Sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 Bộ luật Hình sự bị truy cứu khi chạm ngưỡng riêng của từng loại hàng: thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao, pháo nổ từ 6 kg, thuốc bảo vệ thực vật bị cấm từ 50 kg hoặc 50 lít, hàng cấm khác từ 100 triệu đồng. Khung thấp nhất là tù 1 đến 5 năm (tội nghiêm trọng), cao nhất 8 đến 15 năm (rất nghiêm trọng).
Khác với nhiều tội kinh tế tính bằng tiền, Điều 190 dùng cả đơn vị bao, kilôgam, lít. Người kinh doanh nhỏ lẻ vì thế thường không biết mình đang ở dưới hay trên ngưỡng. Phần dưới gom các ngưỡng vào một bảng so sánh theo khoản, rồi tách bạch hành vi buôn bán (Điều 190) với tàng trữ, vận chuyển (Điều 191), vốn có khung nhẹ hơn.
Ngưỡng theo từng loại hàng, đặt cạnh nhau
Bảng sau đặt mức định lượng của ba khoản Điều 190 cạnh nhau để bạn thấy một lô hàng nằm ở bậc nào. Mỗi ô là "từ … đến dưới …" như luật viết.
| Loại hàng | Khoản 1 | Khoản 2 | Khoản 3 |
|---|---|---|---|
| Thuốc bảo vệ thực vật Nhà nước cấm | 50 đến dưới 100 kg (hoặc lít) | 100 đến dưới 300 kg (hoặc lít) | Từ 300 kg (hoặc lít) |
| Thuốc lá điếu nhập lậu | 1.500 đến dưới 3.000 bao | 3.000 đến dưới 4.500 bao | Từ 4.500 bao |
| Pháo nổ | 6 đến dưới 40 kg | 40 đến dưới 120 kg | Từ 120 kg |
| Hàng cấm khác | Trị giá 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng, hoặc thu lợi 50 triệu đến dưới 200 triệu | Trị giá 300 triệu đến dưới 500 triệu, hoặc thu lợi 200 triệu đến dưới 500 triệu | Trị giá hoặc thu lợi từ 500 triệu đồng |
| Hàng chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam | Trị giá 200 triệu đến dưới 500 triệu, hoặc thu lợi 100 triệu đến dưới 300 triệu | Trị giá 500 triệu đến dưới 1 tỷ, hoặc thu lợi 300 triệu đến dưới 700 triệu | Trị giá từ 1 tỷ, hoặc thu lợi từ 700 triệu đồng |
Dưới các mức ở khoản 1 vẫn có thể thành tội theo điểm e khoản 1 nếu người đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi ở Điều 190 hoặc các điều 188, 189, 191 đến 196, 200, hay đã bị kết án mà chưa xoá án tích. Điều 190 cũng loại trừ những mặt hàng đã có tội danh riêng, như ma tuý, vũ khí, vật liệu nổ, chất phóng xạ: khoản 1 ghi "nếu không thuộc trường hợp quy định tại các điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311".
Khoản, khung hình phạt, loại tội và thời hiệu
Áp mốc của Điều 9 lên mức cao nhất từng khung, rồi lấy thời hiệu tương ứng ở khoản 2 Điều 27:
| Khoản | Tình tiết định khung tiêu biểu | Khung hình phạt chính | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Đạt ngưỡng định lượng ở bảng trên, hoặc dưới ngưỡng nhưng đã bị xử phạt hành chính, chưa xoá án tích | Phạt tiền 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 1 đến 5 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; lợi dụng chức vụ hoặc danh nghĩa cơ quan; chuyên nghiệp; định lượng bậc 2; buôn bán qua biên giới (trừ thuốc lá điếu nhập lậu); tái phạm nguy hiểm | Phạt tiền 1 tỷ đến 3 tỷ đồng hoặc tù 5 đến 10 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 3 | Định lượng bậc 3 | Tù 8 đến 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
Điều 190 không có khung đặc biệt nghiêm trọng. Ngay khoản 1 đã là tội nghiêm trọng, nặng hơn khoản 1 của tội buôn lậu hay trốn thuế. Hình phạt bổ sung theo khoản 4: phạt tiền 20 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm.
Buôn bán hàng cấm khác gì tàng trữ, vận chuyển hàng cấm
Cùng một thùng pháo hay một kho thuốc lá lậu, người bán và người chỉ cất giữ hoặc chở thuê bị xét theo hai điều khác nhau.
| Tiêu chí | Điều 190: sản xuất, buôn bán | Điều 191: tàng trữ, vận chuyển |
|---|---|---|
| Hành vi | Làm ra hoặc mua bán, trao đổi để kiếm lời | Cất giữ hoặc chuyên chở, không chứng minh được mục đích bán |
| Ngưỡng khoản 1 | Giống nhau: 1.500 bao thuốc lá, 6 kg pháo, 50 kg thuốc bảo vệ thực vật | Giống nhau |
| Khung khoản 1 | Tù 1 đến 5 năm | Tù 6 tháng đến 3 năm |
| Loại tội ở khoản 1 | Nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm | Ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm |
Hệ quả thực tế: việc chứng minh có hay không mục đích bán là ranh giới giữa tội nghiêm trọng và tội ít nghiêm trọng. Người chở hàng thuê, nếu biết đó là hàng cấm, thường bị xem xét theo Điều 191; nếu cùng bàn bạc và chia lời với người bán thì có thể bị coi là đồng phạm của tội buôn bán.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Chị B bán tạp hoá, nhập thêm thuốc lá điếu nhập lậu để bán. Lần kiểm tra đầu tiên phát hiện 900 bao. Con số dưới 1.500 bao và chị chưa từng bị xử phạt, nên hành vi chưa đủ yếu tố tội phạm ở Điều 190; chị bị xử phạt hành chính và tịch thu hàng.
Vài tháng sau, chị lại bị phát hiện 600 bao. Lần này vẫn dưới ngưỡng, nhưng vì đã bị xử phạt hành chính về chính hành vi này, điểm e khoản 1 có thể được áp dụng: khung phạt tiền 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 1 đến 5 năm, tội nghiêm trọng. Đây là chỗ nhiều hộ kinh doanh bất ngờ nhất.
Giả sử khác: anh C gom 50 kg pháo nổ để bán dịp cuối năm. Mức này rơi vào bậc 40 đến dưới 120 kg của điểm g khoản 2, khung tù 5 đến 10 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Nếu anh C chỉ được nhờ cất giữ trong nhà và không tham gia bán, câu hỏi đặt ra là Điều 191 với cùng mức định lượng, khung của khoản tương ứng nhẹ hơn.
Bốn bước tự đặt một vụ việc vào đúng chỗ
Trước khi lo lắng về mức án, bạn có thể lần theo thứ tự mà người làm luật thường dùng để đọc một hồ sơ hàng cấm. Mỗi bước loại bớt một khả năng.
- Xác định mặt hàng có tội danh riêng hay không. Nếu là chất ma tuý, vũ khí, vật liệu nổ công nghiệp, chất phóng xạ, động vật hoang dã thuộc danh mục bảo vệ… thì xét theo điều luật riêng, không phải Điều 190.
- Xác định hàng thuộc nhóm nào trong năm nhóm của khoản 1: thuốc bảo vệ thực vật bị cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ, hàng cấm khác, hay hàng chưa được phép lưu hành. Mỗi nhóm có đơn vị đo và ngưỡng khác nhau.
- Xác định hành vi là sản xuất, buôn bán (Điều 190) hay chỉ tàng trữ, vận chuyển (Điều 191). Lời khai, sổ sách, tin nhắn giao dịch thường là căn cứ để kết luận có mục đích bán.
- Đối chiếu số lượng với các bậc của khoản 1, 2, 3, đồng thời rà các tình tiết định khung không phụ thuộc số lượng như có tổ chức, chuyên nghiệp, buôn bán qua biên giới, tái phạm nguy hiểm.
Nếu sau bốn bước số lượng vẫn dưới ngưỡng và người đó chưa từng bị xử phạt hành chính hay kết án về các hành vi liên quan, vụ việc thường dừng ở mức xử phạt vi phạm hành chính kèm tịch thu hàng. Ranh giới này mỏng, nên lần bị xử phạt đầu tiên cần được coi là lời nhắc nghiêm túc.
Doanh nghiệp buôn bán hàng cấm bị phạt thế nào
Điều 190 có trong danh sách của Điều 76, nên công ty, hợp tác xã hay doanh nghiệp có thể bị truy cứu với tư cách pháp nhân thương mại khi đủ bốn điều kiện ở Điều 75: nhân danh pháp nhân, vì lợi ích pháp nhân, có sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của pháp nhân, và còn thời hiệu.
Khoản 5 Điều 190 quy định: phạm tội thuộc khoản 1 thì phạt tiền 1 tỷ đến 3 tỷ đồng; thuộc các điểm a, d, đ, e, g, h, i, k, l khoản 2 thì 3 tỷ đến 6 tỷ đồng; thuộc khoản 3 thì 6 tỷ đến 9 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm; trường hợp Điều 79 bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Doanh nghiệp còn có thể bị phạt bổ sung 50 triệu đến 200 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 1 đến 3 năm.
Hai điểm b và c khoản 2 (lợi dụng chức vụ, lợi dụng danh nghĩa cơ quan) không có trong danh sách áp cho pháp nhân, vì đó là tình tiết gắn với cá nhân. Việc doanh nghiệp bị kết án không loại trừ việc giám đốc hay người trực tiếp chỉ đạo bị xử lý riêng.
Điều thường hiểu sai và câu nên hỏi luật sư
"Hàng cấm" không phải danh sách tự đặt. Đó là hàng hoá mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng theo các văn bản quản lý chuyên ngành. Một mặt hàng có thể chỉ là hàng "chưa được phép lưu hành" và có ngưỡng khác, cao hơn, ở điểm đ.
Thuốc lá lậu không bị tính tình tiết "qua biên giới" ở khoản 2. Điểm k khoản 2 loại trừ thuốc lá điếu nhập lậu, vì bản thân tính "nhập lậu" đã là dấu hiệu của hàng hoá. Thuốc lá vẫn lên khoản 2 khi đạt 3.000 bao.
Khối lượng pháo tính theo cân thực tế. Luật ghi kilôgam, nên cách cân, có tính vỏ hộp hay không là chuyện kỹ thuật của hồ sơ giám định. Đây là câu bạn nên hỏi luật sư khi số cân nằm sát mốc 6, 40 hay 120 kg.
Câu nên hỏi luật sư. Hồ sơ đang áp Điều 190 hay Điều 191, căn cứ nào cho rằng có mục đích bán; quyết định xử phạt hành chính trước đó còn được tính hay đã quá thời hạn; có tình tiết giảm nhẹ nào theo khoản 1 Điều 51.
Câu hỏi thường gặp
Buôn bán bao nhiêu bao thuốc lá lậu thì bị truy cứu hình sự?
Theo điểm b khoản 1 Điều 190, buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao là đủ khoản 1. Dưới 1.500 bao vẫn có thể bị truy cứu nếu người đó đã bị xử phạt hành chính hoặc bị kết án về hành vi liên quan mà chưa được xoá án tích.
Buôn bán pháo nổ bao nhiêu kg thì phạm tội?
Từ 6 kg đến dưới 40 kg thuộc khoản 1 Điều 190, khung tù 1 đến 5 năm. Từ 40 kg đến dưới 120 kg thuộc khoản 2, tù 5 đến 10 năm. Từ 120 kg trở lên thuộc khoản 3, tù 8 đến 15 năm.
Tội buôn bán hàng cấm thuộc loại tội gì?
Khoản 1 có mức cao nhất 5 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Khoản 2 cao nhất 10 năm và khoản 3 cao nhất 15 năm đều là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm theo Điều 9 và Điều 27.
Chở thuê thuốc lá lậu bị xử theo tội nào?
Nếu chỉ vận chuyển, không tham gia mua bán, hành vi thường được xem xét theo Điều 191 về tàng trữ, vận chuyển hàng cấm với cùng ngưỡng 1.500 bao, khung khoản 1 là phạt tiền hoặc tù 6 tháng đến 3 năm. Nếu cùng bàn bạc và chia lợi nhuận thì có thể là đồng phạm buôn bán.
Hộ kinh doanh bị phạt hành chính rồi tái phạm với số lượng nhỏ có sao không?
Có thể thành tội. Điểm e khoản 1 Điều 190 cho phép truy cứu khi hàng dưới ngưỡng nhưng người đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc các hành vi liên quan. Việc tính quyết định xử phạt trước còn hiệu lực hay không là điều nên hỏi luật sư.
Người 15 tuổi buôn bán pháo có bị đi tù không?
Điều 190 không có trong danh sách tội mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 12. Vì vậy người dưới 16 tuổi không bị truy cứu tội này, nhưng có thể bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính.