NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Tội kinh tế, doanh nghiệp

Pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự: 33 tội, 4 điều kiện và các hình phạt

Doanh nghiệp chỉ bị truy cứu về 33 tội ở Điều 76 và khi đủ 4 điều kiện ở Điều 75. Hình phạt, biện pháp tư pháp, thời hiệu, xoá án tích cho pháp nhân thương mại.

An empty boardroom with a long dark table, rows of leather chairs and closed folders in front of each seat, city dusk through tall windows, symmetrical wide shot

Pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự về 33 tội được liệt kê ở Điều 76 Bộ luật Hình sự, và chỉ khi đủ bốn điều kiện ở Điều 75: hành vi nhân danh pháp nhân, vì lợi ích pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và còn thời hiệu. Hình phạt chính là phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn.

Câu hỏi "công ty có bị đi tù không" có câu trả lời đơn giản: không, vì pháp nhân không thể bị tước tự do. Nhưng doanh nghiệp có thể bị phạt hàng chục tỷ đồng, bị đình chỉ, bị cấm huy động vốn, và có án tích. Đồng thời, khoản 2 Điều 75 nói rõ trách nhiệm của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm của cá nhân. Bài dưới đi qua phạm vi, điều kiện, hình phạt, cách tính loại tội và thời hiệu, rồi đến án tích của doanh nghiệp.

33 tội ở Điều 76, chia theo nhóm

Điều 2 khoản 2 Bộ luật Hình sự nêu nguyên tắc: chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã quy định tại Điều 76 mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Danh sách đó gồm:

NhómCác điềuVí dụ tên tội
Hàng hoá, biên giới, hàng giả188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196Buôn lậu; vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới; buôn bán hàng cấm; hàng giả; đầu cơ
Thuế, hoá đơn200, 203Trốn thuế; in, phát hành, mua bán trái phép hoá đơn
Chứng khoán, bảo hiểm, lao động, cạnh tranh209, 210, 211, 213, 216, 217Thao túng thị trường chứng khoán; gian lận kinh doanh bảo hiểm; trốn đóng bảo hiểm cho người lao động; vi phạm quy định về cạnh tranh
Sở hữu trí tuệ, tài nguyên225, 226, 227Xâm phạm quyền tác giả; xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp; vi phạm quy định về thăm dò, khai thác tài nguyên
Môi trường, rừng, động vật232, 234, 235, 237, 238, 239, 242, 243, 244, 245, 246Gây ô nhiễm môi trường; đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam; huỷ hoại rừng; vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm
Tài chính đặc biệt300, 324Tài trợ khủng bố; rửa tiền

Ngoài danh sách là ngoài phạm vi. Ví dụ cho vay lãi nặng (Điều 201), vi phạm quy định về kế toán (Điều 221), lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) không áp cho pháp nhân; chỉ cá nhân bị truy cứu. "Pháp nhân thương mại" là khái niệm của pháp luật dân sự, chỉ pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và chia lợi nhuận cho thành viên. Hộ kinh doanh không phải pháp nhân nên không thuộc chế định này.

Bốn điều kiện ở Điều 75, kiểm theo thứ tự

Thiếu một điều kiện, pháp nhân không phải chịu trách nhiệm hình sự, dù cá nhân trong pháp nhân vẫn có thể bị xử lý.

  1. Nhân danh pháp nhân: hành vi được thực hiện với tư cách của doanh nghiệp, ví dụ ký hợp đồng, xuất hoá đơn, khai báo hải quan bằng tên doanh nghiệp.
  2. Vì lợi ích của pháp nhân: doanh nghiệp được hưởng lợi, như giảm chi phí, tăng doanh thu, giảm thuế. Nhân viên tự làm vì lợi ích riêng, giấu doanh nghiệp, thì không thoả điều kiện này.
  3. Có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân: thể hiện qua quyết định của người đại diện, hội đồng thành viên, hội đồng quản trị hoặc sự chấp thuận của họ.
  4. Chưa hết thời hiệu truy cứu theo khoản 2 và khoản 3 Điều 27: dùng cùng mốc 5, 10, 15, 20 năm như với cá nhân, và cùng quy tắc tính lại thời hiệu.

Điều kiện thứ ba thường là nơi tranh luận. Nếu một trưởng phòng tự ý trốn đóng bảo hiểm để báo cáo chi phí đẹp mà ban điều hành không biết, việc chứng minh "chấp thuận của pháp nhân" trở nên khó. Ngược lại, biên bản họp, email chỉ đạo, chữ ký phê duyệt là chứng cứ trực tiếp.

Hình phạt và biện pháp tư pháp với doanh nghiệp

Điều 33 chia hai nhóm hình phạt. Với mỗi tội, pháp nhân chỉ bị một hình phạt chính và có thể kèm một hoặc nhiều hình phạt bổ sung.

LoạiHình thứcGiới hạn trong Bộ luật
Hình phạt chínhPhạt tiềnKhông thấp hơn 50 triệu đồng (Điều 77); mức cụ thể theo từng điều luật
Hình phạt chínhĐình chỉ hoạt động có thời hạnTừ 6 tháng đến 3 năm, khi gây thiệt hại tới tính mạng, sức khoẻ, môi trường, an ninh trật tự mà có khả năng khắc phục (Điều 78)
Hình phạt chínhĐình chỉ hoạt động vĩnh viễnKhi gây hoặc có khả năng thực tế gây thiệt hại tới tính mạng nhiều người, sự cố môi trường... không thể khắc phục; hoặc pháp nhân lập ra chỉ để phạm tội (Điều 79)
Hình phạt bổ sungCấm kinh doanh, cấm hoạt động trong lĩnh vực nhất địnhTừ 1 đến 3 năm kể từ ngày bản án có hiệu lực (Điều 80)
Hình phạt bổ sungCấm huy động vốnTừ 1 đến 3 năm: cấm vay tổ chức tín dụng, phát hành chứng khoán, huy động vốn khách hàng, liên doanh liên kết, lập quỹ tín thác bất động sản (Điều 81)
Hình phạt bổ sungPhạt tiềnKhi không áp dụng là hình phạt chính
Biện pháp tư phápTịch thu; buộc khôi phục tình trạng ban đầu; buộc thu hồi sản phẩm, tiêu huỷ hàng gây hại, khắc phục ô nhiễm, tái xuất hàng nhập trái phépĐiều 82

Biện pháp tư pháp không phải hình phạt nhưng nhiều khi tốn kém hơn: thu hồi một dòng sản phẩm đã lưu thông hay khắc phục ô nhiễm có thể vượt xa tiền phạt.

Loại tội, thời hiệu và nhiều tội cùng lúc

Pháp nhân không bị phạt tù, vậy loại tội tính thế nào? Khoản 2 Điều 9 trả lời: tội do pháp nhân thực hiện được phân loại theo khoản 1 Điều 9 và quy định tương ứng của tội đó. Cách hiểu phổ biến là lấy chính khung tù của khoản tương ứng áp cho cá nhân. Ví dụ doanh nghiệp trốn thuế thuộc khoản 3 Điều 200: khung cá nhân tù 2 đến 7 năm, nên đây là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm, dù doanh nghiệp chỉ bị phạt tiền 3 tỷ đến 10 tỷ đồng.

Khi doanh nghiệp phạm nhiều tội và bị xét xử cùng lần, Điều 86 quy định cách tổng hợp: các khoản phạt tiền là hình phạt chính được cộng lại; đình chỉ có thời hạn trong cùng lĩnh vực được cộng nhưng không quá 4 năm; có đình chỉ vĩnh viễn trong cùng lĩnh vực thì hình phạt chung là đình chỉ vĩnh viễn lĩnh vực đó; đình chỉ ở các lĩnh vực khác nhau thì không tổng hợp. Với hình phạt bổ sung cùng loại, tiền phạt được cộng lại; khác loại thì chấp hành tất cả.

Khi quyết định hình phạt, toà căn cứ Điều 83, xét tình tiết giảm nhẹ riêng cho pháp nhân ở Điều 84 (như tự nguyện khắc phục hậu quả, tích cực hợp tác, có nhiều đóng góp thực hiện chính sách xã hội) và tình tiết tăng nặng ở Điều 85 (như câu kết với pháp nhân khác, phạm tội 2 lần trở lên, dùng thủ đoạn tinh vi để che giấu). Theo Điều 88, pháp nhân có thể được miễn hình phạt khi đã khắc phục toàn bộ hậu quả và bồi thường toàn bộ thiệt hại.

Tình huống giả định: một công ty, hai lớp trách nhiệm

Công ty R sản xuất phân bón. Hội đồng quản trị thông qua việc dùng nguyên liệu rẻ, hàm lượng thấp xa so với công bố, để giảm giá thành. Sản phẩm bán ra thị trường bị giám định là hàng giả. Hành vi nhân danh công ty, vì lợi ích công ty, có chấp thuận của cơ quan quản lý cao nhất, còn trong thời hiệu: đủ bốn điều kiện Điều 75. Tội tương ứng là Điều 195, nằm trong danh sách Điều 76.

Lớp thứ nhất: công ty bị xét với tư cách pháp nhân, chịu phạt tiền theo khoản dành cho pháp nhân của Điều 195, có thể kèm cấm kinh doanh lĩnh vực phân bón 1 đến 3 năm, buộc thu hồi sản phẩm. Lớp thứ hai: các cá nhân biểu quyết, chỉ đạo sản xuất có thể bị xét riêng với khung tù của điều luật. Hai lớp không loại trừ nhau.

Nếu chỉ có quản đốc nhà máy tự ý giảm nguyên liệu để hưởng phần chênh lệch, giấu ban lãnh đạo, thì điều kiện "vì lợi ích pháp nhân" và "chấp thuận của pháp nhân" khó thoả. Khi đó thường chỉ cá nhân quản đốc bị truy cứu.

Bài học thực tế cho doanh nghiệp nằm ở chỗ ra quyết định: biên bản họp, tờ trình phê duyệt, chỉ đạo qua thư điện tử chính là chứng cứ cho điều kiện thứ ba. Một quy trình kiểm soát nội bộ rõ ràng, có người chịu trách nhiệm tuân thủ, vừa giúp phát hiện sớm vi phạm vừa giúp phân định đúng ai đã quyết định điều gì khi có sự cố.

Án tích của doanh nghiệp và những điều hay hiểu sai

Doanh nghiệp cũng có án tích. Theo Điều 89, pháp nhân thương mại đương nhiên được xoá án tích nếu trong 2 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án, hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, không phạm tội mới. Trong thời gian chưa xoá án tích, nhiều điều luật coi đó là căn cứ để định tội ở mức thấp hơn ngưỡng, hoặc là tình tiết tái phạm.

"Đổi tên, đổi người đại diện là thoát." Trách nhiệm hình sự gắn với pháp nhân đã thực hiện hành vi. Thay đổi tên hay người đại diện không làm mất hành vi đã xảy ra.

"Doanh nghiệp chịu thì cá nhân không chịu." Khoản 2 Điều 75 nói ngược lại: trách nhiệm của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm của cá nhân.

"Tội nào doanh nghiệp cũng có thể bị xử." Chỉ 33 tội ở Điều 76. Ngoài danh sách, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính, chịu trách nhiệm dân sự, nhưng không bị kết án hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Công ty có bị đi tù không?

Không. Pháp nhân thương mại không bị phạt tù. Hình phạt chính với pháp nhân theo Điều 33 là phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn; kèm theo có thể là cấm kinh doanh, cấm huy động vốn, phạt tiền bổ sung.

Doanh nghiệp bị truy cứu trách nhiệm hình sự về những tội nào?

Chỉ 33 tội liệt kê ở Điều 76 Bộ luật Hình sự, gồm nhóm buôn lậu, hàng cấm, hàng giả, trốn thuế, hoá đơn, chứng khoán, bảo hiểm, cạnh tranh, sở hữu trí tuệ, môi trường, cùng tội tài trợ khủng bố và rửa tiền.

Khi nào doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hình sự?

Khi đủ bốn điều kiện ở khoản 1 Điều 75: nhân danh pháp nhân, vì lợi ích pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và chưa hết thời hiệu truy cứu theo Điều 27. Thiếu một điều kiện thì không truy cứu pháp nhân.

Mức phạt tiền thấp nhất với pháp nhân thương mại là bao nhiêu?

Điều 77 quy định không thấp hơn 50 triệu đồng. Mức cụ thể do từng điều luật quy định, có tội lên tới hàng chục tỷ đồng, và toà xét cả tình hình tài chính của doanh nghiệp khi quyết định.

Bao lâu thì doanh nghiệp được xoá án tích?

Theo Điều 89, pháp nhân thương mại đương nhiên được xoá án tích nếu trong 2 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt và các quyết định khác của bản án, hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, không thực hiện hành vi phạm tội mới.

Doanh nghiệp bị kết án thì giám đốc có bị xử lý không?

Có thể. Khoản 2 Điều 75 nêu rõ việc pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Người chỉ đạo, quyết định hành vi phạm tội có thể bị xét riêng theo khung hình phạt dành cho cá nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138