Người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự trong hai trường hợp bắt buộc (chính sách, pháp luật thay đổi làm hành vi không còn nguy hiểm, hoặc có quyết định đại xá) và có thể được miễn trong bốn trường hợp khác, trong đó có trường hợp tội ít nghiêm trọng, hoặc tội nghiêm trọng do vô ý, đã bồi thường và được người bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn (Điều 29 Bộ luật Hình sự).
Miễn trách nhiệm hình sự nghĩa là người đó không bị buộc chịu trách nhiệm hình sự về hành vi đã thực hiện, dù hành vi có dấu hiệu tội phạm. Nó khác với hết thời hiệu, nơi thời gian là yếu tố quyết định, và khác với miễn hình phạt, nơi người đó vẫn bị kết tội. Bài này đọc từng căn cứ của Điều 29 và chỉ ra ranh giới giữa “được miễn” và “có thể được miễn”.
Bốn chế định hay bị nhầm với nhau
Cả bốn đều dẫn tới kết quả người phạm tội “không phải đi tù”, nhưng bản chất và hệ quả khác nhau:
| Chế định | Căn cứ | Có bị kết tội không | Có án tích không |
|---|---|---|---|
| Hết thời hiệu truy cứu | Điều 27: thời gian trôi qua đủ số năm | Không, vì không bị truy cứu | Không |
| Miễn trách nhiệm hình sự | Điều 29: các căn cứ luật liệt kê | Không | Không |
| Miễn hình phạt | Điều 59: thuộc khoản 1 hoặc khoản 2 Điều 54 và đáng được khoan hồng đặc biệt | Có, nhưng không phải chấp hành hình phạt | Không bị coi là có án tích (khoản 2 Điều 69) |
| Án treo | Điều 65: án tù không quá 03 năm, xét nhân thân và tình tiết giảm nhẹ | Có | Có, cho đến khi được xoá |
Cột cuối là lý do người trong cuộc nên hiểu đúng mình đang ở chế định nào. Được miễn trách nhiệm hình sự thì không có bản án kết tội; được hưởng án treo thì vẫn là người có án tích cho tới khi đủ điều kiện xoá theo Điều 70.
Hai căn cứ buộc phải miễn (khoản 1 Điều 29)
Chính sách, pháp luật thay đổi. Khi tiến hành điều tra, truy tố hoặc xét xử, do có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa. Ví dụ giả định: một hành vi trước đây bị coi là tội phạm, sau đó luật bỏ tội danh hoặc nâng ngưỡng định tội mà hành vi không còn đạt ngưỡng mới. Điều này gắn với khoản 3 Điều 7 về áp dụng quy định có lợi.
Có quyết định đại xá. Đại xá là một quyết định mang tính chính sách của Nhà nước. Trong Bộ luật Hình sự, đại xá xuất hiện ở hai chỗ: là căn cứ buộc miễn trách nhiệm hình sự ở khoản 1 Điều 29 khi vụ việc chưa có bản án, và là căn cứ miễn chấp hành hình phạt ở khoản 1 Điều 62 khi đã có bản án. Đặc xá chỉ xuất hiện ở Điều 62, tức chỉ dành cho người đã bị kết án.
Chữ “được” có nghĩa là gì. Khoản 1 dùng chữ “được miễn”, tức khi có căn cứ thì cơ quan tiến hành tố tụng phải miễn, không có quyền lựa chọn. Đây là khác biệt lớn với khoản 2 và khoản 3, nơi luật dùng chữ “có thể được miễn”.
Ba căn cứ có thể miễn (khoản 2 Điều 29)
Chuyển biến của tình hình. Khi điều tra, truy tố, xét xử, do chuyển biến của tình hình mà người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa. Đây là căn cứ mang tính đánh giá, phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng người.
Mắc bệnh hiểm nghèo. Khi điều tra, truy tố, xét xử, người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo dẫn đến không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội nữa. Cần chú ý vế sau: không chỉ là mắc bệnh, mà bệnh phải khiến người đó không còn khả năng gây nguy hiểm.
Tự thú và lập công lớn. Trước khi hành vi bị phát giác, người phạm tội tự thú, khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm, cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả, và lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt được Nhà nước và xã hội thừa nhận. Các điều kiện này cộng dồn, không phải chọn một. Tự thú sau khi hành vi đã bị phát giác không thuộc căn cứ này, nhưng có thể là tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51.
Khoản 3 Điều 29: hoà giải và bồi thường, đọc theo từng tội
Khoản 3 cho phép có thể miễn khi đủ bốn điều kiện: (1) tội ít nghiêm trọng, hoặc tội nghiêm trọng do vô ý; (2) gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác; (3) người phạm tội đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường hoặc khắc phục hậu quả; (4) người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn. Đọc thử trên vài khoản:
| Khoản | Khung | Loại tội, lỗi | Thuộc phạm vi khoản 3 Điều 29? |
|---|---|---|---|
| Khoản 1 Điều 173 (trộm cắp, dưới 50 triệu đồng) | Tù đến 03 năm | Ít nghiêm trọng, cố ý | Có thể, nếu đủ các điều kiện còn lại |
| Khoản 1 Điều 134 (thương tích 11% đến 30%) | Tù đến 03 năm | Ít nghiêm trọng, cố ý | Có thể |
| Khoản 1 Điều 128 (vô ý làm chết người) | Tù 01 đến 05 năm | Nghiêm trọng, vô ý | Có thể |
| Khoản 1 Điều 260 (giao thông, làm chết 01 người) | Tù 01 đến 05 năm | Nghiêm trọng, vô ý | Có thể |
| Khoản 2 Điều 173 (từ 50 đến dưới 200 triệu đồng) | Tù 02 đến 07 năm | Nghiêm trọng, cố ý | Không, vì tội nghiêm trọng do cố ý |
| Khoản 2 Điều 128 (làm chết 02 người trở lên) | Tù 03 đến 10 năm | Rất nghiêm trọng, vô ý | Không |
Chữ “có thể” nghĩa là cơ quan tiến hành tố tụng cân nhắc, không bắt buộc phải miễn dù gia đình người bị hại đã ký đề nghị. Và chữ “tự nguyện” ở cả hai phía là điều kiện thật: hoà giải do bị ép buộc không đáp ứng khoản 3.
Phân biệt với rút yêu cầu khởi tố
Nhiều người lẫn khoản 3 Điều 29 với cơ chế khởi tố theo yêu cầu của bị hại. Theo khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, chỉ được khởi tố vụ án về một số tội khi có yêu cầu của bị hại, trong đó có khoản 1 các Điều 134, 135, 136, 138, 155 và 156 Bộ luật Hình sự. Nếu người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức.
Hai cơ chế khác nhau ở phạm vi và tính chất. Cơ chế rút yêu cầu chỉ áp dụng cho các khoản được liệt kê ở Điều 155 và khi đã rút thì vụ án phải đình chỉ. Còn khoản 3 Điều 29 áp dụng rộng hơn cho mọi tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng do vô ý có gây thiệt hại như luật mô tả, nhưng việc miễn chỉ là “có thể”. Ví dụ: trộm cắp thuộc khoản 1 Điều 173 không nằm trong danh sách khởi tố theo yêu cầu, nên người bị hại không thể “rút đơn” để chấm dứt vụ án; tuy vậy, nếu đã được bồi thường và tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn, thì vụ việc có thể được xem xét theo khoản 3 Điều 29.
Thủ tục cụ thể, ai ra quyết định ở giai đoạn nào, là phần tố tụng nằm ngoài phạm vi bài này; nên hỏi luật sư khi đã ở trong một vụ việc.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Anh R điều khiển xe máy vượt đèn đỏ, va chạm làm một người đi bộ tử vong. Giả định không có tình tiết nào ở khoản 2 Điều 260 như không có giấy phép lái xe, có nồng độ cồn vượt mức quy định hay bỏ chạy, hành vi rơi vào điểm a khoản 1 Điều 260: phạt tiền từ 30 đến 100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 01 đến 05 năm. Mức cao nhất 05 năm tù, nên đây là tội nghiêm trọng; lỗi ở tội này là vô ý. Vì vậy hành vi nằm trong phạm vi khoản 3 Điều 29.
Nếu anh R đã tự nguyện bồi thường, lo chi phí mai táng, và gia đình người bị hại tự nguyện hoà giải, có văn bản đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét miễn. Nếu không được miễn, việc bồi thường vẫn là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51.
Đổi một chi tiết: nếu anh R có nồng độ cồn vượt mức quy định, hành vi chuyển sang điểm b khoản 2 Điều 260 với khung 03 đến 10 năm tù. Mức cao nhất 10 năm, tội rất nghiêm trọng, và khoản 3 Điều 29 không còn áp dụng được, dù gia đình người bị hại có đề nghị. Một chi tiết duy nhất làm thay đổi cả loại tội lẫn khả năng được miễn.
Hiểu sai thường gặp và khi nào cần luật sư
“Bồi thường đủ là chắc được miễn”. Bồi thường chỉ là một trong bốn điều kiện của khoản 3, và kể cả khi đủ cả bốn, việc miễn vẫn là “có thể”. Bồi thường luôn có giá trị như một tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51, nhưng không bảo đảm kết quả.
“Tội nghiêm trọng nào cũng hoà giải được”. Khoản 3 chỉ mở cho tội nghiêm trọng do vô ý. Tội nghiêm trọng do cố ý, như trộm cắp thuộc khoản 2 Điều 173, không thuộc phạm vi này.
“Được miễn là coi như không có chuyện gì”. Miễn trách nhiệm hình sự không xoá nghĩa vụ dân sự đã thoả thuận hoặc phát sinh từ hành vi gây thiệt hại.
Khi nào gặp luật sư. Khi gia đình hai bên đang bàn chuyện bồi thường, nên nhờ luật sư giải thích trước về giá trị pháp lý của văn bản thoả thuận, để việc hoà giải thật sự tự nguyện và đúng phạm vi. Câu nên hỏi: “Hành vi đang bị xem xét theo khoản nào, khoản đó có thuộc phạm vi khoản 3 Điều 29 hoặc Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự không?”.
Câu hỏi thường gặp
Miễn trách nhiệm hình sự khác miễn hình phạt thế nào?
Người được miễn trách nhiệm hình sự không bị kết tội. Người được miễn hình phạt theo Điều 59 vẫn bị kết tội nhưng không phải chấp hành hình phạt, và theo khoản 2 Điều 69 thì không bị coi là có án tích.
Tội nghiêm trọng có được miễn trách nhiệm hình sự khi hoà giải không?
Chỉ khi là tội nghiêm trọng do vô ý, như vô ý làm chết người thuộc khoản 1 Điều 128. Tội nghiêm trọng do cố ý không thuộc phạm vi khoản 3 Điều 29, dù đã bồi thường và hoà giải.
Người bị hại đề nghị miễn thì cơ quan có bắt buộc phải miễn không?
Không. Khoản 3 Điều 29 dùng chữ “có thể được miễn”, nên cơ quan có thẩm quyền xem xét toàn bộ vụ việc. Đề nghị của người bị hại là một điều kiện cần, không phải điều kiện đủ.
Tự thú sau khi bị phát hiện có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Căn cứ ở điểm c khoản 2 Điều 29 đòi hỏi tự thú trước khi hành vi bị phát giác, kèm lập công lớn hoặc cống hiến đặc biệt. Tự thú sau đó không thuộc căn cứ này nhưng có thể là tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51.
Được miễn trách nhiệm hình sự có phải bồi thường nữa không?
Miễn trách nhiệm hình sự chỉ chấm dứt trách nhiệm hình sự. Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại vẫn tồn tại theo pháp luật dân sự hoặc theo thoả thuận giữa các bên trong quá trình hoà giải.
Đại xá và đặc xá khác nhau thế nào?
Đại xá là căn cứ buộc miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 29 và cũng là căn cứ miễn chấp hành hình phạt theo Điều 62. Đặc xá theo Điều 62 là căn cứ miễn chấp hành hình phạt cho người đã bị kết án.