đó đương nhiên được xoá án tích khi không phạm tội mới trong thời hạn tương ứng ở khoản 2, tính từ ngày hết thời hiệu.
Đương nhiên khác với theo quyết định của toà án
Điều 70 áp dụng cho người bị kết án không phải về các tội ở Chương XIII và Chương XXVI. Với những tội đó, xoá án tích phải theo quyết định của toà án ở Điều 71, với thời hạn dài hơn và toà án có quyền đánh giá. Phần lớn người đọc thuộc nhóm đương nhiên, nên không cần nộp đơn xin xoá án tích lên toà án.
Tuy nhiên, nếu một người bị kết án về nhiều tội trong cùng bản án, có tội thuộc nhóm đương nhiên và có tội thuộc nhóm theo quyết định của toà án, thì khoản 3 Điều 73 quy định căn cứ vào thời hạn ở Điều 71 để toà án quyết định. Ngoài ra, Điều 72 mở một đường ngắn hơn: người có biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công, được cơ quan, tổ chức hoặc chính quyền địa phương đề nghị, có thể được toà án xoá án tích khi đã bảo đảm ít nhất một phần ba thời hạn.
Về giấy tờ, khoản 4 Điều 70 giao cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cập nhật thông tin án tích và, khi có yêu cầu, cấp phiếu lý lịch tư pháp xác nhận không có án tích nếu đủ điều kiện. Thủ tục yêu cầu cấp phiếu thuộc pháp luật về lý lịch tư pháp.
Tình huống giả định: một người, ba mốc
Chị T bị kết án 03 năm tù về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thuộc khoản 1 Điều 174, kèm nghĩa vụ bồi thường 40 triệu đồng và án phí. Chị T ra tù ngày 05/5/2023. Vì hình phạt chính đã tuyên là tù đến 05 năm, thời hạn theo điểm b khoản 2 Điều 70 là 02 năm, mốc dự kiến là 05/5/2025.
Giả định đến tháng 5/2025, chị T đã trả được 30 triệu đồng, còn nợ 10 triệu đồng bồi thường. Lúc này chị chưa đủ điều kiện thứ hai, vì chưa chấp hành xong các quyết định khác của bản án. Phiếu lý lịch tư pháp chưa thể ghi không có án tích. Sau khi trả nốt khoản còn lại và có giấy xác nhận, chị T mới đủ cả ba điều kiện.
Đổi giả định: nếu tháng 10/2024, khi còn trong thời hạn, chị T lại phạm một tội mới và bị kết án 01 năm tù, thì theo khoản 2 Điều 73, thời hạn xoá án tích cũ được tính lại từ ngày chị chấp hành xong hình phạt của bản án mới. Khi đó cả hai án tích cùng chạy lại từ một mốc mới, và việc phạm tội mới khi chưa được xoá án tích về tội cố ý còn là tái phạm theo khoản 1 Điều 53.
Ví dụ cho thấy ngày ra tù chỉ là điểm bắt đầu. Mốc thật sự phụ thuộc vào việc thi hành xong phần dân sự và việc giữ sạch trong suốt thời hạn.
Khi nào nên nhờ luật sư rà lại
Phần lớn trường hợp đương nhiên xoá án tích không cần luật sư: chỉ cần đủ số năm, đã thi hành xong phần dân sự và không phạm tội mới. Nhưng có bốn tình huống đáng nhờ người trong nghề xem: bản án có nhiều tội hoặc có tội thuộc nhóm phải xoá theo quyết định của toà án; bản án có hình phạt bổ sung kéo dài; phần bồi thường được thi hành muộn hoặc có tranh chấp về việc đã thi hành xong hay chưa; và người đó từng bị kết án nhiều lần, khiến các mốc chồng lên nhau theo khoản 2 Điều 73.
Khi đi hỏi, hãy mang theo bản án, giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt tù hoặc quyết định liên quan đến án treo, biên lai nộp tiền phạt, án phí, giấy tờ chứng minh đã bồi thường. Câu hỏi nên đặt: “Theo hồ sơ này, mốc đương nhiên xoá án tích trong trường hợp này là ngày nào, và còn thiếu giấy tờ gì để được cấp phiếu lý lịch tư pháp không có án tích?”.
Hiểu sai thường gặp
“Phải làm đơn xin toà xoá án tích”. Với nhóm đương nhiên ở Điều 70, không cần quyết định của toà án; việc còn lại là thủ tục xác nhận ở cơ quan quản lý lý lịch tư pháp.
“Đủ số năm là được xoá”. Còn phải chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án. Nợ án phí hoặc bồi thường chưa xong là chưa đủ điều kiện.
“Được giảm án thì thời hạn xoá án tích cũng giảm”. Khoản 1 Điều 73 căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên, không phải thời gian thực tế ở tù.
“Phạm tội mới thì chỉ chịu án mới”. Khoản 2 Điều 73: nếu phạm tội mới khi chưa được xoá án tích và bị kết án, thời hạn xoá án tích cũ được tính lại từ ngày chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách án treo, hoặc ngày hết thời hiệu thi hành của bản án mới.
Câu hỏi thường gặp
Ra tù bao lâu thì được xoá án tích?
Tuỳ mức án đã tuyên: 02 năm nếu bị phạt tù đến 05 năm, 03 năm nếu phạt tù trên 05 năm đến 15 năm, 05 năm nếu phạt tù trên 15 năm, chung thân hoặc tử hình đã được giảm án, kèm điều kiện đã chấp hành xong các phần khác của bản án.
Bị phạt tiền thì sau bao lâu được xoá án tích?
Nếu phạt tiền là hình phạt chính, thời hạn là 01 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt, theo điểm a khoản 2 Điều 70, với điều kiện đã thi hành xong các quyết định khác và không phạm tội mới.
Chưa trả xong tiền bồi thường có được xoá án tích không?
Chưa đủ điều kiện đương nhiên xoá án tích, vì khoản 2 Điều 70 đòi hỏi đã chấp hành xong các quyết định khác của bản án, trong đó thường có bồi thường thiệt hại và án phí.
Được giảm án thì tính thời hạn xoá án tích theo mức nào?
Theo khoản 1 Điều 73, thời hạn để xoá án tích căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên. Mức đã tuyên trong bản án là căn cứ, không phải thời gian thực tế chấp hành sau khi được giảm.
Có cần làm đơn gửi toà án để được đương nhiên xoá án tích không?
Không cần quyết định của toà án với trường hợp đương nhiên. Khoản 4 Điều 70 giao cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cập nhật và cấp phiếu xác nhận không có án tích khi có yêu cầu và đủ điều kiện.
Hình phạt bổ sung kéo dài hơn thời hạn xoá án tích thì sao?
Nếu hình phạt bổ sung như cấm hành nghề, quản chế, cấm cư trú, tước một số quyền công dân có thời hạn dài hơn thời hạn ở điểm a, b, c khoản 2 Điều 70, án tích được xoá khi chấp hành xong hình phạt bổ sung đó.