Người chưa thành niên bị xử phạt tù không quá 03 năm có thể được hưởng án treo với thời gian thử thách từ 01 đến 03 năm (Điều 124 Luật Tư pháp người chưa thành niên), ngắn hơn mức 01 đến 05 năm của người thành niên. Khi đang chấp hành án, em được xét giảm sau khi chấp hành một phần tư thời hạn (Điều 123), được xét tha tù trước thời hạn sau một phần ba (Điều 126), và có thể được hoãn chấp hành án tù để dự kỳ thi tốt nghiệp (Điều 125).
Bốn chế định này đều có ở Bộ luật Hình sự cho người thành niên, nhưng điều kiện dành cho người chưa thành niên nhẹ hơn rõ rệt. Bảng đặt hai bên cạnh nhau, sau đó là ví dụ tính mốc thời gian cho một bản án giả định, để gia đình biết khi nào nên chủ động đề nghị.
Đặt hai chế độ cạnh nhau
Cột giữa theo Bộ luật Hình sự (người từ đủ 18 tuổi), cột phải theo Luật Tư pháp người chưa thành niên.
| Chế định | Người thành niên | Người chưa thành niên |
|---|---|---|
| Án treo | Tù không quá 03 năm; thử thách 01 – 05 năm; có thể kèm hình phạt bổ sung (Điều 65) | Tù không quá 03 năm; thử thách 01 – 03 năm; không có hình phạt bổ sung (Điều 124, khoản 6 Điều 12) |
| Giảm án đã tuyên | Có nhiều tiến bộ, đã bồi thường một phần nghĩa vụ dân sự; nhiều lần giảm vẫn phải chấp hành ít nhất 1/2 (Điều 63) | Có tiến bộ, đã chấp hành 1/4 thời hạn; mỗi lần giảm tù đến 04 năm, phải chấp hành ít nhất 2/5 (khoản 1 Điều 123) |
| Giảm ngay khi lập công, bệnh hiểm nghèo | Theo điều kiện riêng của Bộ luật Hình sự | Được xét giảm ngay, có thể miễn phần còn lại (khoản 2 Điều 123) |
| Hoãn chấp hành án tù | Bệnh nặng; nuôi con dưới 36 tháng; lao động duy nhất; công vụ (Điều 67) | Các trường hợp của Bộ luật Hình sự, cộng thêm hoãn để dự thi tốt nghiệp (Điều 125) |
| Tha tù trước thời hạn có điều kiện | Phạm tội lần đầu, đã chấp hành ít nhất 1/2, đã nộp phạt tiền, bồi thường, án phí; loại trừ nhiều tội (Điều 66) | Có nhiều tiến bộ, đã chấp hành 1/3, có nơi cư trú rõ ràng; luật không đặt danh sách tội loại trừ (khoản 1 Điều 126) |
Khác biệt ở dòng cuối là đáng kể: Điều 66 Bộ luật Hình sự không cho tha tù trước thời hạn với người bị kết án 07 năm tù trở lên về tội cướp tài sản, mua bán trái phép chất ma tuý và một số tội khác, trong khi Điều 126 luật mới không có danh sách loại trừ như vậy cho người chưa thành niên.
Án treo: điều kiện và thời gian thử thách
Điều 124 đặt ba yếu tố: mức tù tuyên không quá 03 năm; nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ; toà xét thấy không cần bắt chấp hành hình phạt tù. Khi đó toà ấn định thời gian thử thách từ 01 đến 03 năm, và em phải thực hiện các nghĩa vụ trong thời gian thử thách theo Luật Thi hành án hình sự. Khoản 2 Điều 12 còn xếp "tù nhưng cho hưởng án treo" vào nhóm hình phạt được ưu tiên, trước tù giam.
Vì trần tù cho người chưa thành niên đã được hạ theo Điều 119, nhiều khoản mà người thành niên khó có án treo lại mở ra khả năng này với em. Ví dụ giả định: em L, 16 tuổi, trộm cắp tài sản trị giá 120 triệu đồng, hành vi thuộc khoản 2 Điều 173 (tù 02 – 07 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm). Trần với em là 3/5 × 7 = 4,2 năm; nếu toà tuyên 2 năm tù, mức này đủ điều kiện để cân nhắc án treo, tuỳ nhân thân và tình tiết giảm nhẹ.
Điều 124 không tự nêu hậu quả khi vi phạm nghĩa vụ thử thách. Theo Điều 2 của luật, Bộ luật Hình sự áp dụng ở phần không trái, nên các quy định chung ở khoản 4, khoản 5 Điều 65 về rút ngắn thời gian thử thách, buộc chấp hành án tù khi cố ý vi phạm nghĩa vụ từ 02 lần trở lên, hoặc tổng hợp hình phạt khi phạm tội mới, là điểm cần hỏi luật sư cụ thể. Mốc xoá án tích của em, nếu có án tích, tính từ ngày hết thời gian thử thách.
Tính mốc cho một bản án giả định 6 năm tù
Em M phạm tội cướp tài sản ở khoản 1 Điều 168 khi 17 tuổi (tù 03 – 10 năm, rất nghiêm trọng, trần với em là 6 năm). Giả sử toà tuyên 6 năm tù. Các mốc tính như sau:
| Việc | Căn cứ | Cách tính | Mốc |
|---|---|---|---|
| Đủ điều kiện xét giảm lần đầu | Khoản 1 Điều 123 | 1/4 × 6 năm | Sau 1 năm 6 tháng, nếu có tiến bộ |
| Thời gian tối thiểu phải chấp hành dù giảm nhiều lần | Khoản 1 Điều 123 | 2/5 × 6 năm = 2,4 năm | Khoảng 2 năm 4 tháng 24 ngày |
| Đủ điều kiện xét tha tù trước thời hạn | Khoản 1 Điều 126 | 1/3 × 6 năm | Sau 2 năm, nếu có nhiều tiến bộ và có nơi cư trú rõ ràng |
| Thời gian thử thách nếu được tha sau 2 năm | Khoản 3 Điều 126 | Bằng thời gian còn lại | 4 năm |
| Có thể đề nghị rút ngắn thử thách | Khoản 5 Điều 126 | 1/2 × 4 năm | Sau 2 năm thử thách, nếu có nhiều tiến bộ |
| Người thành niên cùng án, so sánh | Điều 66 Bộ luật Hình sự | Phải chấp hành ít nhất 1/2 và không bị loại trừ | Với tội cướp tài sản bị kết án 07 năm trở lên thì không được tha trước thời hạn |
Theo khoản 2 Điều 126, thời điểm xét tha tù trước thời hạn được thực hiện ngay khi có đủ điều kiện, và cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền phải lập hồ sơ đề nghị. Gia đình có thể theo dõi mốc này để hỏi trại giam, thay vì chờ đợt xét định kỳ.
Hoãn chấp hành án để dự kỳ thi
Kỳ thi nào. Điều 125 cho hoãn khi em đã đăng ký và đủ điều kiện dự thi, hoặc đang dự kỳ thi tốt nghiệp trung học cơ sở, trung học phổ thông, hoặc thi tốt nghiệp ở cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Cần xác nhận gì. Cơ sở giáo dục, cơ sở giáo dục nghề nghiệp nơi em đang học phải xác nhận. Gia đình nên xin văn bản này sớm, kèm giấy báo dự thi.
Hoãn đến bao giờ. Đến khi em thực hiện xong kỳ thi. Luật không cho hoãn kéo dài sang năm học sau chỉ vì lý do học tập chung.
Các trường hợp hoãn chung vẫn còn. Khoản 1 Điều 125 dẫn lại các trường hợp của Bộ luật Hình sự, như bị bệnh nặng thì hoãn đến khi hồi phục (điểm a khoản 1 Điều 67).
Ví dụ giả định. Em P, 17 tuổi, bị tuyên 1 năm 6 tháng tù vào tháng 4, đã có giấy báo dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông tháng 6. Gia đình có thể đề nghị hoãn chấp hành đến khi P thi xong, kèm xác nhận của nhà trường.
Những chỗ hay hiểu sai
Khi nghe "người chưa thành niên được ưu đãi", nhiều gia đình suy ra những điều luật không nói:
- "Dưới 18 tuổi thì chắc chắn được án treo." Không. Án treo vẫn cần mức tù tuyên không quá 03 năm và toà xét thấy không cần bắt chấp hành.
- "Thời gian thử thách bằng mức án." Không bắt buộc. Toà ấn định từ 01 đến 03 năm, có thể dài hoặc ngắn hơn mức tù đã tuyên.
- "Được giảm án thì giảm bao nhiêu cũng được." Mỗi lần giảm tù đến 04 năm, và tổng thời gian thực chấp hành phải ít nhất hai phần năm mức án đã tuyên.
- "Đủ 18 tuổi trong trại thì mất ưu đãi." Các điều kiện ở Điều 123, Điều 126 gắn với người chưa thành niên phạm tội; cách áp dụng khi em đã qua 18 tuổi trong lúc chấp hành án nên hỏi cơ quan thi hành án và luật sư với hồ sơ cụ thể.
- "Tha trước thời hạn là xong án." Em vẫn ở trong thời gian thử thách; cố ý vi phạm nghĩa vụ 02 lần trở lên hoặc bị xử phạt hành chính 02 lần trở lên có thể bị huỷ quyết định tha (khoản 4 Điều 126).
Tất cả các chế định trên đều là khả năng do toà xem xét, không ai được hứa trước. Việc gia đình làm được là giữ đủ giấy tờ chứng minh tiến bộ, nơi cư trú, việc học để hồ sơ đề nghị đầy đủ.
Gia đình chuẩn bị gì cho từng mốc
Các chế định trên đều xét trên hồ sơ. Hồ sơ càng đủ, việc xem xét càng thuận lợi. Thứ tự gợi ý:
- Trước phiên toà: tập hợp giấy tờ về nhân thân của em như xác nhận của nhà trường về việc học, xác nhận nơi cư trú, giấy tờ về việc đã bồi thường hoặc khắc phục hậu quả; đây là chất liệu để toà cân nhắc án treo theo Điều 124.
- Nếu em sắp dự thi tốt nghiệp: xin giấy báo dự thi và văn bản xác nhận của nhà trường, gửi kèm đề nghị hoãn chấp hành theo khoản 2 Điều 125.
- Khi em đã vào trại: ghi lại ngày bắt đầu chấp hành, tính sẵn mốc một phần tư để xét giảm và mốc một phần ba để xét tha trước thời hạn.
- Giữ liên lạc với trại giam để biết kết quả xếp loại, khen thưởng của em; những tài liệu này là bằng chứng "có tiến bộ" mà Điều 123, Điều 126 đòi hỏi.
- Chuẩn bị nơi cư trú rõ ràng và người nhận quản lý khi em được tha, vì đây là điều kiện ở điểm c khoản 1 Điều 126.
Nếu em bị bệnh hiểm nghèo hoặc lập công trong khi chấp hành án, khoản 2 Điều 123 cho xét giảm ngay, không chờ đủ một phần tư. Gia đình nên thông báo sớm và đề nghị trại giam lập hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian thử thách án treo của người chưa thành niên là bao lâu?
Từ 01 năm đến 03 năm theo Điều 124 Luật Tư pháp người chưa thành niên, ngắn hơn mức 01 đến 05 năm áp dụng cho người thành niên tại khoản 1 Điều 65 Bộ luật Hình sự.
Bị phạt tù trên 3 năm có được hưởng án treo không?
Không. Điều 124 chỉ cho án treo khi xử phạt tù không quá 03 năm. Nếu mức tuyên cao hơn, các khả năng còn lại là giảm án, tha tù trước thời hạn trong quá trình chấp hành.
Sau bao lâu thì được xét giảm án?
Khi đã chấp hành được một phần tư thời hạn và có tiến bộ, theo khoản 1 Điều 123. Mỗi lần có thể giảm đến 04 năm với hình phạt tù nhưng phải bảo đảm đã chấp hành ít nhất hai phần năm mức hình phạt đã tuyên.
Điều kiện tha tù trước thời hạn cho người chưa thành niên là gì?
Có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt; đã chấp hành được một phần ba thời hạn phạt tù; có nơi cư trú rõ ràng, theo khoản 1 Điều 126. Toà quyết định theo đề nghị của cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền.
Có được hoãn đi tù để thi tốt nghiệp trung học phổ thông không?
Có thể, theo khoản 2 Điều 125, nếu em đã đăng ký và đủ điều kiện dự thi hoặc đang dự thi, có xác nhận của nhà trường. Thời gian hoãn kéo dài đến khi em thi xong.
Đang được tha trước thời hạn mà phạm tội mới thì sao?
Theo khoản 4 Điều 126, toà buộc chấp hành hình phạt của bản án mới và tổng hợp với phần tù chưa chấp hành của bản án trước theo Điều 122. Vi phạm nghĩa vụ 02 lần trở lên cũng có thể bị huỷ quyết định tha.