Tội buôn lậu theo Điều 188 Bộ luật Hình sự có bốn khung: khoản 1 phạt tù đến 3 năm (tội ít nghiêm trọng), khoản 2 đến 7 năm (nghiêm trọng), khoản 3 đến 15 năm (rất nghiêm trọng) và khoản 4 từ 12 đến 20 năm tù (đặc biệt nghiêm trọng). Mốc khởi điểm là hàng hoá, tiền, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100 triệu đồng.
Cùng một tên tội nhưng mức độ nghiêm trọng thay đổi rất xa tuỳ trị giá vật phạm pháp, số tiền thu lợi và cách thức thực hiện. Vì vậy câu hỏi "buôn lậu bị phạt bao nhiêu năm" chỉ trả lời được khi biết vụ việc rơi vào khoản nào. Phần dưới đọc lần lượt dấu hiệu định tội, bảng các khoản kèm loại tội theo Điều 9 và thời hiệu theo Điều 27, rồi đến chỗ dễ nhầm với tội vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới và tội trốn thuế.
Hành vi nào bị coi là buôn lậu
Có yếu tố "buôn bán" qua biên giới. Khoản 1 Điều 188 dùng chữ buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa và ngược lại, trái pháp luật. Điểm cốt lõi là mục đích mua đi bán lại kiếm lời gắn với việc đưa hàng qua ranh giới hải quan. Nếu chỉ chở hàng qua biên giới mà không nhằm mua bán, hành vi có thể rơi sang tội khác ở Điều 189.
Đối tượng rộng hơn "hàng hoá". Luật liệt kê hàng hoá, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý và đá quý. Như vậy mang ngoại tệ hay vàng qua biên giới để buôn bán trái phép cũng thuộc phạm vi điều luật, không chỉ hàng tiêu dùng.
Ngưỡng định tội là 100 triệu đồng. Vật phạm pháp trị giá từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng thì đủ yếu tố khoản 1. Dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu khi người đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi buôn lậu hoặc một trong các hành vi ở các điều 189 đến 196 và 200, hay đã bị kết án về các tội này mà chưa được xoá án tích; hoặc khi vật phạm pháp là di vật, cổ vật.
Lỗi là cố ý. Người thực hiện biết hàng đi qua biên giới trái quy định và vẫn làm để mua bán. Người chỉ nhận chở thuê mà thật sự không biết bên trong có gì thì câu chuyện chứng minh lỗi là phần cơ quan tố tụng phải làm rõ, không mặc nhiên bị coi là đồng phạm.
Bảng các khoản: khung phạt, loại tội, thời hiệu
Loại tội được tính từ mức cao nhất của từng khung theo khoản 1 Điều 9; thời hiệu truy cứu lấy theo khoản 2 Điều 27 tương ứng với loại tội đó.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt chính | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Vật phạm pháp 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng; hoặc dưới 100 triệu nhưng đã bị xử phạt hành chính, chưa xoá án tích, hoặc là di vật, cổ vật | Phạt tiền 50 triệu đến 300 triệu đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; chuyên nghiệp; vật phạm pháp 300 triệu đến dưới 500 triệu; thu lợi 100 triệu đến dưới 500 triệu; bảo vật quốc gia; lợi dụng chức vụ hoặc danh nghĩa cơ quan; phạm tội 2 lần trở lên; tái phạm nguy hiểm | Phạt tiền 300 triệu đến 1,5 tỷ đồng hoặc tù 3 đến 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Vật phạm pháp 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; hoặc thu lợi 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng | Phạt tiền 1,5 tỷ đến 5 tỷ đồng hoặc tù 7 đến 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Vật phạm pháp từ 1 tỷ đồng; thu lợi từ 1 tỷ đồng; lợi dụng chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn | Tù 12 đến 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
Điểm đáng chú ý: khoản 1, 2 và 3 đều cho toà lựa chọn giữa phạt tiền và phạt tù. Riêng khoản 4 chỉ còn phạt tù. Việc phạt tiền là hình phạt chính ở khung rất nghiêm trọng phù hợp với điểm b khoản 1 Điều 35, cho phép phạt tiền với tội rất nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.
Hình phạt bổ sung và mức phạt với doanh nghiệp
Theo khoản 5 Điều 188, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm, hoặc tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản. Hình phạt bổ sung đi kèm hình phạt chính, không thay thế nó. Ngoài ra, hàng hoá và tiền do phạm tội mà có thuộc diện tịch thu theo Điều 47.
Buôn lậu là một trong các tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 76. Khoản 6 Điều 188 đặt ngưỡng riêng cho doanh nghiệp: hành vi ở khoản 1 với vật phạm pháp từ 200 triệu đến dưới 300 triệu đồng thì phạt 300 triệu đến 1 tỷ đồng; thuộc các điểm a, b, c, d, đ, h, i khoản 2 thì phạt 1 tỷ đến 3 tỷ đồng; thuộc khoản 3 thì 3 tỷ đến 7 tỷ đồng; thuộc khoản 4 thì 7 tỷ đến 15 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm. Trường hợp thuộc Điều 79 bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
Doanh nghiệp còn có thể bị phạt bổ sung 50 triệu đến 300 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 1 đến 3 năm. Doanh nghiệp bị xử lý không làm mất trách nhiệm của cá nhân người chỉ đạo, theo khoản 2 Điều 75.
Buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới hay trốn thuế
Ba tội này hay bị lẫn vì đều liên quan hàng hoá xuất nhập khẩu. Cách phân biệt nhanh nằm ở mục đích và cách thức.
| Tiêu chí | Buôn lậu (Điều 188) | Vận chuyển trái phép qua biên giới (Điều 189) | Trốn thuế (Điều 200) |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Mua bán kiếm lời | Chỉ đưa hàng, tiền qua biên giới trái phép, không nhằm buôn bán | Giảm số thuế phải nộp |
| Hàng có qua cửa khẩu hợp lệ không | Thường né kiểm soát hải quan | Thường né kiểm soát hải quan | Đã làm thủ tục, nhưng khai sai hoặc không kê khai thuế |
| Khung cao nhất | Tù 12 đến 20 năm | Tù 5 đến 10 năm | Tù 2 đến 7 năm |
| Loại tội cao nhất | Đặc biệt nghiêm trọng | Rất nghiêm trọng | Nghiêm trọng |
Chính các điểm e, g, h khoản 1 Điều 200 ghi rõ khai sai hàng xuất nhập khẩu, không kê khai thuế hay câu kết với người gửi hàng chỉ là trốn thuế "nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 188 và Điều 189". Nghĩa là khi đủ dấu hiệu buôn lậu thì xử buôn lậu, nặng hơn nhiều. Dưới 100 triệu đồng và chưa từng bị xử phạt thì thường là vi phạm hành chính về hải quan.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Anh A mua 150 chiếc điện thoại ở bên kia biên giới, đi đường mòn không qua cửa khẩu, về bán lại cho các cửa hàng. Giả sử tổng trị giá được định giá 240 triệu đồng và đây là lần đầu. Con số nằm trong mức 100 triệu đến dưới 300 triệu nên thuộc khoản 1: phạt tiền 50 triệu đến 300 triệu đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 năm, tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.
Nếu anh A làm cùng ba người khác, có phân công người mua, người dẫn đường, người nhận hàng, thì có thể bị xem là "có tổ chức" theo điểm a khoản 2, lập tức chuyển lên khung 3 đến 7 năm dù trị giá không đổi. Nếu cũng lô hàng đó được định giá 650 triệu đồng, vụ việc rơi vào khoản 3, khung 7 đến 15 năm, thời hiệu 15 năm. Lên tới 1,2 tỷ đồng thì sang khoản 4, khung 12 đến 20 năm, thời hiệu 20 năm.
Cách đọc rút ra: trị giá và tình tiết định khung được xét song song, tình tiết nào đưa vụ việc lên khoản cao hơn thì áp khoản đó. Việc định giá vật phạm pháp vì thế thường là điểm tranh luận quan trọng nhất của hồ sơ.
Điều thường hiểu sai
"Chưa tới 100 triệu thì không sao." Sai nếu người đó đã từng bị xử phạt hành chính về buôn lậu hoặc các hành vi ở các điều 189 đến 196, 200, hay vật phạm pháp là di vật, cổ vật. Khi đó dưới 100 triệu đồng vẫn đủ khoản 1.
"Chỉ người chủ hàng mới bị xử." Người cùng bàn bạc, góp vốn, dẫn đường có thể bị xem xét là đồng phạm. Mức độ tham gia ảnh hưởng tới hình phạt, không ảnh hưởng tới việc có bị truy cứu hay không.
"Nộp phạt xong là hết." Nộp phạt hành chính cho một lần vi phạm không xoá đi lịch sử đó. Chính quyết định xử phạt ấy có thể là căn cứ để lần sau, với số hàng nhỏ, đã đủ yếu tố tội phạm.
"Doanh nghiệp bị phạt thì giám đốc thoát." Khoản 2 Điều 75 nói rõ trách nhiệm hình sự của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Hai bên có thể cùng bị đưa ra xét xử.
Khi nào nên gặp luật sư
Bạn hoặc người nhà nên gặp luật sư hình sự sớm, trước khi làm việc với cơ quan chức năng, trong các trường hợp sau:
- Có quyết định trưng cầu hoặc kết luận định giá hàng hoá mà con số nằm sát ranh giới giữa hai khoản, ví dụ quanh mốc 300 triệu, 500 triệu hay 1 tỷ đồng.
- Hồ sơ có nhắc tới "có tổ chức" hoặc "tính chất chuyên nghiệp", vì hai tình tiết này đẩy khung lên dù trị giá không lớn.
- Doanh nghiệp đứng tên tờ khai, cần tách bạch trách nhiệm của pháp nhân và của từng cá nhân.
- Người thân chỉ nhận chở thuê, cần làm rõ có biết hàng buôn lậu hay không.
Câu nên hỏi luật sư: kết luận định giá dựa trên giá thị trường ở đâu, thời điểm nào; tình tiết định khung nào đang được áp; có tình tiết giảm nhẹ nào ở khoản 1 Điều 51 như tự nguyện khắc phục hậu quả, thành khẩn khai báo. Bài này chỉ giải thích điều luật, không thay ý kiến luật sư về vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Buôn lậu bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Mốc chung là hàng hoá, tiền, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100 triệu đồng theo khoản 1 Điều 188. Dưới mức đó vẫn bị truy cứu nếu đã bị xử phạt hành chính hoặc kết án về các tội liên quan mà chưa xoá án tích, hoặc vật phạm pháp là di vật, cổ vật.
Mức phạt cao nhất của tội buôn lậu là bao nhiêu năm tù?
Khoản 4 Điều 188 quy định phạt tù từ 12 năm đến 20 năm khi vật phạm pháp hoặc thu lợi bất chính từ 1 tỷ đồng, hoặc lợi dụng chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh. Đây là khung đặc biệt nghiêm trọng, không có tù chung thân hay tử hình.
Thời hiệu truy cứu tội buôn lậu là bao lâu?
Tuỳ khoản: khoản 1 là tội ít nghiêm trọng nên thời hiệu 5 năm; khoản 2 nghiêm trọng 10 năm; khoản 3 rất nghiêm trọng 15 năm; khoản 4 đặc biệt nghiêm trọng 20 năm, tính từ ngày tội phạm được thực hiện theo Điều 27.
Người 15 tuổi tham gia buôn lậu có bị xử lý hình sự không?
Điều 188 không nằm trong danh sách các điều mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự ở khoản 2 Điều 12. Người dưới 16 tuổi vì vậy không bị truy cứu về tội buôn lậu, nhưng có thể bị xử lý theo biện pháp khác ngoài hình sự.
Công ty có thể bị kết án về tội buôn lậu không?
Có. Điều 188 nằm trong danh sách tội của pháp nhân thương mại ở Điều 76. Khoản 6 Điều 188 quy định phạt tiền doanh nghiệp từ 300 triệu tới 15 tỷ đồng tuỳ khoản, có thể đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn trong trường hợp Điều 79.
Buôn lậu có được hưởng án treo không?
Án treo theo Điều 65 chỉ xem xét khi mức tù tuyên không quá 3 năm, kèm nhân thân và tình tiết giảm nhẹ. Với khoản 1 điều đó có thể xảy ra; các khoản cao hơn có mức tù tối thiểu từ 3 năm trở lên nên khó hơn nhiều. Không ai hứa trước được kết quả.