Phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác, của Nhà nước, cơ quan, tổ chức; khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự khẳng định phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Người phòng vệ đúng giới hạn không bị truy cứu, dù hành vi chống trả gây thương tích hay thiệt hại cho người tấn công.
Giới hạn nằm ở chữ "cần thiết". Khi sự chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, đó là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng và người phòng vệ phải chịu trách nhiệm hình sự (khoản 2 Điều 22). Bài này tách bốn dấu hiệu của phòng vệ, so sánh với hai trường hợp loại trừ trách nhiệm gần nó ở Điều 23 và Điều 24, và chỉ ra những tình huống hay bị nhầm.
Bốn dấu hiệu phải có cùng lúc
Có hành vi xâm phạm lợi ích chính đáng. Điều 22 bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của chính người phòng vệ, của người khác, và lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Lợi ích đó không chỉ là tính mạng, sức khoẻ; có thể là tài sản, chỗ ở. Nhưng mức độ chống trả phải tương xứng với lợi ích bị xâm phạm.
Hành vi xâm phạm đang diễn ra. Luật dùng chữ "người đang có hành vi xâm phạm". Hành vi đã kết thúc, người tấn công đã bỏ chạy hoặc đã bị khống chế, thì việc đánh tiếp không còn là phòng vệ mà dễ bị xem là trả thù.
Chống trả nhằm vào chính người đang xâm phạm. Gây thiệt hại cho người thứ ba không liên quan thì không được xét là phòng vệ chính đáng; trường hợp đó có thể phải xem xét theo chế định khác như tình thế cấp thiết.
Sự chống trả là cần thiết. Đây là dấu hiệu khó nhất. Luật không đòi hỏi người phòng vệ phải dùng đúng loại phương tiện hay gây đúng mức thiệt hại như người tấn công; điều luật chỉ coi là vượt quá khi chống trả "rõ ràng quá mức cần thiết". Chữ "rõ ràng" là một lớp bảo vệ cho người phòng vệ: sự chênh lệch phải hiển nhiên, không phải chỉ hơn một chút.
So sánh ba trường hợp loại trừ trách nhiệm gần nhau
Ba điều liên tiếp trong Bộ luật Hình sự đều nói về việc gây thiệt hại mà không phải tội phạm, nhưng điều kiện rất khác nhau:
| Phòng vệ chính đáng (Điều 22) | Tình thế cấp thiết (Điều 23) | Bắt giữ người phạm tội (Điều 24) | |
|---|---|---|---|
| Nguồn nguy hiểm | Người đang xâm phạm lợi ích chính đáng | Một nguy cơ thiệt hại bất kỳ | Người đã thực hiện hành vi phạm tội |
| Thiệt hại gây cho ai | Chính người xâm phạm | Có thể là người, tài sản không liên quan | Người bị bắt giữ |
| Điều kiện cốt lõi | Chống trả cần thiết | Không còn cách nào khác, thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa | Không còn cách nào khác, dùng vũ lực cần thiết |
| Khi vượt quá | Chịu trách nhiệm hình sự (khoản 2 Điều 22) | Chịu trách nhiệm hình sự (khoản 2 Điều 23) | Chịu trách nhiệm hình sự (khoản 2 Điều 24) |
| Tội danh khi vượt quá gây chết, thương tích | Điều 126 hoặc Điều 136 | Theo tội tương ứng, có tình tiết giảm nhẹ điểm d khoản 1 Điều 51 | Điều 126 hoặc Điều 136 |
Điểm cần nhớ: tình thế cấp thiết đòi hỏi thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa, còn phòng vệ chính đáng thì không đặt ra phép so sánh "nhỏ hơn" như vậy; nó xét sự cần thiết của việc chống trả trước một hành vi tấn công cụ thể.
"Cần thiết" được xét qua những yếu tố nào
Bộ luật Hình sự không liệt kê công thức. Trong thực tiễn, cơ quan tiến hành tố tụng thường đặt hai bên cạnh nhau và xem xét: tính chất của hành vi tấn công (đe doạ tính mạng hay chỉ xô đẩy), công cụ mỗi bên sử dụng, số người mỗi bên, tương quan sức lực, thời gian và không gian (ban đêm, nơi vắng, trong nhà mình), và diễn biến tâm lý của người bị tấn công trong khoảnh khắc ấy.
Điều này dẫn đến một nhận xét quan trọng: cùng một hành vi chống trả, ở hoàn cảnh này là cần thiết, ở hoàn cảnh khác lại là quá mức. Một người phụ nữ bị một nhóm tấn công ban đêm có thể được đánh giá khác với một người khoẻ mạnh bị một người say xô đẩy giữa đường đông người.
Cũng cần tách bạch hai câu hỏi: có tồn tại tình trạng phòng vệ hay không (dấu hiệu một, hai, ba), và nếu có thì chống trả đã vượt giới hạn chưa (dấu hiệu bốn). Nếu không có tình trạng phòng vệ ngay từ đầu, chẳng hạn hai bên hẹn nhau ra đánh nhau, thì không đặt ra chuyện vượt quá; hành vi gây thương tích được xét theo các tội thông thường như Điều 134.
Tình huống giả định: ba phiên bản của cùng một sự việc
Phiên bản 1. Ban đêm, anh A phát hiện người lạ cầm hung khí xông vào nhà và tấn công vợ mình. A chống trả, giằng co và gây thương tích cho người này. Hành vi tấn công đang diễn ra, đe doạ tính mạng, A chống trả nhằm vào chính người tấn công: đây là tình huống điển hình để xem xét phòng vệ chính đáng.
Phiên bản 2. Người lạ đã bị khống chế, nằm im trên sàn. A tiếp tục đánh. Phần hành vi sau thời điểm khống chế không còn là chống trả một hành vi "đang" xâm phạm. Tuỳ hậu quả, phần này có thể bị xét như một hành vi gây thương tích độc lập hoặc như vượt quá giới hạn phòng vệ.
Phiên bản 3. Người lạ chỉ lẻn vào lấy một món đồ nhỏ rồi bỏ chạy, A đuổi theo và gây thương tích nặng. Ở đây có thể đặt ra Điều 24 về bắt giữ người phạm tội, với điều kiện "không còn cách nào khác" và vũ lực "cần thiết"; nếu vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết thì A phải chịu trách nhiệm theo khoản 2 Điều 24.
Ba phiên bản cho thấy ranh giới thường nằm ở thời điểm: khoảnh khắc hành vi xâm phạm chấm dứt là khoảnh khắc quyền phòng vệ kết thúc.
Những điều thường hiểu sai
"Bị đánh trước thì đánh lại bao nhiêu cũng được." Sai. Bị tấn công trước chỉ tạo ra tình trạng phòng vệ; mức chống trả vẫn phải cần thiết. Rõ ràng quá mức là vượt quá giới hạn theo khoản 2 Điều 22.
"Phòng vệ chính đáng chỉ áp dụng khi bảo vệ bản thân." Sai. Điều 22 bảo vệ cả quyền, lợi ích của người khác và của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Người lao vào can ngăn để bảo vệ người bị tấn công cũng có thể được xét là phòng vệ.
"Đã nhận là phòng vệ thì không bị điều tra." Không đúng. Việc có phải phòng vệ chính đáng hay không là kết luận của cơ quan tiến hành tố tụng sau khi làm rõ sự việc; giai đoạn đầu vẫn có thể có khởi tố, điều tra.
"Vượt quá phòng vệ thì bị xử như giết người, gây thương tích thường." Không đúng. Vượt quá giới hạn phòng vệ có tội danh riêng ở Điều 126 và Điều 136 với khung nhẹ hơn rất nhiều so với Điều 123 và Điều 134.
Ngay sau khi phải chống trả: ghi nhận sự việc cho đúng
Phòng vệ chính đáng được chứng minh bằng diễn biến khách quan, không bằng lời khẳng định. Những việc dưới đây giúp sự thật được ghi nhận đầy đủ, dù kết luận cuối cùng thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng:
- Báo ngay cho cơ quan công an nơi xảy ra sự việc và gọi cấp cứu nếu có người bị thương, kể cả người đã tấn công mình. Việc chủ động báo tin và cứu giúp cũng là một phần của diễn biến được xem xét.
- Đi khám và đề nghị ghi nhận thương tích của chính mình. Vết thương của người bị tấn công là chứng cứ quan trọng cho thấy hành vi xâm phạm đã xảy ra và mức độ của nó.
- Ghi lại tên, cách liên lạc của người chứng kiến; đề nghị cơ quan chức năng thu giữ sớm hình ảnh từ camera quanh khu vực, vì dữ liệu thường bị ghi đè sau một thời gian ngắn.
- Giữ nguyên tin nhắn, cuộc gọi, lời đe doạ trước đó nếu có. Chúng cho thấy ai là người khởi xướng.
- Khai báo trung thực, theo đúng trình tự thời gian, kể cả những chi tiết bất lợi. Lời khai mâu thuẫn qua các lần thường làm yếu chính lập luận phòng vệ.
Không tự ý di chuyển, cất giấu hay thay đổi hiện trường, đồ vật liên quan. Ngoài việc có thể vi phạm pháp luật, điều đó còn làm mất chính những dấu vết chứng minh mình đã bị tấn công trước.
Khi nào nên gặp luật sư
Khi một vụ việc có yếu tố tự vệ, câu chuyện về diễn biến từng giây thường quyết định tất cả: ai tấn công trước, bằng gì, hành vi tấn công đã dừng hay chưa khi chống trả. Người liên quan nên gặp luật sư hình sự sớm để được giải thích quyền của mình và cách trình bày sự việc trung thực, đầy đủ, không bỏ sót chi tiết có lợi như vết thương của chính mình, người làm chứng, hình ảnh camera.
Câu hỏi nên đặt cho luật sư: sự việc có đủ bốn dấu hiệu phòng vệ không; nếu bị cho là vượt quá thì tội danh dự kiến là gì; nhân chứng nào cần được ghi lời khai; thương tích của chính mình đã được giám định chưa. Nội dung ở đây là thông tin pháp luật chung, không thay ý kiến của luật sư đã đọc hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Phòng vệ chính đáng có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Không. Khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự khẳng định phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Chỉ khi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, tức vượt quá giới hạn, người phòng vệ mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
Bảo vệ người khác đang bị tấn công có được coi là phòng vệ chính đáng không?
Có thể. Điều 22 cho phép chống trả để bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác, và lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, miễn là sự chống trả cần thiết và nhằm vào người đang xâm phạm.
Đuổi theo đánh người đã bỏ chạy có phải phòng vệ chính đáng không?
Thường không, vì hành vi xâm phạm đã kết thúc. Trường hợp truy đuổi để bắt giữ người vừa phạm tội được xét theo Điều 24: chỉ được dùng vũ lực cần thiết khi không còn cách nào khác, vượt quá thì phải chịu trách nhiệm.
Tình thế cấp thiết khác phòng vệ chính đáng ở điểm nào?
Tình thế cấp thiết ở Điều 23 là gây một thiệt hại nhỏ hơn để tránh thiệt hại lớn hơn khi không còn cách nào khác, thiệt hại có thể gây cho người không liên quan. Phòng vệ chính đáng là chống trả chính người đang tấn công.
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bị xử theo tội gì?
Nếu làm chết người là Điều 126, nếu gây thương tích từ 31% trở lên là Điều 136 Bộ luật Hình sự. Hai điều này có khung nhẹ hơn nhiều so với tội giết người và tội cố ý gây thương tích thông thường.
Hai bên hẹn nhau ra đánh nhau có được viện dẫn phòng vệ chính đáng không?
Thường không, vì cả hai cùng chủ động tham gia ẩu đả, không có bên nào đang phải chống trả một hành vi xâm phạm. Thương tích gây ra khi đó thường được xét theo các tội thông thường như Điều 134.