Trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp thành tội theo Điều 216 Bộ luật Hình sự khi người có nghĩa vụ đóng gian dối hoặc dùng thủ đoạn khác để không đóng, đóng không đủ từ 6 tháng trở lên, đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm, với số tiền từ 50 triệu đồng hoặc cho từ 10 người lao động. Khoản 1 và 2 là tội ít nghiêm trọng, khoản 3 là tội nghiêm trọng.
Nhiều người lao động gọi chung mọi trường hợp công ty nợ bảo hiểm là "trốn đóng". Điều 216 hẹp hơn thế: phải có yếu tố gian dối hoặc thủ đoạn, kéo dài, và người sử dụng lao động đã từng bị xử phạt hành chính về chính hành vi này. Phần dưới đọc từng điều kiện, bảng khoản và một trường hợp đặc biệt nặng: đã trừ tiền bảo hiểm vào lương mà không nộp.
Năm điều kiện ở khoản 1, đọc như danh sách kiểm
Khoản 1 đặt nhiều điều kiện cùng lúc. Thiếu một điều kiện thì chưa thành tội theo khoản 1.
| Điều kiện | Luật viết | Câu hỏi để kiểm |
|---|---|---|
| Chủ thể | Người có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động | Ai là người sử dụng lao động, ai được giao trách nhiệm đóng? |
| Thủ đoạn | Gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ | Có khai giảm số người, khai thấp tiền lương, che giấu quan hệ lao động không? |
| Thời gian | Từ 06 tháng trở lên | Tình trạng không đóng hoặc đóng thiếu kéo dài bao lâu? |
| Tiền sử | Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm | Đã có quyết định xử phạt về trốn đóng bảo hiểm trước đó chưa? |
| Quy mô | Trốn đóng 50 triệu đến dưới 300 triệu đồng, hoặc cho 10 đến dưới 50 người lao động | Tổng số tiền và số người bị ảnh hưởng là bao nhiêu? |
Điều kiện "đã bị xử phạt hành chính" được ghi rõ ở khoản 1. Việc các khoản 2 và 3, vốn dùng cụm "phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây", có đòi hỏi tiền sử xử phạt hay không là vấn đề áp dụng, nên được luật sư xem trên hồ sơ cụ thể thay vì tự suy luận.
Bảng khoản, khung, loại tội và thời hiệu
Mức cao nhất của từng khung quyết định loại tội theo Điều 9, thời hiệu theo Điều 27:
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt chính | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Đủ các điều kiện trên; trốn đóng 50 triệu đến dưới 300 triệu đồng hoặc cho 10 đến dưới 50 người | Phạt tiền 50 triệu đến 200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 1 năm hoặc tù 3 tháng đến 1 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Phạm tội 2 lần trở lên; 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; 50 đến dưới 200 người; không đóng số tiền đã thu hoặc đã khấu trừ của người lao động ở mức của khoản 1 | Phạt tiền 200 triệu đến 500 triệu đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 3 | Từ 1 tỷ đồng; từ 200 người; không đóng số tiền đã thu hoặc đã khấu trừ của người lao động ở mức điểm b, c khoản 2 | Phạt tiền 500 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 2 đến 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
Hình phạt bổ sung theo khoản 4: phạt tiền 20 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 đến 5 năm. Pháp nhân thương mại phạm tội bị phạt theo khoản 5: thuộc khoản 1 phạt 200 triệu đến 500 triệu đồng; thuộc khoản 2 phạt 500 triệu đến 1 tỷ đồng; thuộc khoản 3 phạt 1 tỷ đến 3 tỷ đồng.
Trừ lương mà không nộp: vì sao bị đẩy lên một khung
Tiền bảo hiểm có phần do người sử dụng lao động đóng và phần người lao động đóng, thường được trừ thẳng vào lương hằng tháng. Khi công ty đã trừ phần của người lao động mà không nộp cho cơ quan bảo hiểm, hành vi mang thêm tính chất giữ lại tiền của người khác.
Bộ luật Hình sự phản ánh điều đó bằng cách nâng khung. Điểm d khoản 2 Điều 216: không đóng số tiền bảo hiểm đã thu hoặc đã khấu trừ của người lao động ở mức của điểm a hoặc b khoản 1 (50 triệu đến dưới 300 triệu đồng, hoặc 10 đến dưới 50 người) thì áp khoản 2, tù tới 3 năm. Điểm c khoản 3: nếu ở mức của điểm b hoặc c khoản 2 (300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng, hoặc 50 đến dưới 200 người) thì áp khoản 3, tù 2 đến 7 năm, chuyển thành tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Nói cách khác, cùng một quy mô, công ty đã trừ lương mà không nộp bị xét nặng hơn một bậc so với công ty chỉ khai thiếu. Bảng lương, phiếu lương ghi rõ khoản khấu trừ bảo hiểm vì vậy là chứng cứ quan trọng.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Công ty P có 40 lao động, chỉ khai đóng bảo hiểm cho 15 người và khai mức lương thấp hơn thực trả cho cả 15 người đó. Tình trạng kéo dài 9 tháng. Năm trước, công ty đã bị xử phạt hành chính về hành vi này. Số tiền bảo hiểm trốn đóng được xác định là 240 triệu đồng, cho 25 người không được khai.
Đọc theo khoản: có gian dối (khai thiếu người, khai thấp lương), kéo dài trên 6 tháng, đã bị xử phạt, số tiền trong bậc 50 triệu đến dưới 300 triệu, số người trong bậc 10 đến dưới 50. Như vậy đủ khoản 1, tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm. Nếu phiếu lương cho thấy công ty vẫn trừ tiền bảo hiểm của cả 40 người nhưng chỉ nộp cho 15 người, điểm d khoản 2 có thể được áp dụng, khung tù 6 tháng đến 3 năm.
Nếu công ty chưa từng bị xử phạt hành chính về hành vi này, dù số tiền và số người như trên, thì theo câu chữ khoản 1, vụ việc thường dừng ở xử phạt hành chính và buộc truy đóng. Lần xử phạt đó sẽ trở thành tiền sử cho lần sau.
Chậm đóng, trốn đóng và gian lận bảo hiểm
Chậm đóng. Doanh nghiệp khai đúng, ghi nhận đúng nghĩa vụ nhưng chưa nộp đủ vì khó khăn dòng tiền. Thiếu yếu tố gian dối, đây thường là vi phạm hành chính kèm tiền lãi chậm đóng theo pháp luật bảo hiểm, không phải tội theo Điều 216.
Trốn đóng. Có thủ đoạn để không đóng hoặc đóng thiếu, như không khai báo người lao động, khai thấp tiền lương, che giấu hợp đồng lao động. Khi đủ các điều kiện ở khoản 1 thì xét Điều 216.
Gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp. Là chiều ngược lại: lập hồ sơ giả hoặc làm sai lệch hồ sơ để chiếm đoạt tiền từ quỹ bảo hiểm. Hành vi này xét ở Điều 214, khung khoản 1 là phạt tiền 20 triệu đến 100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù 3 tháng đến 2 năm, với tiền chiếm đoạt từ 10 triệu đồng.
Người lao động nên làm gì. Tra cứu quá trình đóng của mình, giữ phiếu lương có dòng khấu trừ bảo hiểm, hợp đồng lao động và bảng chấm công. Khi phát hiện bị trừ lương mà không được đóng, có thể phản ánh với cơ quan bảo hiểm xã hội, thanh tra lao động hoặc công đoàn; gặp luật sư khi cần đánh giá khả năng trình báo hình sự.
Doanh nghiệp, giám đốc và người được giao làm bảo hiểm
Điều 216 nằm trong danh sách tội của pháp nhân thương mại ở Điều 76. Doanh nghiệp chỉ bị truy cứu khi đủ bốn điều kiện của Điều 75: hành vi nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và còn thời hiệu. Trốn đóng bảo hiểm để giảm chi phí nhân công thường thoả mãn ngay hai điều kiện đầu.
Về cá nhân, người bị xem xét thường là người quyết định việc khai thiếu số lao động, khai thấp tiền lương hoặc giữ lại tiền đã khấu trừ, phổ biến là người đại diện theo pháp luật hay người được uỷ quyền điều hành. Nhân viên phụ trách thủ tục bảo hiểm làm theo chỉ đạo mà không có quyền quyết định thì vai trò và nhận thức của họ được xem xét riêng; chức danh không tự làm phát sinh trách nhiệm.
Khoản 2 Điều 3 nêu nguyên tắc khoan hồng với pháp nhân tích cực hợp tác, tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, chủ động khắc phục hậu quả. Với tội trốn đóng bảo hiểm, khắc phục hậu quả trên thực tế là truy đóng đủ cho người lao động. Đây là yếu tố giảm nhẹ quan trọng, nhưng không phải điều kiện để chắc chắn không bị truy cứu.
Khi nào nên gặp luật sư và nên hỏi gì
Người sử dụng lao động và người lao động đứng ở hai phía, nhưng đều có lúc cần ý kiến chuyên môn trên hồ sơ thật:
- Doanh nghiệp vừa nhận quyết định xử phạt hành chính về trốn đóng bảo hiểm: đây là lúc nên rà soát toàn bộ, vì quyết định này chính là điều kiện tiền sử của khoản 1 Điều 216 cho lần sau.
- Doanh nghiệp có biên bản thanh tra xác định số tiền, số người trốn đóng nằm sát các mốc 50 triệu, 300 triệu, 1 tỷ đồng hoặc 10, 50, 200 người.
- Có tranh luận về việc đã khấu trừ lương hay chưa, vì điều này quyết định việc áp khoản 2, khoản 3.
- Người lao động bị trừ lương nhiều tháng mà tra cứu không thấy quá trình đóng, muốn biết nên phản ánh hành chính hay trình báo hình sự.
Câu nên hỏi luật sư: hành vi của doanh nghiệp là chậm đóng hay trốn đóng theo pháp luật bảo hiểm; con số tiền và số người được xác định từ tài liệu nào; quyết định xử phạt trước đó có còn được tính; trách nhiệm cá nhân của ai được đặt ra. Bài viết chỉ giải thích điều luật, không thay ý kiến luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Công ty nợ bảo hiểm xã hội bao lâu thì bị truy cứu hình sự?
Theo khoản 1 Điều 216, phải từ 6 tháng trở lên, kèm yếu tố gian dối hoặc thủ đoạn khác, đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, và số tiền từ 50 triệu đồng hoặc cho từ 10 người lao động. Thời gian dài một mình chưa đủ.
Công ty trừ tiền bảo hiểm vào lương nhưng không nộp có phạm tội không?
Có thể, và bị xét nặng hơn. Điểm d khoản 2 Điều 216 đưa hành vi không đóng số tiền đã thu hoặc khấu trừ của người lao động lên khung tù 6 tháng đến 3 năm; ở quy mô lớn hơn, điểm c khoản 3 có khung tù 2 đến 7 năm.
Chậm đóng bảo hiểm xã hội có bị đi tù không?
Chậm đóng không có yếu tố gian dối thường là vi phạm hành chính, chịu tiền lãi chậm đóng và buộc truy đóng. Điều 216 chỉ đặt ra khi có thủ đoạn trốn đóng và đủ các điều kiện khác của điều luật.
Tội trốn đóng bảo hiểm thuộc loại tội gì?
Khoản 1 cao nhất 1 năm tù và khoản 2 cao nhất 3 năm tù là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm. Khoản 3 cao nhất 7 năm tù là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm bị phạt bao nhiêu?
Điều 216 có trong danh sách Điều 76. Theo khoản 5, pháp nhân thương mại bị phạt 200 triệu đến 500 triệu đồng ở khoản 1, 500 triệu đến 1 tỷ đồng ở khoản 2, và 1 tỷ đến 3 tỷ đồng ở khoản 3.
Giám đốc có phải chịu trách nhiệm cá nhân khi công ty trốn đóng bảo hiểm không?
Có thể. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm của cá nhân theo khoản 2 Điều 75. Người quyết định việc khai thiếu, giữ lại tiền đã khấu trừ có thể bị xem xét riêng.