Thời hiệu thi hành bản án hình sự là 05 năm với án phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù từ 03 năm trở xuống; 10 năm với án tù trên 03 năm đến 15 năm; 15 năm với án tù trên 15 năm đến 30 năm; 20 năm với án tù chung thân hoặc tử hình (khoản 2 Điều 60 Bộ luật Hình sự). Thời hiệu tính từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật.
Khác với thời hiệu truy cứu dựa vào loại tội, thời hiệu thi hành bản án dựa vào mức án toà đã tuyên. Hai người cùng phạm một tội, cùng một khoản, có thể có thời hiệu thi hành án khác nhau chỉ vì mức án khác nhau. Bài này giải thích cách đọc Điều 60, các trường hợp tính lại, nhóm không áp dụng thời hiệu và hệ quả với việc xoá án tích.
Hai loại thời hiệu, hai câu hỏi khác nhau
Người đọc hay lẫn hai khái niệm vì tên gần giống và số năm giống nhau. Đặt cạnh nhau sẽ thấy chúng trả lời hai câu hỏi khác hẳn:
| Tiêu chí | Thời hiệu truy cứu (Điều 27) | Thời hiệu thi hành bản án (Điều 60) |
|---|---|---|
| Áp dụng ở giai đoạn | Chưa có bản án | Đã có bản án có hiệu lực nhưng chưa thi hành |
| Căn cứ để chọn số năm | Loại tội, tức mức cao nhất của khung hình phạt | Mức hình phạt toà đã tuyên |
| Mốc bắt đầu | Ngày tội phạm được thực hiện | Ngày bản án có hiệu lực pháp luật |
| Hết thời hiệu thì | Không bị truy cứu trách nhiệm hình sự | Không phải chấp hành bản án đã tuyên |
| Với pháp nhân thương mại | Theo khoản 2, khoản 3 Điều 27 (điểm d khoản 1 Điều 75) | Cố định 05 năm (khoản 3 Điều 60) |
Hệ quả thực tế: một người bị truy cứu theo khoản có khung 07 đến 15 năm tù (tội rất nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 15 năm) nhưng được toà tuyên 03 năm tù vì có nhiều tình tiết giảm nhẹ, thì thời hiệu thi hành bản án của người đó là 05 năm, không phải 15 năm.
Chiều ngược lại cũng xảy ra: một người bị truy cứu theo khoản có khung cao nhất 07 năm tù (tội nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 10 năm) nhưng phạm nhiều tội và bị tổng hợp thành 16 năm tù, thì thời hiệu thi hành bản án lên tới 15 năm. Vì thế khi đã có bản án, hãy đọc phần quyết định về mức án, đừng tra theo tên tội.
Bốn mốc theo mức án đã tuyên
Khoản 2 Điều 60 chia theo mức án. Bảng dưới đưa thêm ví dụ mức án để thấy ranh giới:
| Mức án đã tuyên | Thời hiệu thi hành | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù từ 03 năm trở xuống | 05 năm | Phạt tiền 30 triệu đồng; cải tạo không giam giữ 18 tháng; tù đúng 03 năm |
| Tù từ trên 03 năm đến 15 năm | 10 năm | Tù 03 năm 06 tháng; tù 09 năm; tù đúng 15 năm |
| Tù từ trên 15 năm đến 30 năm | 15 năm | Tù 18 năm; tổng hợp nhiều tội thành 25 năm |
| Tù chung thân hoặc tử hình | 20 năm | Tù chung thân |
Con số 30 năm ở dòng thứ ba đến từ việc tổng hợp hình phạt: theo điểm a khoản 1 Điều 55, khi một người phạm nhiều tội, hình phạt tù có thời hạn được cộng lại nhưng không quá 30 năm. Với một tội đơn lẻ, tù có thời hạn tối đa là 20 năm theo khoản 1 Điều 38.
Với pháp nhân thương mại bị kết án, khoản 3 Điều 60 quy định thời hiệu thi hành bản án là 05 năm, không phân theo mức phạt.
Ví dụ tính thời hiệu thi hành bản án
Giả định bà P bị toà tuyên hình phạt chính là phạt tiền 20 triệu đồng về một tội ít nghiêm trọng, bản án có hiệu lực pháp luật ngày 05/6/2020. Thời hiệu thi hành là 05 năm, mốc tròn 05/6/2025. Nếu đến mốc đó bản án chưa được thi hành và trong khoảng thời gian ấy không có sự kiện tính lại, bà P không còn phải chấp hành hình phạt tiền đã tuyên.
Lưu ý quan trọng: điều này nói về hình phạt. Phần bồi thường thiệt hại, án phí và các nghĩa vụ dân sự khác trong bản án hình sự được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự, với quy định riêng về thời hiệu yêu cầu thi hành. Hết thời hiệu thi hành hình phạt không tự động xoá các khoản đó.
Ví dụ thứ hai: ông Q bị tuyên 04 năm tù, bản án có hiệu lực ngày 12/11/2019. Vì mức án trên 03 năm, thời hiệu thi hành là 10 năm, mốc tròn 12/11/2029. Trên thực tế, người bị tuyên phạt tù thường bị đưa đi chấp hành án ngay sau khi bản án có hiệu lực; thời hiệu thi hành bản án chủ yếu có ý nghĩa với những trường hợp vì lý do nào đó bản án chưa được thi hành.
Khi nào thời hiệu thi hành bản án tính lại
Phạm tội mới. Khoản 4 Điều 60: nếu trong thời hạn thời hiệu, người bị kết án lại thực hiện hành vi phạm tội mới, thì thời hiệu tính lại kể từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới. Khác với thời hiệu truy cứu, ở đây luật không đặt ngưỡng khung hình phạt trên 01 năm tù, nên bất kỳ tội mới nào cũng làm tính lại.
Trốn tránh và đã bị truy nã. Khoản 5 Điều 60: nếu người bị kết án cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thời hiệu tính lại kể từ ngày người đó ra trình diện hoặc bị bắt giữ.
Pháp nhân thương mại. Khoản 4 Điều 60 cũng áp dụng cho pháp nhân thương mại bị kết án: lại thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn 05 năm thì thời hiệu tính lại từ ngày phạm tội mới.
Ví dụ. Trong ví dụ của bà P ở trên, nếu ngày 01/3/2023 bà P thực hiện một hành vi phạm tội mới, thời hiệu thi hành án phạt tiền tính lại từ 01/3/2023, mốc tròn mới là 01/3/2028, đồng thời bà P còn bị xem xét về tội mới.
Những trường hợp không có thời hiệu thi hành
Điều 61 Bộ luật Hình sự quy định không áp dụng thời hiệu thi hành bản án đối với các tội ở Chương XIII (xâm phạm an ninh quốc gia), Chương XXVI (phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh), khoản 3 và khoản 4 Điều 353 (tham ô tài sản), khoản 3 và khoản 4 Điều 354 (nhận hối lộ). Danh sách này trùng với danh sách không áp dụng thời hiệu truy cứu ở Điều 28.
Với hai tội tham nhũng, ngưỡng của khoản 3 bắt đầu từ 500 triệu đồng chiếm đoạt hoặc của hối lộ, hoặc thiệt hại từ 3 tỷ đồng. Bản án về những trường hợp này, nếu chưa thi hành, không bao giờ hết hiệu lực thi hành theo thời gian. Ngược lại, bản án tham ô thuộc khoản 1, khoản 2 vẫn có thời hiệu thi hành theo mức án đã tuyên.
Cần phân biệt thời hiệu thi hành với các chế định khác cũng làm người bị kết án không phải chấp hành hết hình phạt: miễn chấp hành hình phạt (Điều 62), giảm mức hình phạt đã tuyên (Điều 63), hoãn chấp hành hình phạt tù (Điều 67). Mỗi chế định có điều kiện riêng và do toà án quyết định, không tự xảy ra theo thời gian.
Hết thời hiệu thi hành thì án tích tính thế nào
Hết thời hiệu thi hành không có nghĩa người đó được coi như chưa từng bị kết án. Khoản 3 Điều 70 quy định: người bị kết án đương nhiên được xoá án tích nếu từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, người đó không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn quy định tại khoản 2 Điều 70. Thời hạn đó tính theo hình phạt chính đã tuyên: 01 năm với cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ; 02 năm với tù đến 05 năm; 03 năm với tù trên 05 năm đến 15 năm; 05 năm với tù trên 15 năm, chung thân hoặc tử hình đã được giảm án.
Quay lại ví dụ bà P: thời hiệu thi hành án phạt tiền hết ngày 05/6/2025. Tính tiếp 01 năm không phạm tội mới, bà P đương nhiên được xoá án tích vào khoảng 05/6/2026. Như vậy tổng cộng từ ngày bản án có hiệu lực đến khi xoá án tích là khoảng sáu năm.
Với ông Q bị tuyên 04 năm tù: nếu bản án chưa thi hành và hết thời hiệu vào 12/11/2029, cộng thêm 02 năm theo điểm b khoản 2 Điều 70, mốc xoá án tích đương nhiên rơi vào khoảng 12/11/2031. Đây là phép tính minh hoạ trên giả định không có sự kiện tính lại nào.
Hiểu sai thường gặp và câu nên hỏi luật sư
“Cứ đi khỏi địa phương là hết án”. Nếu cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thời hiệu tính lại từ ngày ra trình diện hoặc bị bắt giữ (khoản 5 Điều 60). Thời gian trốn tránh không được tính.
“Hết thời hiệu thi hành là hết luôn nghĩa vụ bồi thường”. Thời hiệu ở Điều 60 nói về hình phạt. Nghĩa vụ dân sự trong bản án đi theo pháp luật thi hành án dân sự.
“Thời hiệu thi hành bằng thời hiệu truy cứu của tội đó”. Không. Một bên tính theo mức án tuyên, một bên tính theo loại tội.
Câu nên hỏi. Nếu bạn hoặc người nhà có một bản án cũ chưa thi hành, hãy mang bản án và mọi giấy tờ liên quan, rồi hỏi luật sư: “Bản án có hiệu lực ngày nào, mức án là bao nhiêu, từ đó tới nay có sự kiện nào làm thời hiệu tính lại không, và tình trạng án tích hiện nay ra sao?”. Bốn câu này đủ để xác định vị trí pháp lý hiện tại.
Câu hỏi thường gặp
Thời hiệu thi hành bản án hình sự tính từ ngày nào?
Theo khoản 4 Điều 60 Bộ luật Hình sự, thời hiệu thi hành bản án hình sự được tính từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật, không tính từ ngày phạm tội hay ngày tuyên án sơ thẩm nếu bản án chưa có hiệu lực.
Án tù 03 năm có thời hiệu thi hành bao lâu?
Án tù từ 03 năm trở xuống có thời hiệu thi hành 05 năm theo điểm a khoản 2 Điều 60. Nếu mức án trên 03 năm, chẳng hạn 03 năm 06 tháng, thì thời hiệu là 10 năm.
Thời hiệu thi hành bản án đối với pháp nhân thương mại là bao lâu?
Khoản 3 Điều 60 quy định thời hiệu thi hành bản án hình sự đối với pháp nhân thương mại là 05 năm, không phụ thuộc vào mức phạt đã tuyên. Nếu pháp nhân phạm tội mới trong thời hạn đó, thời hiệu tính lại.
Phạm tội mới khi đang trong thời hiệu thi hành án thì sao?
Theo khoản 4 Điều 60, thời hiệu thi hành bản án tính lại kể từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới. Khác với thời hiệu truy cứu, luật không đòi tội mới phải có khung cao nhất trên 01 năm tù.
Hết thời hiệu thi hành bản án có được xoá án tích ngay không?
Chưa. Theo khoản 3 Điều 70, người đó phải tiếp tục không phạm tội mới trong thời hạn tương ứng với hình phạt chính đã tuyên ở khoản 2 Điều 70, từ 01 năm đến 05 năm, thì mới đương nhiên được xoá án tích.
Bản án tham ô có hết thời hiệu thi hành không?
Nếu thuộc khoản 3 hoặc khoản 4 Điều 353 thì không, vì Điều 61 không áp dụng thời hiệu thi hành bản án cho các trường hợp này. Bản án thuộc khoản 1, khoản 2 vẫn có thời hiệu theo mức án đã tuyên.