Với mỗi tội, người chưa thành niên chỉ bị áp dụng một trong bốn hình phạt: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù có thời hạn (Điều 115 Luật Tư pháp người chưa thành niên). Ba hình phạt đầu được ưu tiên trước tù; phạt tiền chỉ áp dụng khi em có thu nhập hoặc tài sản riêng, mức tối đa bằng một phần hai (16 – dưới 18 tuổi) hoặc một phần ba (14 – dưới 16 tuổi) mức của điều luật; cải tạo không giam giữ tối đa bằng một phần hai thời hạn luật định và không khấu trừ thu nhập.
So với người thành niên, khác biệt nằm ở cả phạm vi áp dụng lẫn mức. Bài đặt hai chế độ cạnh nhau, tính thử trên vài khoản hay gặp, rồi chỉ ra các trường hợp mà ba hình phạt nhẹ này không thể dùng, để gia đình hiểu đúng những gì toà có thể quyết.
Bốn hình phạt, một nguyên tắc ưu tiên
Bộ luật Hình sự có bảy hình phạt chính và bảy hình phạt bổ sung cho người phạm tội nói chung. Với người chưa thành niên, Điều 115 thu lại còn bốn hình phạt chính, và mỗi tội chỉ được chọn một. Khoản 6 Điều 12 không cho áp dụng hình phạt bổ sung, nên các khoản cuối điều luật như "còn có thể bị phạt tiền, cấm cư trú, quản chế" không áp vào em.
Khoản 2 Điều 12 đặt thứ tự: toà chỉ áp dụng hình phạt nếu xét thấy biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa; khi phải áp dụng thì ưu tiên cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hoặc tù nhưng cho hưởng án treo. Tù có thời hạn chỉ dùng khi các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa (khoản 4 Điều 12).
Như vậy trật tự suy nghĩ của toà với một bị cáo chưa thành niên là: chuyển hướng được không; nếu không thì hình phạt không tước tự do có đủ không; nếu vẫn không thì tù có cho hưởng án treo được không; cuối cùng mới đến tù giam với mức thấp nhất thích hợp. Gia đình và người bào chữa nên chuẩn bị lập luận theo đúng trật tự này.
Đặt cạnh nhau: người thành niên và người chưa thành niên
Cột giữa theo Bộ luật Hình sự, cột phải theo Luật Tư pháp người chưa thành niên.
| Hình phạt | Người từ đủ 18 tuổi | Người chưa thành niên |
|---|---|---|
| Cảnh cáo | Tội ít nghiêm trọng, có nhiều tình tiết giảm nhẹ, chưa đến mức miễn hình phạt (Điều 34) | Người 16 – dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng do vô ý hoặc ít nghiêm trọng, có tình tiết giảm nhẹ, chưa đến mức miễn hình phạt (Điều 116); nhóm 14 – dưới 16 không có |
| Phạt tiền | Hình phạt chính với tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và một số tội rất nghiêm trọng luật cho phép; không thấp hơn 1.000.000 đồng (Điều 35) | Chỉ khi em có thu nhập hoặc tài sản riêng; không quá 1/2 mức điều luật (16 – dưới 18), 1/3 (14 – dưới 16) (Điều 117) |
| Cải tạo không giam giữ | Từ 06 tháng đến 03 năm, khấu trừ 05% – 20% thu nhập (Điều 36) | 16 – dưới 18: rất nghiêm trọng do vô ý, ít nghiêm trọng, nghiêm trọng; 14 – dưới 16: rất nghiêm trọng; không quá 1/2 thời hạn điều luật; không khấu trừ thu nhập (Điều 118) |
| Tù có thời hạn | Theo khung điều luật | Trần 3/5 hoặc 2/5 mức điều luật, tối đa 15 hoặc 09 năm, trừ nhóm tội luật kể tên (Điều 119) |
| Hình phạt bổ sung | Có thể kèm theo nếu điều luật quy định | Không áp dụng (khoản 6 Điều 12) |
Điều đáng để ý ở dòng cải tạo không giam giữ: luật mở cho nhóm 14 – dưới 16 tuổi ở tội rất nghiêm trọng, tức đúng loại tội mà nhóm này phải chịu trách nhiệm, trong khi với người thành niên hình phạt này chỉ dành cho tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng.
Tính thử trên vài khoản hay gặp
Ví dụ giả định; khung lấy từ Bộ luật Hình sự, loại tội tính theo Điều 9, thời hiệu theo Điều 27.
| Tội, khoản | Khung của điều luật | Loại tội · thời hiệu | Mức tối đa với em 16 – dưới 18 tuổi |
|---|---|---|---|
| Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, khoản 1 Điều 260 | Phạt tiền 30 – 100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng · 10 năm | Phạt tiền đến 50 triệu đồng; cải tạo đến 1 năm 6 tháng; hoặc tù đến 3 năm; có thể cảnh cáo vì là tội do vô ý |
| Huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản, khoản 1 Điều 178 | Phạt tiền 10 – 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng · 05 năm | Phạt tiền đến 25 triệu đồng; cải tạo đến 1 năm 6 tháng; hoặc tù đến 1 năm 9 tháng |
| Trộm cắp tài sản, khoản 1 Điều 173 | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng · 05 năm | Cải tạo đến 1 năm 6 tháng; hoặc tù đến 1 năm 9 tháng; không có phạt tiền chính vì khung không có |
| Đua xe trái phép, khoản 2 Điều 266 | Phạt tiền 50 – 150 triệu đồng hoặc tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | Phạt tiền đến 75 triệu đồng hoặc tù đến 6 năm; em 14 – dưới 16 tuổi: phạt tiền đến 50 triệu đồng hoặc tù đến 4 năm |
Mức tù trong bảng là trần theo khoản 1, khoản 3 Điều 119 (3/5 × 3 năm = 1,8 năm, khoảng 1 năm 9 tháng). Ở dòng trộm cắp, khoản phạt tiền 5 – 50 triệu đồng của khoản 5 Điều 173 là hình phạt bổ sung, nên không áp dụng cho em.
Phạt tiền: ba điều kiện hay bị bỏ qua
Em phải có thu nhập hoặc tài sản riêng. Khoản 1 Điều 117. Một học sinh không đi làm, không có tài sản đứng tên mình thì toà không chọn phạt tiền; hình phạt khác sẽ được cân nhắc.
Điều luật phải có phạt tiền là hình phạt chính. Phạt tiền với người chưa thành niên là hình phạt chính theo Điều 115. Nếu khung của khoản áp dụng không có phạt tiền chính thì không có mức nào để chia một phần hai hay một phần ba.
Tiền phạt khác tiền bồi thường. Tiền phạt nộp vào ngân sách và gắn với chính em. Bồi thường thiệt hại cho bị hại là chuyện khác: khoản 3 Điều 33 đặt trách nhiệm bồi thường cho cha, mẹ hoặc người giám hộ theo quy định của pháp luật. Gia đình có thể phải lo phần bồi thường dù em không bị phạt tiền.
Có đường giảm, miễn phần còn lại. Khoản 3 Điều 123: nếu em lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hoả hoạn, tai nạn, ốm đau, hoặc lập công, toà có thể giảm hoặc miễn phần tiền phạt còn lại theo đề nghị của viện trưởng viện kiểm sát.
Cải tạo không giam giữ và cảnh cáo trong đời sống của em
Cải tạo không giam giữ cho em tiếp tục đi học, ở nhà, nhưng chịu sự giám sát, giáo dục của nơi học tập hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú như cơ chế chung ở khoản 2 Điều 36 Bộ luật Hình sự, với gia đình phối hợp. Khác biệt lớn là không khấu trừ thu nhập (khoản 2 Điều 118) và thời hạn không quá một phần hai mức luật định. Nếu em có tiến bộ và đã chấp hành một phần tư thời hạn, toà xét giảm (khoản 1 Điều 123).
Ví dụ giả định: em V, 17 tuổi, điều khiển xe máy vi phạm quy định an toàn gây thương tích cho người khác, hành vi thuộc khoản 1 Điều 260. Đây là tội nghiêm trọng do vô ý, nên em có thể được xem xét xử lý chuyển hướng; nếu bị xét xử, toà có thể cân nhắc cảnh cáo theo Điều 116 khi có tình tiết giảm nhẹ, hoặc cải tạo không giam giữ tối đa 1 năm 6 tháng. Hình phạt bổ sung cấm hành nghề, làm công việc nhất định ở khoản 5 Điều 260 không áp vào em.
Cảnh cáo là hình phạt nhẹ nhất nhưng vẫn là hình phạt trong một bản án. Với em 16 – 17 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng do vô ý, khoản 1 Điều 127 coi em là không có án tích, nên hậu quả lâu dài của cảnh cáo thường rất nhẹ; song gia đình vẫn nên hiểu đó là kết quả của việc bị kết án, khác với biện pháp khiển trách thuộc xử lý chuyển hướng.
Những chỗ hay hiểu sai
Phần lớn nhầm lẫn đến từ việc đọc khung hình phạt của người lớn rồi áp nguyên vào em:
- "Khung ghi phạt tiền 5 – 50 triệu thì em cũng bị." Nếu đó là khoản "còn có thể bị phạt tiền" ở cuối điều luật thì là hình phạt bổ sung, không áp dụng cho em.
- "Cha mẹ phải nộp tiền phạt thay con." Luật đặt điều kiện phạt tiền vào thu nhập, tài sản riêng của em. Thứ cha mẹ có thể phải chịu là bồi thường thiệt hại cho bị hại theo khoản 3 Điều 33.
- "Cảnh cáo và khiển trách là một." Không. Cảnh cáo là hình phạt trong bản án (Điều 116); khiển trách là biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 40), không phải kết án.
- "Cải tạo không giam giữ là bị trừ lương." Không với người chưa thành niên: khoản 2 Điều 118 cấm khấu trừ thu nhập.
- "Em 15 tuổi không thể bị phạt tiền." Có thể, nếu em có thu nhập hoặc tài sản riêng và khung của tội rất nghiêm trọng đó có phạt tiền chính, như khoản 2 Điều 266; mức tối đa một phần ba.
Khi trao đổi với luật sư, nên mang theo bản sao điều luật đang áp dụng, đánh dấu riêng phần hình phạt chính và phần hình phạt bổ sung, để cùng tính trần cho đúng.
Câu hỏi thường gặp
Người chưa thành niên có thể bị áp dụng mấy hình phạt cho một tội?
Chỉ một. Điều 115 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định với mỗi tội phạm chỉ áp dụng một trong bốn hình phạt: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù có thời hạn, và không có hình phạt bổ sung.
Em 17 tuổi không đi làm có bị phạt tiền không?
Phạt tiền chỉ áp dụng khi em có thu nhập hoặc tài sản riêng theo khoản 1 Điều 117. Nếu em không có, toà sẽ cân nhắc hình phạt khác như cảnh cáo, cải tạo không giam giữ hoặc tù cho hưởng án treo.
Mức phạt tiền tối đa với người 16 tuổi là bao nhiêu?
Không quá một phần hai mức tiền phạt mà điều luật của Bộ luật Hình sự quy định, theo khoản 2 Điều 117. Ví dụ khoản 1 Điều 178 có mức 10 đến 50 triệu đồng thì trần với em là 25 triệu đồng.
Cải tạo không giam giữ của người chưa thành niên dài nhất bao lâu?
Không quá một phần hai thời hạn điều luật quy định theo khoản 3 Điều 118. Khung ghi cải tạo không giam giữ đến 03 năm thì trần với em là 1 năm 6 tháng; tổng hợp nhiều tội cũng không quá 03 năm theo Điều 121.
Cảnh cáo có để lại án tích không?
Với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, cảnh cáo chỉ áp dụng cho tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng do vô ý, và khoản 1 Điều 127 coi những trường hợp này là không có án tích.
Em 15 tuổi có bị cảnh cáo không?
Không. Điều 116 chỉ cho áp dụng cảnh cáo với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm ở tội rất nghiêm trọng trở lên, nên hình phạt cân nhắc là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù.