Người chưa thành niên phạm tội không bị tù chung thân, tử hình, và mức tù cao nhất bị chặn theo tuổi khi phạm tội (Điều 119 Luật Tư pháp người chưa thành niên): với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi là không quá ba phần năm mức tù của điều luật, hoặc 15 năm nếu khung có chung thân, tử hình; với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi là không quá hai phần năm, hoặc 09 năm. Một nhóm tội đặc biệt được luật nâng trần lên ba phần tư và 18 năm, một phần hai và 12 năm.
Các con số trên là trần, không phải mức toà sẽ tuyên. Dưới đây là bảng công thức, ví dụ tính cho những khoản hay gặp, cách giảm thêm khi chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt, giới hạn khi phạm nhiều tội, và lý do loại tội, thời hiệu vẫn không đổi dù mức án được giảm.
Bốn công thức của Điều 119
Đọc theo hai câu hỏi: em bao nhiêu tuổi khi phạm tội, và điều luật áp dụng có chung thân, tử hình trong khung không.
| Tuổi khi phạm tội | Khung có chung thân hoặc tử hình | Khung chỉ có tù có thời hạn | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| 16 – dưới 18 | Không quá 15 năm | Không quá 3/5 mức tù của điều luật | Khoản 1 Điều 119: các tội thông thường |
| 16 – dưới 18 | Không quá 18 năm | Không quá 3/4 mức tù của điều luật | Khoản 2: tội giết người, tội sản xuất trái phép chất ma tuý và một số tội xâm hại tình dục được kể tên |
| 14 – dưới 16 | Không quá 09 năm | Không quá 2/5 mức tù của điều luật | Khoản 3: các tội thông thường |
| 14 – dưới 16 | Không quá 12 năm | Không quá 1/2 mức tù của điều luật | Khoản 4: cùng nhóm tội như khoản 2 |
"Mức phạt tù mà điều luật quy định" được hiểu là mức cao nhất của khung đang áp dụng. Khoản 3 Điều 12 cùng Điều 39, khoản 2 Điều 40 Bộ luật Hình sự loại hẳn tù chung thân và tử hình, còn khoản 6 Điều 12 luật mới không cho áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền bổ sung, cấm cư trú, quản chế.
Ví dụ tính cho những khoản hay gặp
Khung lấy từ Bộ luật Hình sự; loại tội tính theo Điều 9 từ mức cao nhất của khung; thời hiệu theo Điều 27. Hai cột cuối là trần theo Điều 119.
| Tội, khoản | Khung | Loại tội · thời hiệu | Trần, 16 – dưới 18 | Trần, 14 – dưới 16 |
|---|---|---|---|---|
| Trộm cắp tài sản, khoản 2 Điều 173 | Tù 02 – 07 năm | Nghiêm trọng · 10 năm | 3/5 × 7 = 4,2 năm (khoảng 4 năm 2 tháng) | Không chịu trách nhiệm hình sự |
| Trộm cắp tài sản, khoản 3 Điều 173 | Tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | 3/5 × 15 = 9 năm | 2/5 × 15 = 6 năm |
| Cố ý gây thương tích, khoản 3 Điều 134 | Tù 05 – 10 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | 6 năm | 4 năm |
| Cướp tài sản, khoản 1 Điều 168 | Tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | 6 năm | 4 năm |
| Cướp tài sản, khoản 4 Điều 168 | Tù 18 – 20 năm hoặc chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng · 20 năm | 15 năm | 09 năm |
| Giết người, khoản 2 Điều 123 | Tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | 3/4 × 15 = 11,25 năm (11 năm 3 tháng) | 1/2 × 15 = 7,5 năm (7 năm 6 tháng) |
| Giết người, khoản 1 Điều 123 | Tù 12 – 20 năm, chung thân hoặc tử hình | Đặc biệt nghiêm trọng · 20 năm | 18 năm | 12 năm |
Cách quy đổi số lẻ: 0,25 năm là 3 tháng, 0,5 năm là 6 tháng, 0,2 năm là khoảng 2 tháng 12 ngày. Khi phần lẻ khó quy đổi, bản án thường tuyên theo năm và tháng ở mức không vượt trần.
Trần không phải mức sẽ tuyên: ba nguyên tắc kéo mức án xuống
Điều 119 chỉ nói mức cao nhất được áp dụng. Trước khi chạm tới con số đó, toà phải đi qua ba nguyên tắc ở Điều 12 luật mới. Một là toà chỉ áp dụng hình phạt khi biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa, và khi phải phạt thì ưu tiên cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù cho hưởng án treo (khoản 2).
Hai là chỉ áp dụng tù có thời hạn khi các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa (khoản 4). Ba là khi đã xử tù, toà cho em hưởng mức án nhẹ hơn mức áp dụng với người thành niên phạm tội tương ứng, với thời hạn thích hợp ngắn nhất (khoản 5).
Luật chỉ đặt trần cho người chưa thành niên, không ghi một mức sàn riêng. Vì vậy việc toà tuyên dưới mức thấp nhất của khung còn tuỳ cách áp dụng nguyên tắc "nhẹ hơn" ở khoản 5 Điều 12 và các quy định về quyết định hình phạt của Bộ luật Hình sự; đây là điểm nên hỏi luật sư với vụ cụ thể thay vì tự suy. Các tình tiết giảm nhẹ ở Điều 51 Bộ luật Hình sự vẫn áp dụng như với mọi người phạm tội.
Chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt: giảm thêm một lần nữa
Điều 120 đặt thêm một lớp giới hạn. Với chuẩn bị phạm tội, mốc là khung dành cho hành vi chuẩn bị trong điều luật; với phạm tội chưa đạt, mốc là mức đã tính theo Điều 117, 118, 119.
| Trường hợp | 14 – dưới 16 tuổi | 16 – dưới 18 tuổi | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị phạm tội | Không quá 1/3 khung chuẩn bị | Không quá 1/2 khung chuẩn bị | Chuẩn bị phạm tội cướp tài sản, khoản 5 Điều 168 tù 01 – 05 năm: em 15 tuổi tối đa khoảng 1 năm 8 tháng; em 17 tuổi tối đa 2 năm 6 tháng |
| Phạm tội chưa đạt | Không quá 1/3 mức theo Điều 119 | Không quá 1/2 mức theo Điều 119 | Trộm cắp khoản 3 Điều 173 chưa đạt: em 17 tuổi tối đa 1/2 × 9 = 4,5 năm; em 15 tuổi tối đa 1/3 × 6 = 2 năm |
Với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, câu hỏi có bị xử lý về chuẩn bị phạm tội hay không vẫn trả lời bằng khoản 3 Điều 14 Bộ luật Hình sự: chỉ đặt ra với tội giết người (Điều 123) và tội cướp tài sản (Điều 168). Điều 120 chỉ trả lời câu hỏi tiếp theo: nếu bị xử lý thì tối đa bao nhiêu.
Phạm nhiều tội, hoặc có tội trước và sau sinh nhật
Hình phạt chung có trần riêng. Khoản 1 Điều 121: toà quyết định hình phạt từng tội rồi tổng hợp theo Bộ luật Hình sự, nhưng nếu hình phạt chung là cải tạo không giam giữ thì không quá 03 năm; nếu là tù có thời hạn thì không quá 18 năm với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi khi phạm tội và 12 năm với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi.
Có tội trước 16 tuổi, có tội sau 16 tuổi. Khoản 2 Điều 121: hình phạt chung không vượt quá mức cao nhất dành cho người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, tức 18 năm tù.
Có tội trước 18 tuổi, có tội sau 18 tuổi. Khoản 3 Điều 121: tổng hợp như với người đủ 18 tuổi trở lên. Từng tội phạm trước 18 tuổi vẫn tính trần theo Điều 119; chỉ phần tổng hợp không còn trần riêng.
Ví dụ giả định. Em N phạm tội trộm cắp ở khoản 3 Điều 173 lúc 15 tuổi (trần 6 năm) và tội cướp tài sản ở khoản 1 Điều 168 lúc 16 tuổi 3 tháng (trần 6 năm). Giả sử toà tuyên 4 năm và 5 năm, tổng là 9 năm, vẫn dưới trần 18 năm theo khoản 2 Điều 121. Con số chỉ để minh hoạ cách cộng, không phản ánh mức án thực tế của vụ nào.
Mức án giảm, nhưng loại tội và thời hiệu giữ nguyên
Đây là chỗ hay nhầm nhất. Việc em 17 tuổi phạm trộm cắp ở khoản 3 Điều 173 chỉ có thể bị phạt tối đa 9 năm không làm tội đó thành "nghiêm trọng". Điều 9 Bộ luật Hình sự xếp loại theo mức cao nhất của khung do Bộ luật quy định, tức 15 năm, nên vẫn là tội rất nghiêm trọng, và thời hiệu truy cứu theo điểm c khoản 2 Điều 27 vẫn là 15 năm.
Loại tội giữ nguyên kéo theo nhiều hệ quả khác cũng giữ nguyên: em 15 tuổi có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không, có được chuyển hướng hay không, có thể bị tạm giam hay không, và án tích có được coi là không có hay không, đều tính theo loại tội gốc, không theo mức án đã giảm.
Ngược lại, thời hiệu thi hành bản án ở Điều 60 Bộ luật Hình sự tính theo mức án đã tuyên. Em bị tuyên 3 năm tù thì thời hiệu thi hành là 05 năm (điểm a khoản 2 Điều 60); bị tuyên 6 năm thì là 10 năm (điểm b). Hai loại thời hiệu dùng hai mốc khác nhau, nên đừng lấy con số này suy ra con số kia.
Đọc mức án cho một vụ cụ thể: năm bước tự kiểm
Khi gia đình nhận cáo trạng hoặc nghe cơ quan tố tụng nêu tội danh, có thể tự kiểm sơ bộ theo thứ tự dưới đây trước khi ngồi với luật sư:
- Xác định chính xác ngày sinh và ngày thực hiện hành vi, để biết em thuộc nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 hay từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi khi phạm tội.
- Ghi đúng điều, khoản, điểm đang áp dụng và chép lại khung hình phạt của khoản đó từ Bộ luật Hình sự.
- Xem tội có thuộc nhóm luật kể tên ở khoản 2, khoản 4 Điều 119 không; nếu không, dùng công thức ba phần năm hoặc hai phần năm.
- Kiểm tra hành vi đã hoàn thành chưa: nếu là chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt, áp thêm giới hạn ở Điều 120.
- Nếu có từ hai tội trở lên, đối chiếu tổng với trần ở Điều 121, chú ý tội nào phạm trước, tội nào phạm sau các mốc 16 và 18 tuổi.
Con số tự tính được chỉ là giới hạn trên. Câu hỏi nên đặt cho luật sư là tình tiết giảm nhẹ nào đã có trong hồ sơ, khả năng xử lý chuyển hướng hoặc hình phạt không phải tù, và nếu phải tù thì có đủ điều kiện hưởng án treo theo Điều 124 hay không. Không ai có thể hứa trước mức án; điều gia đình cần là hiểu rõ từng căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Người 17 tuổi phạm tội có bị tù chung thân không?
Không. Điều 39 Bộ luật Hình sự và khoản 3 Điều 12 Luật Tư pháp người chưa thành niên đều loại tù chung thân và tử hình với người chưa thành niên phạm tội. Nếu khung có chung thân, mức tối đa là 15 năm, hoặc 18 năm với nhóm tội luật kể tên.
Ba phần năm tính trên mức nào?
Tính trên mức tù cao nhất của khung đang áp dụng trong điều luật. Ví dụ khoản 3 Điều 173 có khung 07 đến 15 năm, ba phần năm của 15 năm là 9 năm, đó là trần với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi.
Em 15 tuổi phạm tội có khung tới chung thân bị phạt tối đa bao nhiêu?
Không quá 09 năm tù theo khoản 3 Điều 119, hoặc không quá 12 năm nếu là tội giết người, tội sản xuất trái phép chất ma tuý hay các tội được kể tên ở khoản 4 Điều 119.
Phạm nhiều tội khi chưa đủ 18 tuổi thì tổng hình phạt tối đa bao nhiêu?
Theo khoản 1 Điều 121, tù chung không quá 18 năm với người phạm tội khi từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, không quá 12 năm với người phạm tội khi từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi; cải tạo không giam giữ chung không quá 03 năm.
Người chưa thành niên có bị phạt tiền bổ sung, cấm cư trú không?
Không. Khoản 6 Điều 12 Luật Tư pháp người chưa thành niên không cho áp dụng hình phạt bổ sung với người chưa thành niên phạm tội. Phạt tiền vẫn có thể được áp dụng nhưng chỉ khi là hình phạt chính theo Điều 117.
Được giảm án thì tội có nhẹ đi, thời hiệu có ngắn đi không?
Không. Loại tội và thời hiệu truy cứu tính theo khung của điều luật ở Điều 9 và Điều 27 Bộ luật Hình sự, không theo mức án tuyên cho người chưa thành niên. Chỉ thời hiệu thi hành bản án ở Điều 60 tính theo mức án đã tuyên.