Người chưa thành niên phạm tội chỉ được xem xét xử lý chuyển hướng khi rơi vào một trong ba nhóm ở Điều 37 Luật Tư pháp người chưa thành niên, không thuộc các trường hợp loại trừ ở Điều 38, và có đủ ba điều kiện ở Điều 39: có chứng cứ về hành vi, em thừa nhận hành vi, em đồng ý bằng văn bản. Ranh giới chính là tuổi khi phạm tội và loại tội tính theo khung của Bộ luật Hình sự.
Điểm khiến nhiều phụ huynh bất ngờ: một em 15 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng vẫn có thể được chuyển hướng, trong khi một em 17 tuổi phạm cùng khoản đó do cố ý thì không. Bảng và ví dụ dưới đây giúp tự đối chiếu, trước khi trao đổi với luật sư về vụ việc cụ thể.
Ba điều kiện không thể thiếu
Có chứng cứ xác định em đã thực hiện hành vi phạm tội. Khoản 1 Điều 39. Chuyển hướng không dùng để "khép lại cho nhanh" một vụ chưa rõ ai làm; nếu chứng cứ chưa đủ thì vấn đề là có tội hay không, chưa đến chuyện chọn biện pháp.
Em thừa nhận mình đã thực hiện hành vi. Khoản 2 Điều 39. Nếu em không thừa nhận, vụ án đi theo thủ tục thông thường và em có toàn quyền bào chữa. Gia đình không nên ép em nhận cho được chuyển hướng khi em khẳng định mình không làm.
Em đồng ý bằng văn bản. Khoản 3 Điều 39. Sự đồng ý phải của chính em, có văn bản; người đại diện và người bào chữa giúp em hiểu nghĩa vụ đi kèm trước khi ký.
Không thuộc diện được miễn trách nhiệm hình sự. Câu dẫn của Điều 37 đặt chuyển hướng sau miễn trách nhiệm hình sự: nếu em có căn cứ được miễn theo Bộ luật Hình sự (chẳng hạn Điều 29) thì áp dụng căn cứ đó trước.
Đủ 18 tuổi tại thời điểm xem xét thì không còn áp dụng. Khoản 5 Điều 35. Một vụ kéo dài đến khi em qua sinh nhật 18 tuổi sẽ mất khả năng chuyển hướng, nên thời gian giải quyết cũng là yếu tố gia đình cần theo dõi.
Bảng đối chiếu theo tuổi và loại tội
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung trong điều luật Bộ luật Hình sự (Điều 9), không theo mức án dự kiến. Cột cuối nêu cách đọc Điều 37 và Điều 38:
| Tuổi khi phạm tội | Loại tội của khoản áp dụng | Có thể được chuyển hướng? |
|---|---|---|
| 14 – dưới 16 | Ít nghiêm trọng, nghiêm trọng | Không đặt ra: không phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự |
| 14 – dưới 16 | Rất nghiêm trọng | Có thể, trừ tội giết người, tội sản xuất trái phép chất ma tuý và một số tội xâm hại tình dục mà điểm a khoản 1 Điều 38 kể tên; trừ khi phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc nhiều tội rất nghiêm trọng |
| 14 – dưới 16 | Đặc biệt nghiêm trọng | Không (điểm c khoản 1 Điều 38) |
| 16 – dưới 18 | Ít nghiêm trọng | Có thể, trừ khi tái phạm, tái phạm nguy hiểm |
| 16 – dưới 18 | Nghiêm trọng | Có thể, trừ nhóm tội ma tuý và tội hiếp dâm ở điểm a khoản 2 Điều 38, trừ tái phạm, và trừ khi phạm tội nghiêm trọng do cố ý 02 lần trở lên hoặc nhiều tội nghiêm trọng do cố ý |
| 16 – dưới 18 | Rất nghiêm trọng do vô ý | Có thể |
| 16 – dưới 18 | Rất nghiêm trọng do cố ý, đặc biệt nghiêm trọng | Không (điểm d khoản 2 Điều 38) |
| 14 – dưới 18 | Đồng phạm có vai trò không đáng kể | Có thể, kể cả khi tội thuộc nhóm bị loại trừ (khoản 3 Điều 37) |
| 14 – dưới 18 | Đã từng được chuyển hướng, nay phạm tội mới | Không (khoản 3 Điều 38) |
Nhóm tội ma tuý ở điểm a khoản 2 Điều 38 gồm sản xuất, tàng trữ, mua bán, vận chuyển, chiếm đoạt trái phép chất ma tuý. Với các tội này, em 16 – 17 tuổi phạm ngay khoản nghiêm trọng cũng không được chuyển hướng, trừ khi là đồng phạm có vai trò không đáng kể.
Đọc theo khoản: cùng một hành vi, hai độ tuổi
Ví dụ giả định, khung lấy từ Bộ luật Hình sự, loại tội tính theo Điều 9, thời hiệu theo Điều 27. Kết luận ở cột cuối chỉ là khả năng được xem xét, không phải kết quả chắc chắn.
| Hành vi, khoản | Khung | Loại tội · thời hiệu | Em 15 tuổi | Em 17 tuổi |
|---|---|---|---|---|
| Trộm cắp tài sản trị giá 20 triệu đồng, khoản 1 Điều 173 | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng · 05 năm | Không chịu trách nhiệm hình sự | Có thể chuyển hướng |
| Trộm cắp tài sản trị giá 100 triệu đồng, khoản 2 Điều 173 | Tù 02 – 07 năm | Nghiêm trọng · 10 năm | Không chịu trách nhiệm hình sự | Có thể chuyển hướng |
| Trộm cắp tài sản trị giá 300 triệu đồng, khoản 3 Điều 173 | Tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | Có thể chuyển hướng | Không, vì rất nghiêm trọng do cố ý |
| Cướp giật tài sản, khoản 1 Điều 171 | Tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng · 10 năm | Không chịu trách nhiệm hình sự | Có thể chuyển hướng; có thể bị đưa vào trường giáo dưỡng |
| Cướp tài sản, khoản 1 Điều 168 | Tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | Có thể chuyển hướng; có thể bị đưa vào trường giáo dưỡng | Không, trừ đồng phạm vai trò không đáng kể |
| Giết người, khoản 2 Điều 123 | Tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng · 15 năm | Không (điểm a khoản 1 Điều 38) | Không |
Mốc tiền ở ba dòng đầu theo khoản 1 (từ 2.000.000 đến dưới 50.000.000 đồng), khoản 2 (từ 50.000.000 đến dưới 200.000.000 đồng) và khoản 3 (từ 200.000.000 đến dưới 500.000.000 đồng) Điều 173. Sự bất đối xứng ở dòng thứ ba là có chủ ý: với em 15 tuổi, khoản 3 là mức thấp nhất mà em phải chịu trách nhiệm, nên luật vẫn để cửa chuyển hướng.
Biện pháp nào dành cho trường hợp nào
Không phải em nào được chuyển hướng cũng có thể nhận mọi biện pháp. Năm biện pháp nền và trường giáo dưỡng có phạm vi riêng:
| Biện pháp | Người 14 – dưới 16 tuổi | Người 16 – dưới 18 tuổi |
|---|---|---|
| Khiển trách (Điều 40) | Chỉ khi là đồng phạm vai trò không đáng kể | Tội nghiêm trọng do vô ý hoặc ít nghiêm trọng |
| Xin lỗi bị hại, bồi thường (Điều 41, 42) | Rất nghiêm trọng, trừ các tội ở điểm a khoản 2 Điều 51 | Ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, trừ các tội ở điểm b khoản 2 Điều 51 |
| Giáo dục tại xã, phường, đặc khu (Điều 43) | Rất nghiêm trọng, trừ các tội ở điểm a khoản 2 Điều 51 | Ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, trừ các tội ở điểm b khoản 2 Điều 51 |
| Quản thúc tại gia đình (Điều 44) | Rất nghiêm trọng, trừ các tội ở điểm a khoản 2 Điều 51 | Rất nghiêm trọng do vô ý; nghiêm trọng, trừ các tội ở điểm b khoản 2 Điều 51 |
| Trường giáo dưỡng (Điều 51) | Rất nghiêm trọng về cố ý gây thương tích, mua bán người, cướp, cướp giật, các tội ma tuý luật kể tên | Nghiêm trọng về cố ý gây thương tích, cướp giật tài sản |
Ngoài danh sách, điểm c khoản 2 Điều 51 còn cho toà áp dụng trường giáo dưỡng trong các trường hợp khác do tính chất nghiêm trọng của hành vi, nhân thân và môi trường sống. Đồng phạm có vai trò không đáng kể được loại khỏi danh sách trường giáo dưỡng ở điểm a, điểm b.
Ai quyết và quyết lúc nào
Khi nhận báo cáo điều tra xã hội, cơ quan điều tra có 15 ngày; khi nhận hồ sơ đề nghị truy tố, viện kiểm sát có 07 ngày; khi nhận hồ sơ và cáo trạng, toà án có 07 ngày để ra thông báo áp dụng hay không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng, căn cứ các Điều 35, 37, 38, 39 (khoản 1 Điều 55). Thông báo được gửi cho em, người đại diện, người bào chữa, người làm công tác xã hội và viện kiểm sát có thẩm quyền trong 03 ngày.
Nếu thấy em hợp với biện pháp tại cộng đồng, cơ quan yêu cầu người làm công tác xã hội lập kế hoạch xử lý chuyển hướng; nếu thấy cần trường giáo dưỡng, hồ sơ được chuyển để toà xem xét (khoản 4 Điều 55). Khoản 7 Điều 55 lưu ý việc áp dụng thủ tục chuyển hướng không làm dừng các hoạt động tố tụng cần thiết khác.
Điểm c khoản 2 Điều 21 cho em là bị can, bị cáo quyền đề nghị áp dụng chuyển hướng và quyền khiếu nại quyết định về việc áp dụng. Vì vậy gia đình không cần chờ cơ quan tố tụng tự đặt vấn đề; người bào chữa có thể chủ động nêu đề nghị ngay khi thấy em đủ điều kiện.
Những chỗ hay hiểu sai
Các nhầm lẫn dưới đây thường gặp khi gia đình nghe "có chuyển hướng" mà chưa đọc kỹ luật:
- "Em nhỏ tuổi hơn thì luôn được ưu ái hơn." Với chuyển hướng thì không hẳn: nhóm 16 – 17 tuổi được ở nhiều loại tội hơn, nhưng nhóm 14 – 15 tuổi lại được ở tội rất nghiêm trọng mà nhóm lớn hơn không được nếu do cố ý.
- "Bồi thường xong là được chuyển hướng." Bồi thường là một biện pháp, không phải điều kiện. Điều kiện là các yếu tố ở Điều 37, 38, 39.
- "Lần trước được chuyển hướng thì lần này cũng vậy." Khoản 3 Điều 38 loại hẳn người đã được chuyển hướng mà phạm tội mới.
- "Không nhận tội thì không được gì." Không thừa nhận thì không chuyển hướng, nhưng em vẫn được hưởng mọi quy định riêng về hình phạt, án treo, án tích dành cho người chưa thành niên khi bị xét xử.
- "Loại tội tính theo mức án dự kiến." Loại tội tính theo khung của khoản áp dụng. Em 17 tuổi trộm tài sản 300 triệu đồng vẫn là tội rất nghiêm trọng dù mức án tuyên cho em có thể thấp.
Khi gặp luật sư, câu hỏi nên đặt là: khoản nào đang được áp dụng, tình tiết nào có thể làm đổi khoản, em có thuộc trường hợp loại trừ nào ở Điều 38 không, và biện pháp nào phù hợp nhất với hoàn cảnh của em.
Câu hỏi thường gặp
Em 15 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng có được xử lý chuyển hướng không?
Có thể, theo khoản 1 Điều 37, nếu không phải tội giết người, tội sản xuất trái phép chất ma tuý hoặc một số tội xâm hại tình dục được kể tên, và em không phạm tội rất nghiêm trọng từ 02 lần trở lên. Em còn phải thừa nhận hành vi và đồng ý bằng văn bản.
Em 17 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng thì sao?
Nếu do vô ý thì có thể được chuyển hướng. Nếu do cố ý thì điểm d khoản 2 Điều 38 không cho áp dụng, trừ khi em chỉ là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án theo khoản 3 Điều 37.
Em không nhận tội có được chuyển hướng không?
Không. Khoản 2 Điều 39 yêu cầu em thừa nhận đã thực hiện hành vi phạm tội. Khi đó vụ án giải quyết theo thủ tục thông thường, em có quyền bào chữa và vẫn được áp dụng các quy định riêng về hình phạt của người chưa thành niên.
Đồng phạm có vai trò không đáng kể là gì?
Luật không định nghĩa riêng cụm từ này; thường hiểu là người tham gia ở mức rất hạn chế trong vụ có nhiều người. Việc em có thuộc trường hợp này hay không do cơ quan tố tụng đánh giá trên chứng cứ, nên cần luật sư phân tích vai trò cụ thể.
Ai được đề nghị áp dụng xử lý chuyển hướng?
Em là bị can, bị cáo có quyền đề nghị theo điểm a khoản 2 Điều 21; người bào chữa, người đại diện có thể nêu thay em. Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án cũng phải tự xem xét và ra thông báo theo khoản 1 Điều 55.
Không đồng ý với quyết định không áp dụng chuyển hướng thì làm gì?
Điểm c khoản 2 Điều 21 cho em quyền khiếu nại quyết định về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Thời hạn, người giải quyết khiếu nại nằm ở Điều 69 đến Điều 72; người bào chữa nên giúp em làm đúng hạn.