Vô ý làm chết người theo Điều 128 Bộ luật Hình sự bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 01 năm đến 05 năm; làm chết 02 người trở lên thì tù từ 03 năm đến 10 năm. Nếu cái chết xảy ra do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính, hành vi xét theo Điều 129 với khung tù từ 01 năm đến 05 năm, hoặc từ 05 năm đến 12 năm khi chết 02 người trở lên.
Theo Điều 9, khoản 1 của cả hai điều là tội nghiêm trọng (thời hiệu 10 năm), khoản 2 là tội rất nghiêm trọng (thời hiệu 15 năm). Cái phân biệt hai tội này với tội giết người là lỗi: người phạm tội không mong muốn và không để mặc cho cái chết xảy ra. Bài này giải thích hai dạng lỗi vô ý, đọc bảng khung, và nói đến một điểm nhiều gia đình quan tâm: khả năng được miễn trách nhiệm hình sự khi đã bồi thường và hoà giải.
Hai dạng lỗi vô ý theo Điều 11
Vô ý vì quá tự tin. Người phạm tội thấy trước hành vi của mình có thể gây hậu quả nguy hại nhưng cho rằng hậu quả sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được (khoản 1 Điều 11). Ví dụ người tin rằng mình đủ khả năng kiểm soát một việc nguy hiểm nên bỏ qua biện pháp an toàn.
Vô ý do cẩu thả. Người phạm tội không thấy trước hậu quả, mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước (khoản 2 Điều 11). Chữ "phải thấy trước" gắn với nghĩa vụ, nghề nghiệp, hoàn cảnh; chữ "có thể thấy trước" gắn với khả năng thực tế của chính người đó.
Ranh giới với cố ý gián tiếp. Điểm khó nhất là phân biệt "quá tự tin" với "để mặc hậu quả xảy ra" (cố ý gián tiếp, khoản 2 Điều 10). Người quá tự tin tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra và thường có căn cứ cho niềm tin đó; người cố ý gián tiếp không quan tâm hậu quả có xảy ra hay không. Kết luận ở đây quyết định hành vi thuộc Điều 128 với khung tối đa 05 năm, hay Điều 123 với khung tối đa 15 năm hoặc nặng hơn.
Không có lỗi thì không có tội. Nếu người gây ra cái chết không thể thấy trước hậu quả, ví dụ do một sự kiện bất ngờ ngoài khả năng nhận biết, thì không có lỗi vô ý và không cấu thành tội này.
Bảng khoản, loại tội và thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9), thời hiệu theo Điều 27:
| Điều, khoản | Trường hợp | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| 128 khoản 1 | Vô ý làm chết một người | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01–05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| 128 khoản 2 | Làm chết 02 người trở lên | Tù 03–10 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| 129 khoản 1 | Do vi phạm quy tắc nghề nghiệp, quy tắc hành chính, chết một người | Tù 01–05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| 129 khoản 2 | Làm chết 02 người trở lên | Tù 05–12 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| 129 khoản 3 | Hình phạt bổ sung | Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 01–05 năm | Không phải khung riêng | Không áp dụng |
Điều 129 nặng hơn Điều 128 ở hai chỗ: khoản 1 không có lựa chọn cải tạo không giam giữ, và khoản 2 lên tới 12 năm thay vì 10 năm. Lý do là người vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính đã được đặt nghĩa vụ phải tuân thủ một chuẩn mực an toàn cụ thể.
Khi nào là Điều 128, khi nào là Điều 129, khi nào là tội khác
Điều 129 áp dụng khi cái chết bắt nguồn từ việc vi phạm một quy tắc nghề nghiệp (quy trình chuyên môn, quy trình kỹ thuật trong một nghề) hoặc một quy tắc hành chính (quy định của Nhà nước về an toàn trong một lĩnh vực). Ví dụ giả định: người phụ trách kỹ thuật bỏ qua bước kiểm tra an toàn bắt buộc của quy trình, dẫn đến tai nạn chết người.
Điều 128 là tội "chung" cho các trường hợp vô ý còn lại, gắn với sinh hoạt thường ngày: sơ suất trong cách cư xử, trong việc trông giữ, sử dụng đồ vật, không liên quan tới một quy tắc nghề nghiệp hay hành chính cụ thể.
Ngoài hai điều này, Bộ luật Hình sự còn có những tội riêng mà hậu quả chết người do vô ý là một tình tiết định khung. Điển hình là tai nạn giao thông đường bộ, được xét theo tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ ở Điều 260; một số lĩnh vực như an toàn lao động, phòng cháy chữa cháy cũng có điều riêng. Khi đã có điều riêng cho lĩnh vực, điều riêng được ưu tiên áp dụng. Vì vậy câu hỏi đầu tiên với một vụ vô ý làm chết người là: có điều luật chuyên biệt nào cho lĩnh vực này không.
Miễn trách nhiệm hình sự khi đã bồi thường và hoà giải
Khoản 3 Điều 29 quy định người thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọng gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác, đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả, và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.
Áp vào bảng ở trên: khoản 1 Điều 128 và khoản 1 Điều 129 đều là tội nghiêm trọng do vô ý, nên thuộc phạm vi khoản 3 Điều 29. Khoản 2 của hai điều là tội rất nghiêm trọng nên nằm ngoài phạm vi này.
Ba lưu ý: chữ "có thể" nghĩa là cơ quan có thẩm quyền xem xét, không phải tự động được miễn; việc hoà giải phải tự nguyện, không có sự ép buộc; và khi người bị hại đã chết, người có quyền đề nghị là người đại diện hợp pháp của họ. Miễn trách nhiệm hình sự không xoá nghĩa vụ bồi thường dân sự đã cam kết.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Tình huống 1. Anh A sửa mái nhà, không che chắn khu vực bên dưới dù đó là lối đi chung, một vật nặng rơi trúng người đi qua làm người này tử vong. A không mong muốn và không chấp nhận hậu quả, nhưng phải thấy trước và có thể thấy trước — lỗi vô ý do cẩu thả. Không có quy tắc nghề nghiệp cụ thể nào bị vi phạm, hành vi xét theo khoản 1 Điều 128: cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 đến 05 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Tình huống 2. Chị B là người trực tiếp vận hành một thiết bị, bỏ qua bước kiểm tra bắt buộc trong quy trình vận hành, sự cố làm chết hai người. Hành vi xét theo khoản 2 Điều 129 nếu không có điều chuyên biệt cho lĩnh vực đó: tù 05 đến 12 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm, và có thể bị cấm hành nghề từ 01 đến 05 năm theo khoản 3.
Ở tình huống 1, nếu gia đình người bị hại tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn sau khi A bồi thường, A có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 3 Điều 29. Tình huống 2 thuộc tội rất nghiêm trọng nên không có khả năng này.
Những điều thường hiểu sai
"Tai nạn thì không ai phải chịu trách nhiệm hình sự." Chữ "tai nạn" trong lời nói hằng ngày bao gồm cả những trường hợp có lỗi vô ý. Chỉ khi không ai có lỗi, tức không thể thấy trước hậu quả, mới không có tội. Còn lỗi cẩu thả hay quá tự tin vẫn đủ để xét theo Điều 128, 129 hoặc điều chuyên biệt.
"Đã bồi thường đầy đủ thì vụ án chắc chắn dừng." Bồi thường là điều kiện cần cho khả năng miễn theo khoản 3 Điều 29, nhưng còn cần phía người bị hại tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn, và cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Với khoản 2 thì không có khả năng này; bồi thường chỉ còn là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51.
"Người chỉ huy, giao việc không liên quan." Ở Điều 129, người có nghĩa vụ tuân thủ hoặc bảo đảm tuân thủ quy tắc có thể là người trực tiếp làm việc, cũng có thể là người được giao trách nhiệm quản lý an toàn. Ai phải chịu trách nhiệm là câu hỏi xác định theo phân công nhiệm vụ thực tế.
"Vô ý thì không bao giờ phải đi tù." Không đúng. Khoản 1 Điều 129 chỉ có hình phạt tù, khoản 2 Điều 128 có khung tù đến 10 năm. Hình thức hình phạt cụ thể do toà quyết định theo hồ sơ.
Khi nào nên gặp luật sư
Các vụ vô ý làm chết người thường bắt đầu như một tai nạn và người trong cuộc chưa nghĩ đến khía cạnh hình sự. Nên gặp luật sư hình sự ngay khi có triệu tập làm việc, nhất là khi sự việc liên quan đến công việc chuyên môn, vì việc xác định quy tắc nào đã bị vi phạm, ai có nghĩa vụ tuân thủ quy tắc đó, quyết định tội danh và người phải chịu trách nhiệm.
Câu hỏi nên đặt cho luật sư: có điều luật chuyên biệt nào áp dụng cho lĩnh vực này không; lỗi được đánh giá là quá tự tin hay cẩu thả, có nguy cơ bị xem là cố ý gián tiếp không; vụ việc có thuộc phạm vi khoản 3 Điều 29 không, và thủ tục hoà giải, bồi thường nên làm thế nào cho đúng. Phía gia đình người mất cũng nên hỏi về quyền yêu cầu bồi thường và tư cách tham gia tố tụng. Thông tin ở đây là pháp luật chung, không thay ý kiến luật sư đã đọc hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Vô ý làm chết người đi tù bao nhiêu năm?
Khoản 1 Điều 128 Bộ luật Hình sự phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 01 năm đến 05 năm. Làm chết 02 người trở lên thì tù từ 03 năm đến 10 năm. Mức án cụ thể phụ thuộc hồ sơ và tình tiết giảm nhẹ.
Vô ý làm chết người có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Với khoản 1 Điều 128 và khoản 1 Điều 129, tội nghiêm trọng do vô ý, khoản 3 Điều 29 cho phép xem xét miễn khi đã tự nguyện bồi thường và phía người bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn. Đây là khả năng, không phải quyền đương nhiên.
Vô ý làm chết người khác gì tội giết người?
Khác ở lỗi. Tội giết người là cố ý: mong muốn hoặc để mặc cái chết xảy ra. Vô ý là không thấy trước dù phải thấy trước, hoặc thấy trước nhưng tin rằng hậu quả không xảy ra. Khung hình phạt hai tội chênh nhau rất xa.
Tai nạn giao thông làm chết người có xử theo Điều 128 không?
Thường không. Tai nạn giao thông đường bộ có điều riêng là Điều 260 về vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Khi có điều luật chuyên biệt cho lĩnh vực, điều đó được áp dụng thay cho Điều 128.
Thời hiệu truy cứu tội vô ý làm chết người là bao lâu?
Khoản 1 Điều 128 và khoản 1 Điều 129 là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Khoản 2 của hai điều là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm, tính từ ngày xảy ra hành vi theo Điều 27.
Vi phạm quy tắc nghề nghiệp làm chết người có bị cấm hành nghề không?
Có thể. Khoản 3 Điều 129 cho phép áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm, bên cạnh hình phạt chính.