Từ 01/7/2025, Luật 86/2025/QH15 bỏ hình phạt tử hình ở 8 tội: các điều 109, 110, 114, 194, 250, 353, 354 và 421 Bộ luật Hình sự, trong đó có tội vận chuyển trái phép chất ma tuý, tham ô tài sản và nhận hối lộ. Trong bản đã gộp, tử hình còn ở 10 điều luật, và theo Điều 40 chỉ áp dụng cho tội đặc biệt nghiêm trọng; không áp dụng với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.
Luật sửa đổi còn thêm một trường hợp không thi hành án tử hình (người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối) và quy định cách xử lý những bản án tử hình đã tuyên trước 01/7/2025 nhưng chưa thi hành. Bài này đọc Điều 40 bản hiện hành, liệt kê các tội còn và đã bỏ tử hình, rồi đi qua phần chuyển tiếp ở Điều 4 Luật 86/2025.
Điều 40 hiện hành đọc theo từng khoản
Điều 40 có bốn khoản. Khoản 3 là phần được sửa bởi khoản 1 Điều 1 Luật 86/2025.
| Khoản | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoản 1 | Tử hình là hình phạt đặc biệt, chỉ áp dụng với tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc nhóm xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, tội phạm về ma tuý, tham nhũng và một số tội đặc biệt nghiêm trọng khác | Nhóm tham nhũng vẫn được nêu trong khoản 1 dù hai tội tham ô, nhận hối lộ đã bỏ tử hình |
| Khoản 2 | Không áp dụng với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử | Toà không được tuyên tử hình |
| Khoản 3 | Không thi hành án tử hình với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên, người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối | Đã tuyên nhưng không thi hành; điểm c (ung thư giai đoạn cuối) là quy định mới từ 01/7/2025 |
| Khoản 4 | Trường hợp thuộc khoản 3 hoặc được ân giảm thì tử hình chuyển thành tù chung thân | Sau đó áp dụng mốc giảm án riêng ở khoản 6 Điều 63 |
Khoản 2 và khoản 3 là hai lớp khác nhau. Lớp thứ nhất chặn ngay từ khi xét xử. Lớp thứ hai áp dụng khi bản án đã tuyên tử hình nhưng tới lúc thi hành thì người bị kết án rơi vào một trong các tình trạng đã nêu.
Điểm c khoản 3 bản trước sửa đổi dành cho người bị kết án tử hình về tội tham ô, nhận hối lộ đã nộp lại tài sản. Khi hai tội này không còn tử hình, điều kiện nộp lại ba phần tư tài sản được chuyển sang khoản 1 Điều 63, thành điều kiện để người bị tù chung thân về hai tội đó được xét giảm án.
Mười điều luật còn khung tử hình trong bản đã gộp
Dò toàn văn Bộ luật Hình sự bản đã gộp sửa đổi 2025, tử hình còn xuất hiện trong khung hình phạt của 10 điều luật dưới đây. Mọi khoản có tử hình đều là tội đặc biệt nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 20 năm theo Điều 27.
| Điều | Tội | Khoản có tử hình | Khung của khoản đó |
|---|---|---|---|
| 108 | Phản bội Tổ quốc | Khoản 1 | Tù 12 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 112 | Bạo loạn | Khoản 1 | Tù 12 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 113 | Khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân | Khoản 1 | Tù 12 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 123 | Giết người | Khoản 1 | Tù 12 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 142 | Một tội xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi | Khoản 3 | Tù 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 248 | Sản xuất trái phép chất ma tuý | Khoản 5 | Tù chung thân hoặc tử hình |
| 251 | Mua bán trái phép chất ma tuý | Khoản 5 | Tù chung thân hoặc tử hình |
| 299 | Khủng bố | Khoản 1 | Tù 10 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 422 | Chống loài người | Khoản 1 | Tù 10 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
| 423 | Tội phạm chiến tranh | Khoản 1 | Tù 10 – 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình |
Năm trong số mười điều thuộc nhóm an ninh quốc gia và nhóm phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh; trang này không đi sâu các nhóm đó. Với nhóm thường gặp hơn, tử hình còn ở tội giết người và hai tội ma tuý là sản xuất, mua bán. Tội vận chuyển trái phép chất ma tuý không còn tử hình; tội tàng trữ trái phép chất ma tuý (Điều 249) không có tử hình trong khung.
Tám tội đã bỏ tử hình từ 01/7/2025
Danh sách lấy từ khoản 2 Điều 4 Luật 86/2025; khung cao nhất hiện nay đọc trong bản đã gộp.
| Điều | Tội | Khung cao nhất hiện nay | Loại tội, thời hiệu |
|---|---|---|---|
| 109 | Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân | Khoản 1: tù 12 – 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 110 | Gián điệp | Khoản 1: tù 12 – 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 114 | Phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của Nhà nước | Khoản 1: tù 12 – 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 194 | Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh | Khoản 4: tù 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 250 | Vận chuyển trái phép chất ma tuý | Khoản 4: tù 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 353 | Tham ô tài sản | Khoản 4: tù 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 354 | Nhận hối lộ | Khoản 4: tù 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
| 421 | Phá hoại hoà bình, gây chiến tranh xâm lược | Khoản 1: tù 12 – 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng, 20 năm |
Bỏ tử hình không làm các tội này nhẹ đi về phân loại: khung cao nhất vẫn có tù chung thân nên chúng vẫn là tội đặc biệt nghiêm trọng. Với tham ô và nhận hối lộ, Điều 61 vẫn quy định không áp dụng thời hiệu thi hành bản án đối với khoản 3 và khoản 4 của hai điều này.
Bản án tử hình tuyên trước 01/7/2025: phần chuyển tiếp
Quy định có lợi được áp dụng cả cho hành vi trước ngày 01/7/2025. Điểm b khoản 1 Điều 4 Luật 86/2025 cho áp dụng quy định có lợi tại các điều 40, 63, 109, 110, 114, 194, 248, 250, 251, 353, 354 và 421 với cả hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ ngày 01/7/2025 mà sau thời điểm đó mới bị phát hiện hoặc đang bị điều tra, truy tố, xét xử.
Án tử hình đã tuyên về tám tội trên mà chưa thi hành thì không thi hành. Khoản 2 Điều 4: Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định chuyển tử hình thành tù chung thân. Quy định này cũng áp dụng cho người thuộc điểm c khoản 3 Điều 40 mới, tức người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.
Án tử hình về Điều 248, Điều 251 được xem xét theo khối lượng. Khoản 3 Điều 4: chuyển thành tù chung thân nếu khối lượng, thể tích chất ma tuý trong bản án bằng hoặc thấp hơn mức thấp nhất của khoản 5 các điều đó sau sửa đổi; hoặc cao hơn nhưng người phạm tội không phải người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy hoặc không có 02 tình tiết tăng nặng trở lên.
Tham ô, nhận hối lộ có quy tắc riêng khi xét giảm. Khoản 4 Điều 4: người được chuyển từ tử hình sang chung thân về hai tội này vẫn chịu điều kiện nộp lại ba phần tư tài sản khi xét giảm. Khoản 5: án chung thân đã tuyên trước 01/7/2025 về hai tội này thì không áp dụng điều kiện mới đó khi xét giảm.
Quy định bất lợi không áp dụng ngược. Điểm c khoản 1 Điều 4 liệt kê các điều có sửa đổi theo hướng bất lợi, trong đó có Điều 63; quy định bất lợi không áp dụng cho hành vi xảy ra trước 01/7/2025, kể cả với người đang được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt.
Sau khi chuyển thành tù chung thân: các mốc tiếp theo
Khoản 6 Điều 63 đặt mốc riêng cho người bị kết án tử hình được ân giảm hoặc thuộc khoản 3 Điều 40: thời gian đã chấp hành để được xét giảm lần đầu là 25 năm, và dù được giảm nhiều lần, thời hạn thực tế chấp hành phải đủ 30 năm. Đây là mốc cao hơn hẳn so với người bị tuyên tù chung thân ngay từ đầu (12 năm và 20 năm).
Điểm b khoản 2 Điều 66 loại nhóm này khỏi tha tù trước thời hạn có điều kiện. Như vậy con đường duy nhất để rút ngắn là giảm án theo Điều 63, Điều 64 hoặc đặc xá.
Những người bị chuyển từ tử hình theo khoản 2, khoản 3 Điều 4 Luật 86/2025 có áp dụng đúng mốc 25 năm và 30 năm này hay không, và thời gian đã chấp hành trước khi chuyển được tính thế nào, là câu hỏi áp dụng chi tiết cần đối chiếu văn bản hướng dẫn và quyết định cụ thể của Chánh án Toà án nhân dân tối cao. Gia đình nên nhờ luật sư đọc chính quyết định chuyển đổi.
Một số quy định khác cũng gắn với tử hình: phạm tội chưa đạt mà điều luật có tử hình thì chỉ bị phạt tù không quá 20 năm (khoản 3 Điều 57); khi tổng hợp nhiều tội mà hình phạt nặng nhất là tử hình thì hình phạt chung là tử hình (điểm d khoản 1 Điều 55); thời hiệu thi hành bản án tử hình là 20 năm (điểm d khoản 2 Điều 60), trừ các trường hợp không áp dụng thời hiệu ở Điều 61.
Những điều thường hiểu sai về tử hình sau sửa đổi
"Đã bỏ tử hình với mọi tội ma tuý." Chỉ tội vận chuyển (Điều 250) bị bỏ. Sản xuất (Điều 248) và mua bán (Điều 251) trái phép chất ma tuý vẫn có tử hình ở khoản 5.
"Bỏ tử hình thì tội nhẹ đi, thời hiệu ngắn lại." Khung cao nhất vẫn là tù chung thân nên tội vẫn đặc biệt nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu vẫn là 20 năm theo khoản 2 Điều 27.
"Án tử hình cũ về tham ô tự động thành 20 năm tù." Theo khoản 2 Điều 4 Luật 86/2025, án tử hình chưa thi hành được chuyển thành tù chung thân, không phải tù có thời hạn, và việc chuyển do Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định.
"Người già trên 75 tuổi đều được miễn tử hình." Khoản 2 Điều 40 tính mốc đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử; khoản 3 thêm trường hợp đủ 75 tuổi lúc thi hành. Người đó vẫn chịu tù chung thân hoặc hình phạt khác.
"Ung thư giai đoạn nào cũng không bị thi hành." Điểm c khoản 3 Điều 40 ghi rõ ung thư giai đoạn cuối. Việc xác định do cơ quan có thẩm quyền làm theo kết luận chuyên môn, không dựa vào lời khai. Với những câu hỏi như vậy, gia đình nên làm việc qua luật sư hình sự để có đúng hồ sơ y tế và đúng thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Từ 01/7/2025 bỏ tử hình ở những tội nào?
Tám tội ở các điều 109, 110, 114, 194, 250, 353, 354 và 421 Bộ luật Hình sự, gồm vận chuyển trái phép chất ma tuý, tham ô tài sản, nhận hối lộ, sản xuất buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh và bốn tội thuộc nhóm an ninh quốc gia, phá hoại hoà bình.
Tội vận chuyển ma tuý giờ bị phạt cao nhất là gì?
Khoản 4 Điều 250 hiện quy định tù 20 năm hoặc tù chung thân. Tội vẫn là đặc biệt nghiêm trọng ở khoản này. Riêng sản xuất và mua bán trái phép chất ma tuý (Điều 248, Điều 251) vẫn còn tử hình ở khoản 5.
Ai không bị áp dụng hình phạt tử hình?
Theo khoản 2 Điều 40: người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, và người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.
Đã bị tuyên tử hình thì trường hợp nào không bị thi hành?
Khoản 3 Điều 40 hiện hành: phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên, người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối. Khi đó tử hình chuyển thành tù chung thân theo khoản 4 Điều 40.
Bản án tử hình về tội tham ô tuyên trước 2025 thì xử lý thế nào?
Nếu chưa thi hành, khoản 2 Điều 4 Luật 86/2025 quy định không thi hành và Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định chuyển thành tù chung thân. Khi xét giảm sau đó vẫn áp dụng điều kiện nộp lại ba phần tư tài sản theo khoản 4 Điều 4 luật này.
Người bị chuyển từ tử hình sang chung thân có được tha tù trước thời hạn không?
Không. Điểm b khoản 2 Điều 66 loại trừ người bị kết án tử hình được ân giảm hoặc thuộc khoản 3 Điều 40. Họ chỉ có thể được xét giảm thời hạn chấp hành theo mốc riêng ở khoản 6 Điều 63.