Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết khiến toà chọn mức án cao hơn trong khung; khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự liệt kê đúng 15 tình tiết và luật dùng chữ "chỉ các tình tiết sau đây", nên toà không được tự thêm tình tiết tăng nặng ngoài danh sách. Tình tiết nào đã là dấu hiệu định tội hoặc định khung thì không được tính lại là tăng nặng.
Trong 15 tình tiết, tái phạm và tái phạm nguy hiểm (định nghĩa ở Điều 53) có hệ quả xa nhất: chúng đẩy khung, chặn đường tha tù trước thời hạn và kéo theo hình phạt bổ sung. Bài này đọc cả danh sách, tách phần tình tiết hay trùng với dấu hiệu định khung và đi qua ví dụ.
Mười lăm tình tiết tăng nặng của khoản 1 Điều 52
Danh sách dưới đây giữ nguyên thứ tự điểm trong luật, kèm ghi chú nơi tình tiết đó thường đã có sẵn trong khung của điều luật cụ thể.
| Điểm | Tình tiết | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|
| a | Phạm tội có tổ chức | Thường là tình tiết định khung, ví dụ điểm a khoản 2 Điều 173, điểm đ khoản 1 Điều 134 |
| b | Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp | Định khung ở điểm b khoản 2 Điều 173 |
| c | Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội | Không tính lại ở các tội mà chức vụ là dấu hiệu định tội |
| d | Phạm tội có tính chất côn đồ | Định khung ở điểm i khoản 1 Điều 134 |
| đ | Phạm tội vì động cơ đê hèn | Cần chứng minh động cơ |
| e | Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng | Thường xuất hiện khi đã bị ngăn cản mà vẫn tiếp tục |
| g | Phạm tội 02 lần trở lên | Định khung ở điểm c khoản 2 Điều 134 |
| h | Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm | Tái phạm nguy hiểm là định khung ở điểm g khoản 2 Điều 173, điểm d khoản 2 Điều 134 |
| i | Phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai hoặc người đủ 70 tuổi trở lên | Định khung ở điểm c khoản 1 Điều 134 |
| k | Phạm tội đối với người không thể tự vệ, người khuyết tật nặng, người bị hạn chế nhận thức hoặc lệ thuộc mình | Gồm cả lệ thuộc về vật chất, tinh thần, công tác |
| l | Lợi dụng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc khó khăn đặc biệt khác của xã hội | Định khung ở điểm b khoản 3 Điều 173 (thiên tai, dịch bệnh) |
| m | Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tàn ác | Đánh giá theo cách thức thực hiện |
| n | Dùng thủ đoạn hoặc phương tiện có khả năng gây nguy hại cho nhiều người | Định khung ở điểm a khoản 1 Điều 134 |
| o | Xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội | Chỉ áp dụng với người xúi giục |
| p | Có hành động xảo quyệt hoặc hung hãn nhằm trốn tránh, che giấu tội phạm | Xét hành vi sau khi phạm tội |
Cột ghi chú cho thấy gần một nửa danh sách thường đã nằm sẵn trong các khoản của điều luật cụ thể. Khi đó, theo khoản 2 Điều 52, tình tiết đã làm nhiệm vụ đẩy khung và không được dùng để tăng mức án thêm lần nữa.
Danh sách đóng: toà không được tự thêm tình tiết tăng nặng
So hai điều liền nhau sẽ thấy cách viết khác hẳn. Điều 51 có khoản 2 mở: toà có thể coi đầu thú hoặc tình tiết khác là giảm nhẹ. Điều 52 không có khoản tương tự, và khoản 1 bắt đầu bằng chữ "chỉ các tình tiết sau đây mới là tình tiết tăng nặng". Đây là thiết kế có chủ ý: bất lợi cho người bị buộc tội phải có căn cứ luật định rõ ràng.
Hệ quả thực tế: những nhận xét như "thái độ ngoan cố", "gây bức xúc dư luận", "không hợp tác" không phải là tình tiết tăng nặng theo Điều 52. Chúng có thể ảnh hưởng tới việc không được hưởng tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo, nhưng không thể được ghi trong bản án như một tình tiết tăng nặng độc lập.
Tương tự, nhân thân xấu như từng bị xử phạt hành chính nhiều lần không phải tình tiết tăng nặng, trừ khi luật biến nó thành dấu hiệu định tội, ví dụ điểm a khoản 1 Điều 173 (đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm). Toà cân nhắc nhân thân theo Điều 50 khi chọn mức án, nhưng đó là căn cứ chung, không phải tình tiết tăng nặng.
Khi đọc bản án sơ thẩm, việc đầu tiên là đối chiếu từng tình tiết tăng nặng được nêu với 15 điểm của khoản 1 Điều 52, rồi đối chiếu tiếp với khoản đã áp dụng xem có bị dùng hai lần không. Đây là căn cứ kháng cáo hay gặp.
Tái phạm và tái phạm nguy hiểm theo Điều 53
Hai khái niệm này dựa trên ba yếu tố: đã bị kết án, chưa được xoá án tích, và loại tội cùng hình thức lỗi của lần phạm tội mới.
| Khái niệm | Lần trước | Lần này | Căn cứ |
|---|---|---|---|
| Tái phạm | Đã bị kết án, chưa được xoá án tích | Phạm tội do cố ý (mọi loại tội), hoặc phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý | Khoản 1 Điều 53 |
| Tái phạm nguy hiểm (trường hợp 1) | Đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xoá án tích | Phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý | Điểm a khoản 2 Điều 53 |
| Tái phạm nguy hiểm (trường hợp 2) | Đã tái phạm, chưa được xoá án tích | Phạm tội do cố ý | Điểm b khoản 2 Điều 53 |
Mốc then chốt là án tích đã được xoá hay chưa. Người đã đương nhiên được xoá án tích theo Điều 70 thì lần phạm tội mới không bị coi là tái phạm. Vì vậy câu hỏi "lần trước chấp hành xong khi nào, có hình phạt bổ sung nào còn dở không" quyết định có tình tiết điểm h hay không.
Tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng do vô ý ở lần sau không tạo thành tái phạm, kể cả khi người đó còn án tích. Ví dụ lần trước bị kết án về tội trộm cắp, lần này gây tai nạn giao thông thuộc khoản 1 Điều 260 do vô ý: không phải tái phạm.
Phạm tội 02 lần trở lên khác phạm nhiều tội
Điểm g khoản 1 Điều 52 (phạm tội 02 lần trở lên) hay bị nhầm với trường hợp một người phạm nhiều tội khác nhau. Phạm tội 02 lần trở lên là thực hiện cùng một tội từ hai lần trở lên, mỗi lần đều đủ yếu tố cấu thành, và chưa lần nào bị đưa ra xét xử. Phạm nhiều tội là thực hiện các tội khác nhau, mỗi tội được quyết định hình phạt riêng rồi tổng hợp theo Điều 55.
Với một số tội, phạm tội 02 lần trở lên đã được đưa vào khung, như điểm c khoản 2 Điều 134 (khung tù 02 – 06 năm). Khi đó nó không được tính tiếp là tình tiết tăng nặng. Với các tội không có điểm này trong khung, nó là tình tiết tăng nặng theo điểm g.
Cần phân biệt thêm với tái phạm: phạm tội 02 lần trở lên là các lần chưa bị kết án; tái phạm là đã bị kết án ở lần trước. Một người có thể vừa tái phạm vừa phạm tội 02 lần trở lên trong cùng một vụ, và cả hai tình tiết đều được xét nếu không cái nào đã nằm trong khung.
Với các tội có ngưỡng giá trị như trộm cắp, khi có nhiều lần chiếm đoạt nhỏ lẻ thì cộng giá trị các lần lại hay xét riêng từng lần là vấn đề áp dụng pháp luật, phải đối chiếu hướng dẫn của toà án cấp trên và hồ sơ cụ thể. Đây là chỗ nên để luật sư đọc kỹ, vì cách tính ảnh hưởng thẳng tới khoản được áp dụng.
Tình huống giả định: đếm tình tiết tăng nặng cho đúng
Anh L cùng hai người có phân công, lấy tài sản trị giá 70.000.000 đồng. Vụ việc thuộc khoản 2 Điều 173 vì hai dấu hiệu: giá trị từ 50 đến dưới 200 triệu đồng và có tổ chức. Tình tiết "có tổ chức" đã nằm trong khung nên không được tính thêm theo điểm a khoản 1 Điều 52.
Anh M gây thương tích 15% cho một người 72 tuổi già yếu. Riêng tỷ lệ 15% thì thuộc khoản 1 Điều 134. Nhưng nạn nhân là người già yếu, tình tiết nêu ở điểm c khoản 1, nên theo điểm đ khoản 2 Điều 134 (tổn thương 11%–30% kèm một tình tiết từ điểm a đến điểm k khoản 1) vụ việc chuyển lên khoản 2, khung tù 02 – 06 năm, tội nghiêm trọng. Tình tiết về tuổi của nạn nhân đã dùng để định khung nên không áp thêm điểm i khoản 1 Điều 52.
Chị N lừa ba người khác nhau trong ba tháng, chưa lần nào bị xử lý. Nếu điều luật áp dụng không có điểm "phạm tội 02 lần trở lên" trong khung, đây là tình tiết tăng nặng theo điểm g. Nếu có, nó là tình tiết định khung.
Ông P bị kết án tội nghiêm trọng do cố ý, ra tù chưa đủ thời gian xoá án tích, nay lại phạm tội ít nghiêm trọng do cố ý. Đây là tái phạm theo khoản 1 Điều 53, chưa phải tái phạm nguy hiểm vì lần trước không phải tội rất nghiêm trọng trở lên và lần trước chưa phải là tái phạm.
Hệ quả của tình tiết tăng nặng ngoài mức án
Tình tiết tăng nặng không chỉ đẩy mức án lên. Tái phạm nguy hiểm là căn cứ áp dụng quản chế từ 01 đến 05 năm sau khi ra tù (Điều 43). Điểm a khoản 1 Điều 66 đòi "phạm tội lần đầu" mới được tha tù trước thời hạn có điều kiện, nên người tái phạm không có con đường này.
Một người còn trong thời hiệu truy cứu của tội cũ mà phạm tội mới có khung trên 01 năm tù thì thời hiệu của tội cũ tính lại từ ngày phạm tội mới (khoản 3 Điều 27). Với án treo, khoản 5 Điều 65 buộc người đang thử thách mà phạm tội mới phải chấp hành cả hình phạt của bản án trước.
Trong vụ án có nhiều người, Điều 58 quy định tình tiết tăng nặng thuộc người đồng phạm nào thì chỉ áp dụng với người đó. Một người tái phạm không kéo cả nhóm thành tái phạm. Nhưng tình tiết "có tổ chức" mô tả cả vụ, nên áp dụng với những người đã tham gia vào việc tổ chức đó.
Khi cáo trạng nêu tình tiết tăng nặng, câu nên hỏi luật sư là: tình tiết này thuộc điểm nào của khoản 1 Điều 52, nó đã được dùng làm dấu hiệu định khung chưa, và án tích cũ đã đủ điều kiện xoá chưa. Ba câu này đủ để biết tình tiết có đứng vững hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu tình tiết tăng nặng trong Bộ luật Hình sự?
Khoản 1 Điều 52 liệt kê 15 tình tiết từ điểm a đến điểm p. Đây là danh sách đóng vì luật dùng chữ "chỉ các tình tiết sau đây", toà không được coi tình tiết khác là tăng nặng.
Tái phạm khác tái phạm nguy hiểm thế nào?
Tái phạm là đã bị kết án, chưa xoá án tích mà lại phạm tội do cố ý, hoặc phạm tội rất nghiêm trọng trở lên do vô ý. Tái phạm nguy hiểm là trường hợp nặng hơn ở khoản 2 Điều 53, như đã tái phạm rồi lại phạm tội do cố ý.
Đã được xoá án tích thì lần sau phạm tội có bị coi là tái phạm không?
Không. Điều 53 đặt điều kiện chưa được xoá án tích. Người đã đương nhiên được xoá án tích theo Điều 70 hoặc được toà quyết định xoá thì được coi như chưa bị kết án khi xét tái phạm.
Một tình tiết có thể vừa định khung vừa tăng nặng không?
Không. Khoản 2 Điều 52 quy định tình tiết đã là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng. Bản án dùng một tình tiết hai lần là có căn cứ để kháng cáo.
Tình tiết tăng nặng của một người có áp dụng cho cả nhóm đồng phạm không?
Không. Điều 58 quy định tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc người đồng phạm nào thì chỉ áp dụng với người đó. Tái phạm của một người không chuyển sang người khác.
Có tình tiết tăng nặng thì còn được hưởng án treo không?
Điều 65 không cấm tuyệt đối, toà xét nhân thân và tình tiết giảm nhẹ khi quyết định. Tuy vậy tình tiết tăng nặng, nhất là tái phạm, làm khả năng này thấp đi rõ rệt; không nên trông chờ vào án treo khi có tái phạm.