Vô ý gây thương tích chỉ là tội phạm khi tỷ lệ tổn thương cơ thể của người bị hại từ 31% trở lên. Khoản 1 Điều 138 Bộ luật Hình sự (31% đến 60%) có khung cảnh cáo, phạt tiền từ 5.000.000 đến 20.000.000 đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 01 năm; mức nặng nhất của điều này là tù từ 01 năm đến 03 năm. Nếu thương tích xảy ra do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính, hành vi xét theo Điều 139 với các khung nặng hơn.
Ngưỡng 31% khác hẳn tội cố ý gây thương tích ở Điều 134, nơi mốc khởi điểm là 11% và có trường hợp dưới 11% vẫn là tội. Toàn bộ Điều 138 thuộc loại ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm. Điều 139 có hai khoản ít nghiêm trọng và một khoản nghiêm trọng. Phần dưới đây đặt các khoản vào bảng, giải thích vì sao ngưỡng cao như vậy, và nói đến hai lối thoát hình sự mà luật mở ra: rút yêu cầu khởi tố và miễn trách nhiệm khi hoà giải.
Bảng khung, loại tội và thời hiệu
Mức cao nhất của mọi khung trong Điều 138 là 03 năm tù, nên theo Điều 9 cả ba khoản đều là tội ít nghiêm trọng. Điều 139 khoản 3 có mức cao nhất 05 năm nên là tội nghiêm trọng.
| Điều, khoản | Trường hợp | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| 138 khoản 1 | Một người, 31%–60% | Cảnh cáo, phạt tiền 5–20 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 01 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 138 khoản 2 | Hai người trở lên mỗi người 31%–60%; hoặc một người 61% trở lên | Cải tạo không giam giữ 01–02 năm hoặc tù 03 tháng–02 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 138 khoản 3 | Hai người trở lên mỗi người 61% trở lên | Cải tạo không giam giữ 02–03 năm hoặc tù 01–03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 139 khoản 1 | Do vi phạm quy tắc nghề nghiệp, quy tắc hành chính; một người 31%–60% | Phạt tiền 20–100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng–01 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 139 khoản 2 | Hai người trở lên mỗi người 31%–60%; hoặc một người 61% trở lên | Cải tạo không giam giữ 02–03 năm hoặc tù 06 tháng–03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 139 khoản 3 | Hai người trở lên mỗi người 61% trở lên | Tù 02–05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
Khoản 4 Điều 139 còn cho phép hình phạt bổ sung: cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Điều 138 không có hình phạt bổ sung riêng.
Vì sao ngưỡng là 31% chứ không phải 11%
Ở tội cố ý, người phạm tội hướng ý chí vào việc gây thương tích, nên luật xử lý từ mức 11% và thậm chí thấp hơn khi có tình tiết nguy hiểm. Ở tội vô ý, người gây thương tích không mong muốn và không chấp nhận hậu quả; mức độ đáng trách thấp hơn nhiều. Luật vì thế chỉ can thiệp bằng hình sự khi hậu quả đủ lớn, từ 31%, còn những thương tích nhẹ hơn được giải quyết bằng trách nhiệm dân sự và, nếu có vi phạm quy định, bằng xử phạt hành chính.
Hệ quả thực tế: hai vụ việc có cùng thương tích 20%, một vụ do cố ý có thể là tội theo khoản 1 Điều 134, vụ còn lại do vô ý thì không phải tội phạm. Vì vậy việc xác định lỗi cố ý hay vô ý có ý nghĩa ngang với con số giám định.
Lỗi vô ý được hiểu theo Điều 11: hoặc thấy trước hậu quả có thể xảy ra nhưng tin rằng sẽ không xảy ra hoặc ngăn ngừa được, hoặc không thấy trước dù phải thấy trước và có thể thấy trước. Nếu hậu quả xảy ra hoàn toàn ngoài khả năng nhận biết thì không có lỗi và không có tội.
Điều 138, Điều 139 hay điều chuyên biệt
Điều 138 — sơ suất trong sinh hoạt. Áp dụng cho những trường hợp vô ý không gắn với một quy tắc nghề nghiệp hay hành chính cụ thể, ví dụ sơ suất trong việc trông giữ, sử dụng đồ vật trong nhà, trong vui chơi.
Điều 139 — vi phạm một quy tắc đã được đặt ra. Khi thương tích bắt nguồn từ việc không tuân thủ quy trình chuyên môn của một nghề, hoặc quy định an toàn của Nhà nước trong một lĩnh vực. Khung nặng hơn: phạt tiền khởi điểm 20 triệu thay vì 5 triệu, và có khoản lên tới 05 năm tù.
Điều chuyên biệt — khi lĩnh vực có tội riêng. Tai nạn giao thông đường bộ được xét theo Điều 260; an toàn lao động, phòng cháy chữa cháy cũng có điều riêng (Điều 295, Điều 313). Có điều chuyên biệt thì điều đó được ưu tiên áp dụng.
Khi nào không còn là vô ý. Nếu người gây ra thấy trước hậu quả và để mặc cho nó xảy ra, lỗi là cố ý gián tiếp và hành vi được xét theo Điều 134 với ngưỡng 11%.
Rút yêu cầu khởi tố và miễn trách nhiệm khi hoà giải
Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự liệt kê khoản 1 Điều 138 và khoản 1 Điều 139 trong nhóm chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại. Nếu người đã yêu cầu tự nguyện rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ; người đã rút không được yêu cầu lại, trừ trường hợp bị ép buộc, cưỡng bức.
Với các khoản còn lại, vụ án không phụ thuộc yêu cầu của bị hại. Tuy vậy, khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự mở thêm một khả năng: người thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng, hoặc tội nghiêm trọng do vô ý, gây thiệt hại về sức khoẻ, đã tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả và được người bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn. Đối chiếu bảng ở trên, mọi khoản của Điều 138 và Điều 139, kể cả khoản 3 Điều 139 là tội nghiêm trọng do vô ý, đều nằm trong phạm vi này.
Chữ "có thể" có nghĩa là cơ quan có thẩm quyền xem xét, không phải đương nhiên được miễn. Và dù được miễn hay vụ án bị đình chỉ, nghĩa vụ bồi thường dân sự đã thoả thuận vẫn phải thực hiện.
Bồi thường: phần trách nhiệm luôn còn lại
Dù hành vi có là tội phạm hay không, có được miễn trách nhiệm hình sự hay không, người có lỗi gây thương tích vẫn phải bồi thường thiệt hại về sức khoẻ theo pháp luật dân sự. Các khoản thường được đặt lên bàn khi hai bên thương lượng hoặc khi toà giải quyết gồm:
- Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khoẻ và chức năng bị mất, bị giảm sút: viện phí, thuốc, tái khám, phục hồi chức năng, có hoá đơn, chứng từ đi kèm;
- Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thương trong thời gian điều trị và sau đó, nếu khả năng lao động bị suy giảm lâu dài;
- Chi phí hợp lý và thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thương trong thời gian điều trị;
- Một khoản bù đắp tổn thất về tinh thần, theo mức hai bên thoả thuận hoặc toà quyết định trong giới hạn luật dân sự cho phép.
Hai lời khuyên thực tế. Người bị thương nên giữ đầy đủ hoá đơn, giấy ra viện, kết luận giám định, giấy tờ chứng minh thu nhập trước khi bị thương. Người gây thương tích nên lập văn bản ghi rõ số tiền đã đưa, mục đích, có chữ ký hai bên; việc bồi thường tự nguyện, có chứng từ là căn cứ cho tình tiết giảm nhẹ ở điểm b khoản 1 Điều 51 và là điều kiện của khả năng miễn theo khoản 3 Điều 29.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Tình huống 1. Anh A tập luyện với một dụng cụ thể thao nặng trong sân chung, không để ý xung quanh, làm một người hàng xóm bị thương với tỷ lệ 18%. Lỗi vô ý, dưới 31%: không phải tội phạm theo Điều 138. A vẫn phải bồi thường chi phí điều trị, thu nhập bị mất và các thiệt hại khác theo pháp luật dân sự.
Tình huống 2. Cùng sự việc, thương tích là 45%. Hành vi thuộc khoản 1 Điều 138: cảnh cáo, phạt tiền 5 đến 20 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 01 năm, tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm. Đây cũng là khoản chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại.
Tình huống 3. Chị B là người vận hành thiết bị trong một cơ sở sản xuất, bỏ qua bước an toàn bắt buộc của quy trình, làm hai đồng nghiệp bị thương, mỗi người 65%. Nếu không có điều chuyên biệt cho lĩnh vực, hành vi thuộc khoản 3 Điều 139: tù 02 đến 05 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm, có thể bị cấm hành nghề từ 01 đến 05 năm.
Khi nào nên gặp luật sư
Vụ việc vô ý gây thương tích thường có ba câu hỏi mở cùng lúc: tỷ lệ giám định có đạt 31% hay 61% không, lỗi là vô ý hay có thể bị coi là cố ý gián tiếp, và có điều luật chuyên biệt nào cho lĩnh vực xảy ra sự việc không. Nên gặp luật sư khi kết luận giám định nằm sát các mốc này hoặc khi sự việc gắn với công việc chuyên môn.
Câu hỏi nên đặt cho luật sư: vụ việc thuộc khoản nào và điều nào; nếu thuộc khoản 1 thì thủ tục rút yêu cầu khởi tố diễn ra thế nào; nếu không, hồ sơ có đủ điều kiện để đề nghị miễn theo khoản 3 Điều 29 không; mức bồi thường được tính trên những khoản gì. Phía người bị thương cũng nên hỏi về quyền yêu cầu giám định lại và quyền yêu cầu bồi thường. Thông tin ở đây là pháp luật chung, không thay ý kiến luật sư đã đọc hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Vô ý gây thương tích bao nhiêu phần trăm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Từ 31% trở lên. Khoản 1 Điều 138 Bộ luật Hình sự bắt đầu ở tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%. Dưới mức này không phải tội phạm, người gây thương tích vẫn phải bồi thường và có thể bị xử phạt hành chính nếu vi phạm quy định.
Vô ý gây thương tích có bị đi tù không?
Khoản 1 Điều 138 không có hình phạt tù, chỉ có cảnh cáo, phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ. Khoản 2 và khoản 3 có khung tù, cao nhất là 03 năm. Điều 139 có khung tù ngay từ khoản 1, cao nhất 05 năm ở khoản 3.
Thời hiệu truy cứu tội vô ý gây thương tích là bao lâu?
Cả ba khoản Điều 138 và khoản 1, 2 Điều 139 là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm. Khoản 3 Điều 139 có mức cao nhất 05 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm theo Điều 27.
Người bị thương rút đơn thì vụ án vô ý gây thương tích có dừng không?
Nếu vụ án thuộc khoản 1 Điều 138 hoặc khoản 1 Điều 139 thì có, theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, với điều kiện việc rút là tự nguyện. Ở các khoản khác, phía bị hại có thể hoà giải và đề nghị miễn theo khoản 3 Điều 29.
Vô ý gây thương tích khi đang làm việc thì xử theo điều nào?
Nếu do vi phạm quy trình chuyên môn hoặc quy định an toàn thì xét theo Điều 139, hoặc theo điều chuyên biệt như Điều 295 về an toàn lao động nếu thoả các dấu hiệu của điều đó. Sơ suất không gắn với quy tắc nào thì xét theo Điều 138.