Từ ngày 01/01/2026, các quy định riêng về người dưới 18 tuổi phạm tội không còn nằm trong Bộ luật Hình sự. Điểm a khoản 1 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên (Luật số 59/2024/QH15) bãi bỏ toàn bộ Chương XII của Bộ luật Hình sự; nguyên tắc xử lý, các biện pháp thay hình phạt, mức án, án tích của người chưa thành niên nay đọc trong luật mới. Còn tuổi chịu trách nhiệm hình sự, cách phân loại tội và thời hiệu vẫn ở Bộ luật Hình sự.
Nhiều tài liệu, bài giảng, mẫu văn bản cũ vẫn trích các điều từ 90 đến 107 của Bộ luật Hình sự. Những điều đó đã hết hiệu lực. Phần dưới đây chỉ ra chỗ mỗi quy định đang nằm, những điểm mới đáng chú ý nhất, cách áp dụng với hành vi xảy ra trước ngày luật có hiệu lực, và vài chỗ phụ huynh hay đọc nhầm khi lần đầu cầm văn bản mới.
Quy định nào còn ở Bộ luật Hình sự, quy định nào đã chuyển đi
Điều 2 Luật Tư pháp người chưa thành niên nói rõ: vụ việc có người chưa thành niên áp dụng luật này, đồng thời áp dụng Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và luật khác không trái với luật này. Vì vậy khi tra một vấn đề, cần biết nó nằm ở văn bản nào:
| Vấn đề | Đọc ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bao nhiêu tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự | Điều 12 Bộ luật Hình sự | Đủ 16 tuổi: mọi tội, trừ khi có quy định khác; đủ 14 đến dưới 16: chỉ tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc 28 điều liệt kê |
| Tội thuộc loại nào | Điều 9 Bộ luật Hình sự | Tính theo mức cao nhất của khung trong điều luật, không đổi theo tuổi |
| Thời hiệu truy cứu | Điều 27 Bộ luật Hình sự | 05, 10, 15, 20 năm theo loại tội |
| Không tù chung thân, không tử hình | Điều 39, khoản 2 Điều 40 Bộ luật Hình sự; khoản 3 Điều 12 luật mới | Cả hai văn bản cùng ghi |
| Biện pháp thay cho hình phạt | Điều 34 đến Điều 51 luật mới | Gọi là xử lý chuyển hướng, 12 biện pháp |
| Hình phạt và mức án tối đa | Điều 115 đến Điều 122 luật mới | Thay các Điều 98 đến 104 cũ của Bộ luật Hình sự |
| Án treo, giảm án, tha tù trước thời hạn | Điều 123 đến Điều 126 luật mới | Có điểm khác người thành niên |
| Án tích | Điều 127 luật mới | Thay Điều 107 cũ |
| Tạm giữ, tạm giam, lấy lời khai | Điều 135 đến Điều 144 luật mới | Bộ luật Tố tụng hình sự áp dụng phần còn lại |
Mẹo tra nhanh: câu hỏi "có phải chịu trách nhiệm không, tội nặng cỡ nào" thì mở Bộ luật Hình sự; câu hỏi "bị xử lý ra sao, bao nhiêu năm, có án tích không" thì mở Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Sáu điểm mới đáng chú ý nhất
Xử lý chuyển hướng được ưu tiên ở mọi giai đoạn. Điều 11 yêu cầu ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng trong tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử. Toà chỉ áp dụng hình phạt khi xét thấy biện pháp chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa (khoản 2 Điều 12).
Có người làm công tác xã hội trong hồ sơ. Luật đưa vào báo cáo điều tra xã hội về nhân thân, gia đình, học tập, sức khoẻ, mức độ trưởng thành của em (khoản 11 Điều 3). Báo cáo này là căn cứ để chọn biện pháp phù hợp, không chỉ dựa vào hành vi.
Thời hạn tố tụng rút ngắn. Thời hạn điều tra, quyết định truy tố, chuẩn bị xét xử sơ thẩm, phúc thẩm không quá một phần hai thời hạn tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự (khoản 1 Điều 129), trừ các ngoại lệ luật nêu.
Toà và phòng xử riêng. Toà gia đình và người chưa thành niên xét xử vụ án có bị cáo là người chưa thành niên (Điều 148); phiên toà diễn ra ở phòng xử án thân thiện, người tiến hành và người tham gia tố tụng ngồi trên cùng một mặt phẳng (Điều 149), không còng tay trừ khi có biểu hiện chống đối (khoản 2 Điều 151).
Tha tù trước thời hạn sớm hơn. Người chưa thành niên đang chấp hành án phạt tù có thể được tha trước thời hạn khi đã chấp hành một phần ba thời hạn, có nhiều tiến bộ và có nơi cư trú rõ ràng (khoản 1 Điều 126).
Án tuyên lúc dưới 18 tuổi ít khi bị tính là tái phạm. Khoản 7 Điều 12 loại khỏi việc xác định tái phạm, tái phạm nguy hiểm: mọi án của người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, và án của người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý.
Hành vi xảy ra trước 01/01/2026 thì áp dụng luật nào
Điều 178 xác định luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, riêng biện pháp giám sát điện tử (Điều 139) và một phần quy định về trại giam riêng (khoản 1, khoản 2 Điều 162) có hiệu lực từ ngày 01/01/2028. Điều 179 xử lý giai đoạn chuyển tiếp theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội.
Theo khoản 3 Điều 179, các quy định có lợi trong Chương III (xử lý chuyển hướng) và Chương VI (hình phạt, án treo, giảm án, tha tù trước thời hạn, xoá án tích…) áp dụng cả với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ ngày 01/01/2026 mà sau thời điểm đó mới bị phát hiện, đang bị điều tra, truy tố, xét xử, hoặc với người đang được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt, hoãn chấp hành hình phạt tù, xoá án tích. Với vụ đang giải quyết dở dang vào ngày đó, điểm a khoản 1 Điều 179 cho áp dụng luật mới, trừ các thời hạn điều tra, truy tố, chuẩn bị xét xử, tạm giữ, tạm giam vẫn theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
Ví dụ giả định: em H, 16 tuổi 5 tháng, có hành vi cố ý gây thương tích vào tháng 10/2025, đến tháng 2/2026 mới bị khởi tố. Hành vi thuộc khoản 2 Điều 134 Bộ luật Hình sự (tù 02 – 06 năm, tội nghiêm trọng). Vì vụ việc được giải quyết sau ngày 01/01/2026, các quy định có lợi về xử lý chuyển hướng của luật mới được xem xét cho em H, dù hành vi xảy ra trước. Ngược lại, bản án đã có hiệu lực trước ngày 01/01/2026 không thể lấy quy định khác của luật mới làm căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm, trừ các trường hợp khoản 4 Điều 179 nêu.
Ai là "người chưa thành niên" và tuổi được xác định thế nào
Điều 3 định nghĩa theo từng tư cách, nên cùng một từ có phạm vi khác nhau:
- Người chưa thành niên phạm tội: người phạm tội trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi (khoản 1 Điều 3). Người chưa đủ 14 tuổi không thuộc nhóm này vì không chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 12 Bộ luật Hình sự.
- Người chưa thành niên là bị hại: người dưới 18 tuổi bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra (khoản 3 Điều 3), không có mốc dưới.
- Giấy tờ dùng để xác định tuổi: giấy chứng sinh, giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, thẻ căn cước công dân, thẻ căn cước, hộ chiếu hoặc thông tin trong cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (khoản 1 Điều 25).
- Khi giấy tờ mâu thuẫn hoặc không có: cơ quan tiến hành tố tụng phải xác minh với gia đình, nhà trường, đoàn thể nơi em học tập, sinh hoạt.
- Khi vẫn không xác định được ngày sinh: biết tháng thì lấy ngày cuối tháng; biết quý thì lấy ngày cuối tháng cuối quý; biết nửa năm thì lấy ngày cuối tháng cuối của nửa năm đó; chỉ biết năm thì lấy ngày cuối tháng cuối năm (khoản 2 Điều 25). Không xác định được năm sinh thì phải giám định (khoản 3).
Quy tắc lấy ngày cuối cùng luôn nghiêng về phía làm người đó trẻ hơn. Với em sinh năm 2010 không rõ ngày tháng, ngày sinh được tính là 31/12/2010; một hành vi xảy ra vào tháng 11/2026 khi đó được xem là do người chưa đủ 16 tuổi thực hiện, kéo theo cả câu hỏi có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không.
Những chỗ hay đọc nhầm khi chuyển sang luật mới
Phần lớn hiểu lầm đến từ việc đọc tài liệu cũ hoặc nghe "có luật riêng" rồi suy rộng:
- "Có luật riêng thì người dưới 18 không bị xử lý hình sự." Sai. Luật mới thay cách xử lý, không thay tuổi chịu trách nhiệm hình sự ở Điều 12 Bộ luật Hình sự.
- "Người chưa thành niên thì tội nhẹ đi một bậc." Sai. Loại tội vẫn tính theo khung của điều luật trong Bộ luật Hình sự; tuổi chỉ làm giảm mức án được tuyên, không làm đổi loại tội, nên thời hiệu theo Điều 27 cũng không đổi.
- "Điều 91, Điều 101 Bộ luật Hình sự vẫn áp dụng." Không còn. Các điều này thuộc Chương XII đã bãi bỏ; nội dung tương ứng nay ở Điều 12, Điều 119 luật mới, với một số khác biệt.
- "Xử lý chuyển hướng là được tha." Không hẳn. Em vẫn phải thừa nhận hành vi, đồng ý bằng văn bản và thực hiện nghĩa vụ trong thời hạn; vi phạm nhiều lần có thể bị chuyển sang trường giáo dưỡng.
- "Thời hạn tạm giam của em giống người lớn." Không. Khoản 5 Điều 138 giới hạn ở mức không quá một phần hai thời hạn tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Khi đọc một bài viết hoặc văn bản về người dưới 18 tuổi phạm tội, nhìn ngày ban hành trước tiên. Văn bản trước năm 2026 trích Chương XII thì cần đối chiếu lại.
Khi nào nên gặp luật sư hình sự
Người chưa thành niên là người bị buộc tội bắt buộc phải có người bào chữa (khoản 1 Điều 14), nên câu hỏi không phải "có cần không" mà là "chọn ai và chuẩn bị gì". Gia đình nên làm theo thứ tự:
- Xác định ngay ngày sinh của em bằng giấy tờ gốc; chênh vài tháng có thể đổi hẳn hướng xử lý.
- Ghi lại tội danh, điều, khoản mà cơ quan điều tra nêu, để tự đối chiếu loại tội theo Điều 9 Bộ luật Hình sự.
- Hỏi luật sư về khả năng xử lý chuyển hướng theo Điều 37, Điều 38, Điều 39 và các điều kiện em cần đáp ứng.
- Hỏi về người làm công tác xã hội được phân công và nội dung báo cáo điều tra xã hội, vì đây là tài liệu ảnh hưởng tới biện pháp được chọn.
- Nếu hành vi xảy ra trước 01/01/2026, hỏi cụ thể quy định có lợi nào của luật mới được áp dụng theo khoản 3 Điều 179.
Luật sư không thể hứa trước kết quả; điều gia đình nên đòi hỏi là được giải thích rõ từng căn cứ pháp lý và từng lựa chọn.
Câu hỏi thường gặp
Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày nào?
Luật số 59/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 theo khoản 1 Điều 178. Riêng biện pháp giám sát điện tử ở Điều 139 và một phần quy định về trại giam riêng ở Điều 162 có hiệu lực từ ngày 01/01/2028.
Chương XII Bộ luật Hình sự còn được trích dẫn không?
Không nên trích như quy định đang hiệu lực. Điểm a khoản 1 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên đã bãi bỏ chương này; các nguyên tắc, mức án, án tích của người chưa thành niên nay đọc trong luật mới.
Tuổi chịu trách nhiệm hình sự có thay đổi theo luật mới không?
Không. Mốc đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về mọi tội, trừ khi Bộ luật có quy định khác, và mốc đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm với 28 điều luật ở mức rất nghiêm trọng trở lên vẫn nằm ở Điều 12 Bộ luật Hình sự.
Không có giấy khai sinh thì tuổi của em được tính thế nào?
Cơ quan tố tụng phải xác minh qua gia đình, nhà trường, đoàn thể. Nếu chỉ biết năm sinh thì lấy ngày cuối tháng cuối năm đó làm ngày sinh theo điểm d khoản 2 Điều 25; không xác định được năm sinh thì phải giám định để xác định tuổi.
Hành vi năm 2025 bị xử năm 2026 có được áp dụng xử lý chuyển hướng không?
Có thể. Khoản 3 Điều 179 cho áp dụng các quy định có lợi về xử lý chuyển hướng và hình phạt với hành vi xảy ra trước 01/01/2026 mà sau đó mới bị phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử. Việc có đủ điều kiện hay không vẫn xét theo Điều 37, Điều 38, Điều 39.
Vụ án có người chưa thành niên do toà nào xét xử?
Điều 148 giao cho Toà gia đình và người chưa thành niên. Toà án nào chưa tổ chức toà này thì do thẩm phán đáp ứng yêu cầu ở khoản 1 Điều 29 của luật xét xử, tại phòng xử án thân thiện theo Điều 149.