Xử lý chuyển hướng là các biện pháp giám sát, giáo dục, phòng ngừa áp dụng cho người chưa thành niên phạm tội thay vì đưa ra xét xử và phạt (khoản 8 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên). Điều 36 của luật liệt kê 12 biện pháp: 11 biện pháp tại cộng đồng, từ khiển trách đến thực hiện công việc phục vụ cộng đồng, và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Mỗi biện pháp có thời hạn riêng, có biện pháp phải đi kèm biện pháp khác, và đều đặt ra nghĩa vụ cụ thể cho em lẫn gia đình. Dưới đây là bảng tra thời hạn, cách các biện pháp được ghép với nhau, nghĩa vụ trong thời gian chấp hành, và điều gì xảy ra nếu em vi phạm.
Chuyển hướng khác hình phạt ở đâu
Hình phạt là hậu quả của một bản án kết tội. Xử lý chuyển hướng thì đi đường khác: khi cơ quan điều tra hoặc viện kiểm sát quyết định áp dụng, quyết định đó ghi luôn việc đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can (điểm h khoản 1 Điều 56). Khi đến giai đoạn xét xử, Hội đồng xét xử cũng có thể ra quyết định áp dụng biện pháp chuyển hướng cho bị cáo thay vì tuyên hình phạt (khoản 6 Điều 151).
Điều 34 nêu sáu mục đích: xử lý kịp thời; giúp em nhận ra và sửa sai; đẩy mạnh hoà giải với bị hại; nâng trách nhiệm của gia đình và cộng đồng; hạn chế tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng; ngăn ngừa phạm tội mới. Vì vậy luật đòi hỏi biện pháp phải hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, tâm sinh lý của em (khoản 2 Điều 35), không áp theo khuôn.
Về thẩm quyền, Điều 52 phân hai tầng: thủ trưởng, phó thủ trưởng cơ quan điều tra, viện trưởng, phó viện trưởng viện kiểm sát được áp dụng các biện pháp tại cộng đồng, trừ khi vụ án có yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết việc tịch thu tài sản; còn thẩm phán, Hội đồng xét xử được áp dụng mọi biện pháp, kể cả trường giáo dưỡng.
Bảng 12 biện pháp và thời hạn
Thời hạn ở cột thứ ba là thời hạn áp dụng biện pháp hoặc thời hạn em phải thực hiện các nghĩa vụ ở khoản 2 Điều 23, theo đúng cách luật ghi cho từng biện pháp.
| Biện pháp | Nội dung chính | Thời hạn | Căn cứ |
|---|---|---|---|
| Khiển trách | Phê bình nghiêm khắc, giải thích thiệt hại đã gây ra | Nghĩa vụ 03 tháng – 01 năm | Điều 40 |
| Xin lỗi bị hại | Nhận lỗi, mong được tha thứ; cần bị hại đồng thuận | Nghĩa vụ 03 tháng – 01 năm | Điều 41 |
| Bồi thường thiệt hại | Em hoặc cha mẹ đền bù tổn hại; cần bị hại đồng thuận | Bồi thường trong tối đa 01 năm; nghĩa vụ 03 tháng – 01 năm | Điều 42 |
| Giáo dục tại xã, phường, đặc khu | Chịu quản lý, giám sát của Uỷ ban nhân dân cấp xã | 06 tháng – 02 năm | Điều 43 |
| Quản thúc tại gia đình | Ở nhà dưới sự giám sát của gia đình, ra ngoài khi được phép | 03 tháng – 01 năm | Điều 44 |
| Hạn chế khung giờ đi lại | Không ra khỏi nhà trong khung giờ định sẵn, trong khoảng 18 giờ đến 06 giờ sáng hôm sau | 03 – 06 tháng | Điều 45 |
| Cấm tiếp xúc | Không liên lạc với bị hại, đồng phạm, người có ảnh hưởng xấu | 06 tháng – 01 năm | Điều 46 |
| Cấm đến địa điểm | Không đến nơi đã phạm tội hoặc nơi tương tự | 06 tháng – 01 năm | Điều 47 |
| Học tập, dạy nghề | Học pháp luật, đạo đức, kỹ năng sống hoặc học nghề | Không quá 01 năm | Điều 48 |
| Điều trị, tư vấn tâm lý | Trị liệu khó khăn tinh thần, cảm xúc dẫn tới hành vi | Không quá 01 năm | Điều 49 |
| Phục vụ cộng đồng | Trồng cây, làm sạch công trình, giúp người già, người khuyết tật | 20 – 80 giờ, trong không quá 03 tháng | Điều 50 |
| Giáo dục tại trường giáo dưỡng | Học văn hoá, học nghề, lao động, sinh hoạt trong tổ chức có kỷ luật chặt chẽ | 06 tháng – 02 năm | Điều 51 |
Ba biện pháp đầu chỉ được áp dụng cho những trường hợp được luật kể tên ở khoản 2 mỗi điều, và hai biện pháp xin lỗi, bồi thường cần sự đồng thuận của bị hại hoặc người đại diện của bị hại.
Các biện pháp được ghép với nhau thế nào
Biện pháp nền và biện pháp đi kèm. Khoản 3 Điều 35 chia hai nhóm. Năm biện pháp đầu (khiển trách, xin lỗi, bồi thường, giáo dục tại xã, quản thúc tại gia đình) là biện pháp nền. Sáu biện pháp sau (hạn chế khung giờ, cấm tiếp xúc, cấm đến địa điểm, học tập, điều trị tâm lý, phục vụ cộng đồng) phải áp dụng cùng ít nhất một biện pháp nền, không đứng một mình.
Không cộng dồn thời hạn nghĩa vụ. Khi nhiều biện pháp cùng đặt ra nghĩa vụ ở các điểm b, c, d, đ khoản 2 Điều 23, thời gian thực hiện nghĩa vụ không vượt quá mức cao nhất của biện pháp được áp dụng, chứ không cộng lại.
Trường giáo dưỡng đứng riêng. Khoản 4 Điều 35 không cho áp dụng giáo dục tại trường giáo dưỡng cùng lúc với các biện pháp tại cộng đồng.
Đủ 18 tuổi là hết cửa chuyển hướng. Khoản 5 Điều 35: nếu tại thời điểm xem xét người phạm tội đã đủ 18 tuổi thì không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, dù hành vi xảy ra khi còn nhỏ tuổi.
Ví dụ ghép giả định. Em T, 16 tuổi, làm hư hỏng tài sản của hàng xóm, hành vi thuộc khoản 1 Điều 178 Bộ luật Hình sự (mức cao nhất tù 03 năm, ít nghiêm trọng). Có thể hình dung một quyết định gồm bồi thường thiệt hại trong 06 tháng làm biện pháp nền, kèm 40 giờ phục vụ cộng đồng và cấm đến địa điểm đã xảy ra sự việc trong 06 tháng. Biện pháp cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định.
Nghĩa vụ và quyền của em trong thời gian chấp hành
Khoản 2 Điều 23 đặt ra năm nhóm nghĩa vụ chung cho người chấp hành biện pháp chuyển hướng:
- Chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.
- Tuân thủ pháp luật, nội quy, quy chế nơi cư trú, học tập, làm việc.
- Chịu sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền.
- Báo cáo tình hình chấp hành khi được yêu cầu.
- Trình diện cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu, nếu đang chấp hành biện pháp tại cộng đồng.
Đổi lại, khoản 1 Điều 23 bảo đảm cho em quyền được giải thích về quyền và nghĩa vụ, được học tập, học nghề, được trình bày nguyện vọng với Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc người giám sát, được giữ bí mật cá nhân và được cấp giấy chứng nhận đã chấp hành xong. Muốn vắng mặt khỏi nơi cư trú phải có lý do chính đáng và được Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã đồng ý; mỗi lần không quá 10 ngày, tổng thời gian vắng không quá một phần ba thời hạn thực hiện nghĩa vụ, trừ khi phải điều trị bệnh theo chỉ định (khoản 1 Điều 81).
Vi phạm nghĩa vụ thì chuyện gì xảy ra
Điều 82 và Điều 92 xếp hậu quả theo mức độ, gia đình nên biết trước để giúp em tránh:
- Khi em vi phạm nghĩa vụ, người trực tiếp giám sát phối hợp với Công an cấp xã lập biên bản, có mặt em và người đại diện, rồi gửi Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã (khoản 1 Điều 82).
- Cố ý vi phạm 01 lần trong thời gian thực hiện nghĩa vụ: có thể bị gia hạn thời hạn thực hiện nghĩa vụ, trừ nghĩa vụ bồi thường (khoản 2 Điều 82).
- Cố ý vi phạm 01 lần trong thời gian gia hạn, hoặc cố ý vi phạm 02 lần trở lên trong thời gian thực hiện nghĩa vụ: có thể bị chuyển sang giáo dục tại trường giáo dưỡng (khoản 3 Điều 82).
- Nếu em bị truy cứu về hành vi phạm tội khác mà bị tạm giam hoặc phải chấp hành cải tạo không giam giữ, phạt tù, quyết định chuyển hướng bị đình chỉ thi hành (điểm a khoản 1 Điều 92).
- Việc đình chỉ không xoá nghĩa vụ bồi thường thiệt hại nếu có (khoản 2 Điều 92).
Người đã được áp dụng chuyển hướng mà phạm tội mới thì không được áp dụng chuyển hướng lần nữa (khoản 3 Điều 38). Lần thứ hai, con đường còn lại là thủ tục xét xử thông thường dành cho người chưa thành niên.
Phục vụ cộng đồng và hạn chế khung giờ: giới hạn để bảo vệ em
Hai biện pháp này dễ bị hiểu thành "phạt lao động" hay "giam lỏng", nên luật đặt giới hạn rõ. Với phục vụ cộng đồng, khoản 2 Điều 50 cho tổng thời gian từ 20 đến 80 giờ, mỗi ngày không quá 04 giờ, mỗi tuần không quá 05 ngày và không làm trong khoảng từ 20 giờ hôm trước đến 06 giờ sáng hôm sau. Khoản 3 yêu cầu bảo đảm an toàn, tránh kỳ thị và không ảnh hưởng việc học.
Ví dụ tính: nếu em nhận 60 giờ và chỉ làm vào cuối tuần, mỗi ngày 04 giờ, thì cần 15 ngày, tức khoảng tám tuần; con số này vẫn nằm trong giới hạn thời hạn không quá 03 tháng ở khoản 4 Điều 50. Nếu lịch học dày, gia đình có thể đề nghị người giám sát sắp xếp lại để không vượt các giới hạn trên.
Với hạn chế khung giờ đi lại, Điều 45 chỉ cho giới hạn trong khoảng từ 18 giờ đến 06 giờ sáng hôm sau, thời hạn 03 đến 06 tháng; trường hợp cần thiết, em vẫn được ra ngoài khi người giám sát cho phép. Quản thúc tại gia đình chặt hơn: em phải ở nhà dưới sự giám sát trực tiếp của gia đình, và chỉ áp dụng khi cha, mẹ, ông bà, anh chị ruột là người thành niên ở cùng nhà đề nghị, cam kết, có điều kiện chăm sóc (khoản 3 Điều 44).
Câu hỏi thường gặp
Xử lý chuyển hướng có phải ra toà không?
Không nhất thiết. Cơ quan điều tra, viện kiểm sát có thể quyết định các biện pháp tại cộng đồng ngay trong giai đoạn của mình theo khoản 1 Điều 52, trừ vụ có yêu cầu bồi thường hoặc tịch thu tài sản. Riêng trường giáo dưỡng do toà quyết định.
Một em có thể bị áp dụng nhiều biện pháp cùng lúc không?
Có. Khoản 3 Điều 35 cho áp dụng một hoặc nhiều biện pháp tại cộng đồng; sáu biện pháp từ hạn chế khung giờ đến phục vụ cộng đồng bắt buộc phải đi kèm ít nhất một trong năm biện pháp nền.
Bị hại không đồng ý thì có xin lỗi, bồi thường theo diện chuyển hướng được không?
Không. Khoản 3 Điều 41 và khoản 3 Điều 42 yêu cầu sự đồng thuận của bị hại hoặc người đại diện của bị hại. Khi đó cơ quan có thẩm quyền xem xét các biện pháp khác mà luật cho phép.
Trường giáo dưỡng tối đa bao lâu?
Khoản 3 Điều 51 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định thời hạn từ 06 tháng đến 02 năm. Biện pháp này không được áp dụng đồng thời với các biện pháp tại cộng đồng theo khoản 4 Điều 35.
Chấp hành xong biện pháp tại cộng đồng thì nhận được giấy gì?
Vào ngày cuối của thời hạn, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã cấp giấy chứng nhận chấp hành xong biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, gửi người đại diện của em và cơ quan đã ra quyết định theo Điều 91.
Đang chấp hành mà gia đình chuyển nhà thì sao?
Em phải làm đơn và được Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã đồng ý theo khoản 2 Điều 81. Nếu được chấp nhận, hồ sơ chuyển sang xã nơi đến; khi đến nơi mới em phải trình báo ngay với Công an cấp xã.