NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ

Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: khung hình phạt Điều 126 và Điều 136

Vượt quá giới hạn phòng vệ làm chết người hoặc gây thương tích bị phạt thế nào: từng khoản Điều 126, 136, loại tội, thời hiệu và so với tội thường.

Two Vietnamese lawyers seen from behind talking at a long wooden table in an empty meeting room, blank sheets of paper and a closed folder between them, overcast window light

Người vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng mà làm chết người bị xét theo Điều 126 Bộ luật Hình sự, khung cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù từ 03 tháng đến 02 năm; nếu gây thương tích từ 31% trở lên thì xét theo Điều 136, khung nhẹ nhất là phạt tiền từ 5.000.000 đến 20.000.000 đồng. Cả hai điều cũng áp dụng cho người vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội.

So với tội giết người hay cố ý gây thương tích thông thường, đây là những khung rất nhẹ, vì luật ghi nhận người phạm tội ban đầu ở thế bị tấn công. Phần dưới đây đọc từng khoản, tính loại tội và thời hiệu, đặt hai điều cạnh tội thường để thấy khoảng cách, và nói rõ một chi tiết kỹ thuật ít người biết: tình tiết "vượt quá" không được tính thêm lần nữa làm giảm nhẹ.

Đọc từng khoản của hai điều

Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu theo Điều 27.

Điều, khoảnTrường hợpKhung hình phạtLoại tộiThời hiệu
126 khoản 1Làm chết một ngườiCải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng–02 nămÍt nghiêm trọng05 năm
126 khoản 2Làm chết 02 người trở lênTù 02–05 nămNghiêm trọng10 năm
136 khoản 1Thương tích 31%–60%Phạt tiền 5–20 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 nămÍt nghiêm trọng05 năm
136 khoản 2Hai người trở lên mỗi người 31%–60%; hoặc một người 61% trở lênTù 03 tháng–02 nămÍt nghiêm trọng05 năm
136 khoản 3Dẫn đến chết người; hoặc hai người trở lên mỗi người 61% trở lênTù 01–03 nămÍt nghiêm trọng05 năm

Toàn bộ Điều 136 thuộc loại ít nghiêm trọng vì mức cao nhất của khung nặng nhất chỉ là 03 năm tù. Điều 136 không quy định trường hợp thương tích dưới 31%; còn khoản 3 Điều 136 có cụm "dẫn đến chết người" — phân biệt với Điều 126 nằm ở chỗ ý thức của người phòng vệ hướng vào gây thương tích hay vào tính mạng.

Khoảng cách với tội thường

Đặt các khung cạnh nhau sẽ thấy vì sao việc được công nhận có tình trạng phòng vệ có ý nghĩa lớn đến vậy:

Hậu quảNếu là tội thườngNếu do vượt quá giới hạn phòng vệ
Một người chết, lỗi cố ý tước đoạt tính mạngĐiều 123 khoản 2: tù 07–15 năm, rất nghiêm trọngĐiều 126 khoản 1: tù tối đa 02 năm, ít nghiêm trọng
Thương tích 31%–60%Điều 134 khoản 2: tù 02–06 năm, nghiêm trọngĐiều 136 khoản 1: phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ, ít nghiêm trọng
Thương tích 61% trở lênĐiều 134 khoản 3: tù 05–10 năm, rất nghiêm trọngĐiều 136 khoản 2: tù 03 tháng–02 năm, ít nghiêm trọng
Gây thương tích dẫn đến chết ngườiĐiều 134 khoản 4: tù 07–14 năm, rất nghiêm trọngĐiều 136 khoản 3: tù 01–03 năm, ít nghiêm trọng

Vì khoảng cách này, tranh luận trong các vụ có yếu tố tự vệ thường xoay quanh câu hỏi có tồn tại tình trạng phòng vệ hay không, hơn là mức án cụ thể. Một khi tình trạng phòng vệ bị bác bỏ, hành vi quay về các điều 123, 134 với khung nặng hơn nhiều lần.

Ba điều kiện để rơi vào Điều 126 hoặc 136 thay vì tội thường

Thứ nhất, phải có tình trạng phòng vệ thật sự: có người đang có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng, và người phạm tội chống trả nhằm vào chính người đó. Nếu tình trạng này không tồn tại, chẳng hạn hai bên chủ động lao vào ẩu đả, hay hành vi tấn công đã chấm dứt từ trước, thì không có gì để "vượt quá".

Thứ hai, sự chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại (khoản 2 Điều 22). Nếu không rõ ràng quá mức thì đó là phòng vệ chính đáng, không có tội.

Thứ ba, với trường hợp bắt giữ người phạm tội, phải là bắt giữ người đã thực hiện hành vi phạm tội, khi không còn cách nào khác, và vũ lực sử dụng rõ ràng vượt quá mức cần thiết (khoản 2 Điều 24). Tên của cả Điều 126 và Điều 136 đều gộp hai tình huống: vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng và vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội.

Tình tiết giảm nhẹ không được tính hai lần

Điều 51 khoản 1 liệt kê "phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng" (điểm c) và "vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội" (điểm đ) là tình tiết giảm nhẹ. Nhưng khoản 3 Điều 51 quy định tình tiết giảm nhẹ đã là dấu hiệu định tội hoặc định khung thì không được coi là tình tiết giảm nhẹ khi quyết định hình phạt.

Hệ quả: khi đã xét xử theo Điều 126 hoặc Điều 136, yếu tố "vượt quá" đã được tính vào chính tội danh, nên không được dùng lại để giảm thêm. Các tình tiết giảm nhẹ khác vẫn có thể áp dụng như tự nguyện bồi thường, thành khẩn khai báo, phạm tội lần đầu thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.

Ngược lại, các điểm c và đ khoản 1 Điều 51 có ý nghĩa ở những tội không có điều luật riêng cho trường hợp vượt quá. Ví dụ hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ mà gây thiệt hại về tài sản thì không có điều riêng, tình tiết này được dùng như một tình tiết giảm nhẹ khi xét theo tội tương ứng.

Tình huống giả định đọc theo khoản

Tình huống 1. Anh A bị một người cầm gậy tấn công. A giành được gậy, người kia đã bỏ gậy và lùi lại nhưng A vẫn tiếp tục đánh nhiều lần, gây thương tích 45%. Nếu cơ quan tố tụng xác định có tình trạng phòng vệ và phần chống trả rõ ràng quá mức, hành vi rơi vào khoản 1 Điều 136: phạt tiền từ 5 đến 20 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm, tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm.

Tình huống 2. Cùng sự việc, người tấn công tử vong. Nếu ý thức của A chỉ hướng vào việc chống trả gây thương tích, có thể xét khoản 3 Điều 136, tù 01 đến 03 năm; nếu đánh giá A đã cố ý tước đoạt tính mạng trong lúc vượt quá giới hạn, xét khoản 1 Điều 126, tù tối đa 02 năm hoặc cải tạo không giam giữ.

Tình huống 3. Nếu điều tra xác định người tấn công đã bỏ đi hẳn rồi A mới đuổi theo, tình trạng phòng vệ có thể bị bác bỏ. Khi đó hành vi gây thương tích 45% quay về khoản 2 Điều 134, tù 02 đến 06 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm — nặng hơn hẳn.

Dấu hiệu thường khiến sự chống trả bị coi là quá mức

Tiếp tục sau khi hành vi xâm phạm đã dừng. Người tấn công đã buông hung khí, đã ngã, đã bị khống chế hoặc đã quay đi mà sự chống trả vẫn tiếp diễn. Đây là dấu hiệu được nhắc đến nhiều nhất, vì phần hành vi sau thời điểm đó không còn phục vụ mục đích ngăn chặn.

Chênh lệch lớn giữa mức tấn công và mức chống trả. Bị xô đẩy, tát tai nhưng chống trả bằng hung khí có khả năng gây chết người. Điều luật yêu cầu sự chống trả phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, nên khoảng cách càng lớn càng dễ bị coi là "rõ ràng quá mức".

Lợi ích được bảo vệ nhỏ so với thiệt hại gây ra. Bảo vệ một tài sản giá trị thấp mà gây thương tích nặng hoặc làm chết người thường bị đánh giá là không cần thiết, dù hành vi xâm phạm tài sản là có thật.

Có lựa chọn an toàn hơn rõ ràng. Cơ quan tố tụng có thể xem xét người phòng vệ có điều kiện dùng biện pháp nhẹ hơn mà vẫn ngăn chặn được hay không. Tuy vậy, đánh giá này phải đặt trong hoàn cảnh bất ngờ, căng thẳng của khoảnh khắc bị tấn công, không phải bằng sự bình tĩnh của người xem lại sau đó.

Những điều thường hiểu sai

"Đã là phòng vệ thì không bao giờ có tội." Chỉ phòng vệ trong giới hạn mới không phải tội phạm. Vượt quá giới hạn vẫn là tội, dù khung nhẹ.

"Khung nhẹ thì chắc chắn không phải ngồi tù." Không ai hứa trước được điều đó. Khoản 2 Điều 126 có khung tù 02 đến 05 năm, khoản 3 Điều 136 có khung tù 01 đến 03 năm; mức án cụ thể phụ thuộc toàn bộ hồ sơ.

"Người tấn công bị thương nặng thì người phòng vệ chắc chắn bị coi là vượt quá." Hậu quả nặng không tự động đồng nghĩa với vượt quá. Câu hỏi là sự chống trả có rõ ràng quá mức cần thiết trong hoàn cảnh cụ thể hay không.

"Bị hại rút đơn thì vụ án nào cũng dừng." Khoản 1 Điều 136 nằm trong nhóm chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại ở Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, nên việc rút yêu cầu tự nguyện dẫn đến đình chỉ. Điều 126 không thuộc nhóm đó; với khoản 1 Điều 126 là tội ít nghiêm trọng, khoản 3 Điều 29 chỉ mở khả năng được miễn trách nhiệm hình sự khi đã bồi thường và phía bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn.

Khi nào nên gặp luật sư

Ngay khi một vụ việc có yếu tố bị tấn công trước, người liên quan nên gặp luật sư hình sự. Tội danh có thể chuyển qua lại giữa Điều 126, 136 và Điều 123, 134 tuỳ việc làm rõ các mốc thời gian nhỏ: lúc nào người kia tấn công, lúc nào dừng, người phòng vệ có biết điều đó không. Những chi tiết như vết thương của chính người phòng vệ, lời người chứng kiến, hình ảnh camera cần được ghi nhận sớm.

Câu hỏi nên đặt cho luật sư: cơ quan điều tra đang xét theo điều nào và vì sao; chứng cứ nào cho thấy hành vi xâm phạm còn đang diễn ra; nếu được xét theo Điều 136 khoản 1 thì khả năng bị phạt tiền hay cải tạo không giam giữ phụ thuộc vào gì. Nội dung ở đây là thông tin pháp luật chung, không thay ý kiến luật sư đã đọc hồ sơ.

Câu hỏi thường gặp

Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bị phạt bao nhiêu năm?

Theo khoản 1 Điều 126 Bộ luật Hình sự, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Nếu làm chết 02 người trở lên thì phạt tù từ 02 năm đến 05 năm theo khoản 2.

Gây thương tích do vượt quá phòng vệ dưới 31% có bị xử lý hình sự không?

Điều 136 Bộ luật Hình sự chỉ quy định từ tỷ lệ tổn thương 31% trở lên. Trường hợp dưới mức đó không có khung riêng ở điều này; việc đánh giá cụ thể cần dựa vào hồ sơ, nên hỏi luật sư.

Thời hiệu truy cứu tội vượt quá giới hạn phòng vệ là bao lâu?

Điều 136 ở cả ba khoản và khoản 1 Điều 126 đều là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm. Khoản 2 Điều 126 có mức cao nhất 05 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm theo Điều 27.

Vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội bị xử thế nào?

Điều 24 cho phép dùng vũ lực cần thiết khi không còn cách nào khác để bắt giữ người phạm tội. Nếu rõ ràng vượt quá mức cần thiết mà làm chết người hoặc gây thương tích từ 31% thì xét theo Điều 126 hoặc Điều 136.

Đã xử theo Điều 136 thì có được giảm nhẹ vì vượt quá phòng vệ nữa không?

Không. Khoản 3 Điều 51 quy định tình tiết đã là dấu hiệu định tội thì không được coi là tình tiết giảm nhẹ nữa. Các tình tiết khác như tự nguyện bồi thường, thành khẩn khai báo vẫn có thể được áp dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138