Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là nhận tài sản của người khác một cách hợp pháp, qua vay, mượn, thuê hoặc hợp đồng, rồi chiếm đoạt tài sản đó. Điều 175 Bộ luật Hình sự đặt mốc định tội là 4 triệu đồng, cao gấp đôi mốc 2 triệu đồng của trộm cắp hay lừa đảo, và khung nặng nhất là tù từ 12 đến 20 năm.
Khác với lừa đảo, ở tội này người bị hại giao tài sản trong một quan hệ có thật, không bị lừa lúc giao. Hành vi phạm tội xuất hiện sau đó: dùng thủ đoạn gian dối, bỏ trốn, cố tình không trả dù có điều kiện, hoặc đem tài sản dùng vào việc bất hợp pháp đến mức không trả được. Bài này đọc hai nhóm hành vi ấy, bốn khoản với loại tội và thời hiệu tương ứng, và ranh giới với một vụ đòi nợ dân sự.
Hai nhóm hành vi ở khoản 1 Điều 175
Cả hai nhóm đều bắt đầu bằng một việc nhận tài sản hợp pháp: vay, mượn, thuê tài sản của người khác hoặc nhận tài sản bằng hình thức hợp đồng. Điểm a và điểm b khoản 1 chia hành vi sau đó như sau:
- Điểm a, ba biến thể: dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản đã nhận; bỏ trốn để chiếm đoạt; hoặc đến thời hạn trả lại tài sản mặc dù có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả.
- Điểm b: đã sử dụng tài sản đó vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng trả lại tài sản. Ở đây không cần bỏ trốn hay gian dối; chỉ cần mục đích sử dụng là bất hợp pháp và hệ quả là mất khả năng trả.
- Ngưỡng giá trị: tài sản chiếm đoạt từ 4.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng.
- Dưới 4 triệu đồng vẫn bị truy cứu nếu đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản; hoặc đã bị kết án về tội này hoặc một trong các tội tại các điều 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174 và 290, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm; hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ.
Cần chú ý cụm từ "có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả". Người không trả vì thật sự không có tiền, vẫn ở nơi cư trú, vẫn thừa nhận nghĩa vụ, chưa đủ dấu hiệu của điểm a. Ngược lại, người có tài sản, có thu nhập mà vẫn né tránh, tẩu tán, thì dấu hiệu "cố tình" được xem xét. Đây là chỗ hồ sơ cần chứng cứ về tình trạng tài chính thực tế, không chỉ lời kể của hai bên.
Khoản, khung phạt, loại tội và thời hiệu
Mỗi dòng đã đối chiếu mức cao nhất của khung với Điều 9 và thời hiệu với khoản 2 Điều 27.
| Khoản Điều 175 | Khi nào áp dụng | Khung | Loại tội | Thời hiệu truy cứu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Chiếm đoạt từ 4 triệu đến dưới 50 triệu đồng, hoặc dưới 4 triệu đồng kèm điều kiện luật nêu | Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; tính chất chuyên nghiệp; chiếm đoạt từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng; lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức; thủ đoạn xảo quyệt; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; tái phạm nguy hiểm | Tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Chiếm đoạt từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng | Tù 5 – 12 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên | Tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
Khoản 3 của Điều 175 có khung 5 đến 12 năm, thấp hơn khung 7 đến 15 năm cùng mức tiền ở tội lừa đảo, nhưng mức cao nhất 12 năm vẫn nằm trong khoảng trên 7 đến 15 năm nên vẫn là tội rất nghiêm trọng. Khoản 4 không có tù chung thân. Khoản 3 và khoản 4 chỉ dựa vào giá trị tài sản, không có tình tiết thiên tai, dịch bệnh hay chiến tranh như nhiều tội chiếm đoạt khác.
Khoản 5 cho phép hình phạt bổ sung: phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm, hoặc tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản.
Lạm dụng tín nhiệm khác lừa đảo và khác vụ đòi nợ ra sao
Đặt ba chế định cạnh nhau theo bốn câu hỏi giúp bạn tự sàng lọc trước khi trao đổi với luật sư.
| Câu hỏi | Lừa đảo (Điều 174) | Lạm dụng tín nhiệm (Điều 175) | Tranh chấp dân sự |
|---|---|---|---|
| Lúc giao tài sản có bị lừa không | Có, gian dối là lý do giao | Không, giao trong quan hệ thật | Không |
| Hành vi sai phạm xuất hiện khi nào | Trước khi nhận tài sản | Sau khi đã nhận hợp pháp | Không có hành vi chiếm đoạt, chỉ vi phạm nghĩa vụ |
| Mốc định tội | 2 triệu đồng | 4 triệu đồng | Không áp dụng |
| Người từ 14 đến dưới 16 tuổi | Không chịu trách nhiệm hình sự | Không chịu trách nhiệm hình sự | Cha mẹ, người giám hộ có thể phải bồi thường |
Dòng cuối dựa vào khoản 2 Điều 12: cả Điều 174 lẫn Điều 175 đều không nằm trong danh sách tội mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu. Từ đủ 16 tuổi thì chịu trách nhiệm ở mọi khoản.
Bốn tình huống giả định thường gặp
Thuê xe tự lái rồi đem đi cầm cố. Anh K thuê ô tô bảy ngày, hợp đồng đầy đủ, sau đó đem xe cầm cố lấy 150 triệu đồng và không trả xe. Giá trị tài sản bị chiếm đoạt là giá trị chiếc xe theo định giá, không phải số tiền cầm cố. Nếu xe được định giá 420 triệu đồng, vụ việc thuộc khoản 3 Điều 175: tù 5 đến 12 năm, rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm.
Nhận tiền nhờ mua hàng rồi tiêu vào việc khác. Chị L nhận 30 triệu đồng của bạn để đặt mua hàng giúp, rồi dùng số tiền đó trả nợ riêng, đến hạn có khả năng hoàn lại nhưng cố tình tránh mặt. Dấu hiệu của điểm a khoản 1: ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.
Mượn tiền rồi dùng vào việc bất hợp pháp. Anh M mượn 60 triệu đồng của đồng nghiệp, đem dùng vào một hoạt động bị pháp luật cấm, mất hết và không còn khả năng trả. Điểm b khoản 1 mô tả hành vi, giá trị 60 triệu đồng đưa vụ việc lên khoản 2: tù 2 đến 7 năm, nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Làm ăn thua lỗ, vẫn liên lạc, xin trả dần. Bà N nhận góp vốn 100 triệu đồng, dự án thua lỗ, bà vẫn ở nơi cũ, công khai sổ sách và đề nghị trả góp. Không có gian dối, bỏ trốn hay cố tình né tránh; đây là tranh chấp dân sự về hợp đồng.
Nhân viên giữ tiền, hàng của công ty: Điều 175 hay tội khác
Một nhóm vụ việc rất hay gặp là nhân viên được giao giữ tiền thu hộ, hàng hoá hoặc tài sản của doanh nghiệp rồi không nộp lại. Bề ngoài giống lạm dụng tín nhiệm vì tài sản được giao hợp pháp. Tuy vậy, cần hỏi thêm một câu: người đó có chức vụ, quyền hạn trong việc quản lý chính tài sản ấy hay không.
Nếu người giữ tài sản có chức vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ đó để chiếm đoạt tài sản mình có trách nhiệm quản lý, vụ việc có thể bị xem xét theo Điều 353 về tội tham ô tài sản. Khoản 6 Điều 353 ghi rõ người có chức vụ, quyền hạn trong các doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà tham ô tài sản cũng bị xử lý theo điều này. Khung khởi điểm của tội tham ô là tù từ 2 đến 7 năm, nặng hơn hẳn khoản 1 Điều 175.
Nếu người đó chỉ được giao giữ tài sản theo một hợp đồng hay một lần nhờ vả, không gắn với chức vụ quản lý, hướng xem xét là Điều 175. Còn khi doanh nghiệp giao tài sản cho người ngoài theo hợp đồng, như đại lý, vận chuyển hay gia công, mà bên nhận bỏ trốn hoặc cố tình không trả, đó là ví dụ điển hình của điểm a khoản 1 Điều 175. Ranh giới giữa các tình huống này phụ thuộc hợp đồng lao động, quyết định phân công và quy chế nội bộ, nên doanh nghiệp cần giữ đủ giấy tờ trước khi trình báo.
Hiểu sai phổ biến
"Đã viết giấy nhận nợ thì không thể bị xử hình sự." Giấy nhận nợ chứng minh có quan hệ vay hoặc nhận tài sản, tức là đúng điểm khởi đầu của Điều 175. Nó không loại trừ việc sau đó người nhận bỏ trốn hoặc cố tình không trả.
"Chưa đến hạn trả mà bỏ trốn thì chưa sao." Điểm a khoản 1 liệt kê "bỏ trốn để chiếm đoạt" như một biến thể độc lập, không phụ thuộc thời hạn trả. Bỏ trốn kèm mục đích chiếm đoạt có thể đủ dấu hiệu ngay.
"Cứ tố cáo hình sự thì đòi được tiền nhanh hơn." Tố cáo một tranh chấp thuần dân sự thường dẫn đến kết luận không có dấu hiệu tội phạm, mất thời gian. Đánh giá đúng bản chất từ đầu giúp chọn đường khởi kiện dân sự hay tố giác cho phù hợp.
"Chỉ người cho vay mới là bị hại." Điều 175 bảo vệ mọi tài sản giao qua vay, mượn, thuê hoặc hợp đồng: chủ xe cho thuê, bên giao hàng cho đại lý, người gửi tiền nhờ mua hộ đều có thể là bị hại.
Khi nào nên gặp luật sư hình sự
Ba phía trong một vụ lạm dụng tín nhiệm đều có lý do để hỏi ý kiến chuyên môn sớm:
- Bạn là bên nhận tài sản, đang chậm trả và bị đòi kèm lời doạ tố cáo hình sự; cần biết hoàn cảnh của mình có đủ dấu hiệu "cố tình" hay chỉ là nghĩa vụ dân sự.
- Bạn là bên giao tài sản, người nhận đã cắt liên lạc hoặc chuyển đi nơi khác; cần biết nên tố giác hay khởi kiện, và cần chuẩn bị chứng cứ gì.
- Bạn là doanh nghiệp phát hiện nhân viên hoặc đối tác giữ tài sản không trả; cần xác định Điều 175 hay Điều 353 trước khi trình báo.
- Giá trị tài sản nằm sát các mốc 4, 50, 200 hoặc 500 triệu đồng, nơi kết quả định giá quyết định khoản áp dụng.
Câu nên hỏi luật sư: chứng cứ nào cho thấy "có điều kiện, khả năng mà cố tình không trả"; vụ việc nên đi theo đường hình sự hay dân sự; giá trị tài sản được xác định theo số tiền thoả thuận hay theo định giá. Nếu chỉ cần nắm khái niệm trước khi gặp luật sư, bạn có thể hỏi AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản bao nhiêu tiền thì bị truy cứu?
Từ 4 triệu đồng trở lên theo khoản 1 Điều 175. Dưới 4 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt, đã bị kết án về các tội chiếm đoạt chưa được xoá án tích mà còn vi phạm, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại.
Khoản 3 Điều 175 thuộc loại tội gì?
Khoản 3 có khung phạt tù từ 5 năm đến 12 năm khi chiếm đoạt từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng. Mức cao nhất 12 năm nên đây là tội rất nghiêm trọng theo Điều 9, thời hiệu truy cứu là 15 năm theo Điều 27.
Thuê xe rồi mang đi cầm cố có phạm tội không?
Có thể phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản nếu người thuê dùng thủ đoạn gian dối, bỏ trốn hoặc cố tình không trả xe để chiếm đoạt. Nếu ngay từ lúc thuê đã dùng giấy tờ giả hoặc thông tin gian dối để lấy xe, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét tội lừa đảo.
Lạm dụng tín nhiệm có tù chung thân không?
Không. Khung cao nhất của Điều 175 là khoản 4, phạt tù từ 12 năm đến 20 năm khi chiếm đoạt tài sản từ 500 triệu đồng trở lên. Đây là tội đặc biệt nghiêm trọng vì mức cao nhất trên 15 năm, thời hiệu truy cứu 20 năm.
Không có tiền trả nợ thì có bị xử tội lạm dụng tín nhiệm không?
Không có tiền trả không đồng nghĩa với phạm tội. Điểm a khoản 1 Điều 175 đòi hỏi có điều kiện, khả năng mà cố tình không trả, hoặc gian dối, bỏ trốn để chiếm đoạt. Người thật sự mất khả năng, vẫn thừa nhận nợ và không trốn tránh thường chỉ có trách nhiệm dân sự.