Trộm cắp tài sản là lén lút lấy tài sản của người khác; theo Điều 173 Bộ luật Hình sự, lấy tài sản trị giá từ 2 triệu đồng trở lên, hoặc dưới 2 triệu đồng nhưng rơi vào một trong năm trường hợp luật liệt kê, là đủ để bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khung nhẹ nhất là cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù từ 6 tháng đến 3 năm, khung nặng nhất là tù từ 12 đến 20 năm.
Cùng một tội nhưng bốn khoản rơi vào ba loại tội phạm khác nhau theo Điều 9: khoản 1 là tội ít nghiêm trọng, khoản 2 là tội nghiêm trọng, khoản 3 là tội rất nghiêm trọng, khoản 4 là tội đặc biệt nghiêm trọng. Loại tội quyết định thời hiệu truy cứu, việc người từ 14 đến dưới 16 tuổi có phải chịu trách nhiệm hay không, và nhiều hệ quả khác. Phần dưới đây đọc lần lượt từng khoản, kèm tình huống giả định để bạn tự đối chiếu.
Thế nào là trộm cắp và vì sao mốc 2 triệu đồng không phải là tất cả
Điều luật không định nghĩa chữ "trộm cắp", nhưng cách hiểu thống nhất trong thực tiễn là hành vi lén lút chiếm đoạt tài sản đang do người khác quản lý. Lén lút ở đây là lén lút với chủ tài sản: người lấy tìm cách để chủ tài sản không biết vào lúc lấy. Có người khác nhìn thấy không làm hành vi mất tính lén lút, miễn là người lấy giấu được chủ tài sản. Đây là điểm tách trộm cắp khỏi cướp giật và công nhiên chiếm đoạt, hai tội mà chủ tài sản biết rõ mình đang bị lấy đồ.
Ngưỡng định tội ở khoản 1 Điều 173 là tài sản trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng. Dưới 2 triệu đồng vẫn bị truy cứu nếu thuộc một trong năm trường hợp: đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm; đã bị kết án về tội này hoặc một trong các tội tại các điều 168, 169, 170, 171, 172, 174, 175 và 290, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ; tài sản là di vật, cổ vật.
Như vậy, người đã từng bị phạt hành chính vì lấy trộm đồ, lần sau lấy một món 500 nghìn đồng vẫn có thể bị khởi tố. Ngược lại, người lần đầu lấy một món dưới 2 triệu đồng, không rơi vào trường hợp nào kể trên, thường chỉ bị xử phạt hành chính. Giá trị tài sản do cơ quan có thẩm quyền định giá, không phải con số người bị hại tự khai.
Bảng bốn khoản của Điều 173: khung phạt, loại tội, thời hiệu
Loại tội được tính từ mức cao nhất của khung theo Điều 9; thời hiệu truy cứu lấy theo loại tội tại khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt | Loại tội (Điều 9) | Thời hiệu (Điều 27) |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Tài sản từ 2 triệu đến dưới 50 triệu đồng, hoặc dưới 2 triệu đồng kèm một trong năm trường hợp luật nêu | Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; tài sản từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng; thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm; hành hung để tẩu thoát; tài sản là bảo vật quốc gia; tái phạm nguy hiểm | Tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Tài sản từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng; lợi dụng thiên tai, dịch bệnh | Tù 7 – 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Tài sản từ 500 triệu đồng trở lên; lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp | Tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
Hai điểm hay bị đọc lướt: khoản 4 Điều 173 không có tù chung thân, mức cao nhất là 20 năm tù; và khoản 2 có tình tiết "hành hung để tẩu thoát", nghĩa là người lấy trộm bị phát hiện rồi đánh người để chạy vẫn bị xét theo Điều 173 ở khung nặng hơn, chứ không mặc nhiên thành tội khác. Thời hiệu tính từ ngày thực hiện hành vi và có thể được tính lại theo khoản 3 Điều 27 nếu trong thời hạn đó người phạm tội lại phạm tội mới có mức cao nhất của khung trên 1 năm tù, hoặc trốn tránh và đã có quyết định truy nã.
Người chưa đủ 16 tuổi lấy trộm đồ: đọc Điều 12 cùng bảng trên
Từ đủ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm ở mọi khoản. Khoản 1 Điều 12 Bộ luật Hình sự quy định người từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác. Vì vậy một học sinh 17 tuổi lấy trộm tài sản 3 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu theo khoản 1 Điều 173, dù việc xử lý sẽ theo các nguyên tắc riêng dành cho người dưới 18 tuổi.
Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu ở khoản 3 và khoản 4. Khoản 2 Điều 12 liệt kê Điều 173 trong danh sách tội mà nhóm tuổi này phải chịu, nhưng chỉ với tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng. Đối chiếu bảng trên, đó là khoản 3 (tài sản từ 200 triệu đồng) và khoản 4 (từ 500 triệu đồng) cùng các tình tiết đi kèm hai khoản này.
Khoản 1 và khoản 2 không áp dụng cho người từ 14 đến dưới 16 tuổi. Một em 15 tuổi lấy trộm chiếc xe máy trị giá 60 triệu đồng thuộc khoản 2, là tội nghiêm trọng, nên không bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trộm cắp. Điều đó không có nghĩa là không có hậu quả: em vẫn có thể bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, và gia đình vẫn phải trả lại tài sản, bồi thường theo pháp luật dân sự.
Dưới 14 tuổi không chịu trách nhiệm hình sự. Điều 12 không đặt trách nhiệm hình sự cho người chưa đủ 14 tuổi ở bất kỳ tội nào. Phần trách nhiệm bồi thường thì chuyển sang cha mẹ hoặc người giám hộ theo luật dân sự.
Trộm cắp, công nhiên chiếm đoạt, cướp giật hay vi phạm hành chính
Bốn tình huống bề ngoài na ná nhau nhưng rơi vào bốn chế định khác nhau. Dấu hiệu quyết định là thái độ của người lấy đối với chủ tài sản và giá trị tài sản.
| Tình huống | Dấu hiệu chính | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Lấy ví trong ba lô khi chủ không để ý | Lén lút với chủ tài sản | Điều 173 nếu đủ ngưỡng |
| Lấy hàng hoá rơi vãi khi chủ hàng biết nhưng không thể ngăn cản | Công khai, lợi dụng việc chủ tài sản không có điều kiện ngăn cản | Điều 172 |
| Giật túi xách của người đi đường rồi tẩu thoát | Công khai, nhanh chóng, chủ tài sản biết ngay lúc bị lấy | Điều 171, không có ngưỡng giá trị |
| Lần đầu lấy món đồ 800 nghìn đồng, không thuộc trường hợp nào ở khoản 1 | Chưa đủ dấu hiệu định tội | Xử phạt vi phạm hành chính |
Nếu người lấy dùng vũ lực hoặc đe doạ dùng vũ lực ngay tức khắc khiến chủ tài sản không thể chống cự để giữ bằng được tài sản, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét Điều 168 về tội cướp tài sản, với khung khởi điểm từ 3 đến 10 năm tù. Ranh giới giữa "hành hung để tẩu thoát" của Điều 173 và tội cướp là chỗ cần luật sư đọc kỹ lời khai và diễn biến.
Bốn tình huống giả định đọc theo khoản
Anh A lấy chiếc điện thoại 1,5 triệu đồng của đồng nghiệp. Dưới 2 triệu đồng. Nếu năm ngoái anh A đã bị xử phạt hành chính vì lấy đồ của người khác, hành vi lần này rơi vào điểm a khoản 1 Điều 173: tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm. Nếu đây là lần đầu và không có tình tiết nào khác, hướng xử lý thường là hành chính.
Chị B lấy chiếc xe máy trị giá 35 triệu đồng đậu trước cửa hàng. Thuộc khoản 1, khung cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm. Ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm tính từ ngày lấy xe.
Ba người bàn bạc, phân công canh đường, cùng lấy hàng trong kho trị giá 120 triệu đồng. Có hai tình tiết của khoản 2 cùng lúc: tài sản từ 50 đến dưới 200 triệu đồng và có thể bị đánh giá là có tổ chức. Khung 2 đến 7 năm tù, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Hai tình tiết cùng khoản không đẩy lên khoản 3, nhưng tình tiết thứ hai được toà cân nhắc khi chọn mức án trong khung.
Anh C lấy tài sản trị giá 260 triệu đồng trong lúc khu dân cư sơ tán vì lũ. Giá trị đã thuộc khoản 3, lại có thêm tình tiết lợi dụng thiên tai cũng nằm ở khoản 3. Khung 7 đến 15 năm tù, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Nếu anh C mới 15 tuổi, khoản này vẫn thuộc phạm vi chịu trách nhiệm theo khoản 2 Điều 12.
Những điều người ta hay hiểu sai về tội trộm cắp
"Trả lại đồ rồi là hết chuyện." Trả lại tài sản và bồi thường là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51, không xoá được hành vi đã hoàn thành. Riêng tội ít nghiêm trọng gây thiệt hại tài sản, khoản 3 Điều 29 cho phép có thể được miễn trách nhiệm hình sự khi người phạm tội tự nguyện bồi thường và người bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn. Chữ "có thể" nghĩa là cơ quan có thẩm quyền cân nhắc, không phải quyền đương nhiên.
"Người bị hại rút đơn thì vụ án dừng." Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự chỉ liệt kê một số tội khởi tố theo yêu cầu của bị hại, và Điều 173 không nằm trong đó. Rút đơn có thể được xem xét khi quyết định hình phạt nhưng không tự động chấm dứt vụ án.
"Lấy dần từng ít thì không đủ 2 triệu." Cách cộng giá trị qua nhiều lần lấy phụ thuộc hướng dẫn áp dụng và hồ sơ cụ thể; ngoài ra "phạm tội 02 lần trở lên" là tình tiết tăng nặng theo điểm g khoản 1 Điều 52, còn "có tính chất chuyên nghiệp" là tình tiết định khung ở khoản 2. Chia nhỏ không làm hành vi nhẹ đi.
"Lấy của người quen, người trong nhà thì không phải tội." Điều 173 không có ngoại lệ cho quan hệ quen biết hay họ hàng. Tài sản thuộc người khác là đủ.
Khi nào nên gặp luật sư hình sự
Thông tin trên giúp bạn định vị vụ việc ở khoản nào, nhưng kết luận cuối cùng phụ thuộc chứng cứ, kết quả định giá và lời khai. Nên tìm luật sư sớm trong các trường hợp sau:
- Người thân bị triệu tập lấy lời khai hoặc bị tạm giữ vì nghi trộm cắp, nhất là khi giá trị tài sản nằm sát các mốc 2, 50, 200 hoặc 500 triệu đồng, vì một khoản chênh lệch định giá có thể đẩy vụ việc sang khoản khác và đổi luôn loại tội.
- Người bị nghi là người chưa đủ 16 tuổi, cần xác định chính xác ngày sinh và khoản áp dụng để biết có thuộc phạm vi Điều 12 hay không.
- Có tranh cãi giữa trộm cắp và tội khác như cướp tài sản hay công nhiên chiếm đoạt, vì khung khởi điểm của các tội này chênh nhau rất xa.
- Gia đình muốn bồi thường, hoà giải với người bị hại và cần biết việc đó tác động thế nào đến trách nhiệm hình sự.
Câu nên hỏi luật sư: giá trị tài sản đã được định giá chưa và định giá vào thời điểm nào; hồ sơ đang xét theo khoản nào và vì sao; có căn cứ áp dụng khoản 3 Điều 29 hay không. Nếu chỉ cần hiểu khái quát trước khi gặp luật sư, bạn có thể hỏi AI Cố Vấn để được giải thích các khái niệm trên.
Câu hỏi thường gặp
Trộm cắp tài sản dưới 2 triệu đồng có bị đi tù không?
Có thể, nếu thuộc một trong năm trường hợp ở khoản 1 Điều 173 như đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt mà còn vi phạm, đã bị kết án về tội chiếm đoạt chưa được xoá án tích, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại. Nếu không, thường chỉ bị xử phạt hành chính.
Tội trộm cắp tài sản khoản 1 thuộc loại tội gì?
Khoản 1 Điều 173 có mức cao nhất là 3 năm tù, nên theo điểm a khoản 1 Điều 9 đây là tội phạm ít nghiêm trọng. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự tương ứng là 5 năm theo điểm a khoản 2 Điều 27.
Trộm cắp tài sản 100 triệu đồng bị phạt bao nhiêu năm tù?
Tài sản từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng thuộc điểm c khoản 2 Điều 173, khung phạt tù từ 2 năm đến 7 năm. Đây là tội nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 10 năm. Mức án cụ thể trong khung tuỳ tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ.
Người 15 tuổi trộm cắp có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Chỉ khi hành vi thuộc khoản 3 hoặc khoản 4 Điều 173, tức tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, theo khoản 2 Điều 12. Ở khoản 1 và khoản 2, người từ 14 đến dưới 16 tuổi không bị truy cứu nhưng vẫn có thể bị xử lý hành chính và gia đình phải bồi thường.
Ngoài phạt tù, người trộm cắp còn có thể bị phạt gì thêm?
Khoản 5 Điều 173 cho phép phạt tiền bổ sung từ 5 triệu đến 50 triệu đồng. Ngoài ra người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt hoặc bồi thường thiệt hại theo Điều 48, và tài sản bị chiếm đoạt được trả cho chủ sở hữu theo khoản 2 Điều 47.
Đã bồi thường đủ thì có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Với tội ít nghiêm trọng, khoản 3 Điều 29 cho phép có thể miễn trách nhiệm hình sự khi người phạm tội tự nguyện bồi thường và người bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn. Đây là khả năng do cơ quan có thẩm quyền quyết định, không phải kết quả chắc chắn.