Người giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân bị xét theo Điều 125 Bộ luật Hình sự, khung tù từ 06 tháng đến 03 năm; gây thương tích từ 31% trở lên trong trạng thái đó bị xét theo Điều 135, khung nhẹ nhất là phạt tiền từ 10.000.000 đến 50.000.000 đồng. Hai điều này nhẹ hơn rất nhiều so với tội giết người ở Điều 123 và tội cố ý gây thương tích ở Điều 134.
Điều kiện để áp dụng khá hẹp: phải có hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của chính nạn nhân, nhằm vào người phạm tội hoặc người thân thích của họ, và hành vi đó gây ra trạng thái kích động mạnh. Không phải cơn giận nào cũng đủ. Bài này tách các điều kiện, đặt hai điều vào bảng loại tội – thời hiệu, và phân biệt "kích động mạnh" ở hai điều luật này với tình tiết giảm nhẹ "bị kích động về tinh thần" ở Điều 51.
Ba điều kiện cùng phải có
Đọc kỹ câu chữ của khoản 1 Điều 125 và khoản 1 Điều 135, có ba yếu tố không thể thiếu:
- Hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân. Không phải mọi va chạm, lời qua tiếng lại. Hành vi phải trái pháp luật và ở mức nghiêm trọng, ví dụ hành hung, xúc phạm nặng nề danh dự, nhân phẩm kéo dài, xâm phạm nghiêm trọng đến người thân.
- Hành vi đó nhằm vào người phạm tội hoặc người thân thích của họ. Người thân thích thường được hiểu là vợ, chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột và những người có quan hệ gần gũi tương tự. Hành vi của nạn nhân đối với người xa lạ không tạo ra điều kiện này.
- Người phạm tội ở trạng thái tinh thần bị kích động mạnh. Tức là khả năng tự kiềm chế bị hạn chế đáng kể, do chính hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra. Trạng thái này có thể bột phát ngay, hoặc là kết quả tích tụ từ một chuỗi hành vi kéo dài đến lúc bùng lên.
Thiếu một trong ba điều kiện thì không áp dụng Điều 125, 135. Ví dụ cơn giận do bị từ chối một khoản vay, hay do một xích mích nhỏ trong giao thông, không phải phản ứng trước "hành vi trái pháp luật nghiêm trọng". Khi đó hành vi được xét theo tội thông thường, và sự bức xúc nếu có chỉ còn có thể được cân nhắc ở mức tình tiết giảm nhẹ.
Bảng khoản, loại tội và thời hiệu
Mọi khung dưới đây có mức cao nhất không vượt 07 năm tù, nên theo Điều 9 không khoản nào vượt quá loại nghiêm trọng.
| Điều, khoản | Trường hợp | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| 125 khoản 1 | Giết một người | Tù 06 tháng–03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 125 khoản 2 | Đối với 02 người trở lên | Tù 03–07 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| 135 khoản 1 | Thương tích 31%–60% | Phạt tiền 10–50 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| 135 khoản 2 | Hai người trở lên mỗi người 31% trở lên; hoặc một người 61% trở lên hoặc dẫn đến chết người | Tù 06 tháng–03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
So sánh nhanh: giết một người không có tình tiết đặc biệt theo khoản 2 Điều 123 là tù 07 đến 15 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm; nếu đủ điều kiện kích động mạnh, cùng hậu quả rơi xuống khoản 1 Điều 125, tối đa 03 năm tù, thời hiệu 05 năm. Điều 135 cũng như Điều 136 chỉ bắt đầu từ tỷ lệ tổn thương 31%; trường hợp thấp hơn không có khung riêng ở điều này và cần được đánh giá theo hồ sơ cụ thể.
Kích động mạnh để định tội và bị kích động để giảm nhẹ
Bộ luật Hình sự dùng hai mức chữ gần giống nhau, ở hai chỗ khác nhau, với hệ quả rất khác:
| Định tội (Điều 125, 135) | Giảm nhẹ (điểm e khoản 1 Điều 51) | |
|---|---|---|
| Câu chữ | Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân | Bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra |
| Mức độ hành vi của nạn nhân | Trái pháp luật nghiêm trọng | Trái pháp luật (không đòi hỏi nghiêm trọng) |
| Mức độ kích động | Kích động mạnh | Bị kích động |
| Hệ quả | Đổi sang tội danh khác, khung nhẹ hơn nhiều | Giữ tội danh thông thường, toà cân nhắc giảm mức án trong khung |
| Có được dùng hai lần không | Đã là dấu hiệu định tội thì không dùng lại để giảm nhẹ (khoản 3 Điều 51) | Áp dụng khi không định tội theo Điều 125, 135 |
Trong thực tế, rất nhiều vụ việc có yếu tố nạn nhân gây sự trước nhưng không đạt mức "nghiêm trọng" hoặc "mạnh"; khi đó người phạm tội vẫn bị xét theo Điều 123 hoặc 134, và yếu tố bị kích động chỉ còn là một tình tiết giảm nhẹ.
Rơi xuống loại ít nghiêm trọng kéo theo những gì
Việc được xét theo Điều 125 hoặc 135 thay vì Điều 123, 134 không chỉ đổi khung hình phạt. Nó thay đổi hàng loạt chế định khác gắn với loại tội:
| Chế định | Quy định | Áp dụng với Điều 125, 135 |
|---|---|---|
| Thời hiệu truy cứu | Điều 27: 05 năm với tội ít nghiêm trọng, 10 năm với tội nghiêm trọng | 05 năm cho khoản 1 Điều 125 và cả Điều 135; 10 năm cho khoản 2 Điều 125 |
| Cải tạo không giam giữ | Điều 36: áp dụng cho tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, người có nơi làm việc ổn định hoặc nơi cư trú rõ ràng | Là hình phạt có sẵn trong khung của Điều 135 khoản 1 |
| Án treo | Điều 65: chỉ xét khi xử phạt tù không quá 03 năm | Mọi mức án trong khoản 1 Điều 125 và khoản 2 Điều 135 đều không vượt 03 năm, nên không bị loại khỏi diện xem xét ngay từ khung |
| Miễn trách nhiệm hình sự khi hoà giải | Khoản 3 Điều 29: tội ít nghiêm trọng gây thiệt hại tính mạng, sức khoẻ, đã bồi thường, được phía bị hại tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn | Có thể được xem xét ở các khoản ít nghiêm trọng |
| Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi | Khoản 2 Điều 12 chỉ liệt kê một số điều, và chỉ ở mức rất nghiêm trọng trở lên | Điều 125, 135 không có trong danh sách |
Bảng này chỉ cho thấy những khả năng pháp luật mở ra theo loại tội. Án treo hay miễn trách nhiệm hình sự còn phụ thuộc nhân thân, tình tiết và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền trong từng vụ; không ai có thể hứa trước kết quả.
Tình huống giả định: hai cách kết thúc
Tình huống 1. Chị A nhiều tháng liền bị người hàng xóm B đe doạ, chửi bới, rồi một hôm B hành hung con nhỏ của A ngay trước mặt A. Trong cơn kích động, A gây thương tích cho B với tỷ lệ 40%. Hành vi của B là trái pháp luật nghiêm trọng, nhằm vào người thân thích của A, trạng thái kích động mạnh được hình thành từ chính hành vi đó. Nếu cơ quan tố tụng xác định đủ ba điều kiện, hành vi rơi vào khoản 1 Điều 135: phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm, tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm.
Tình huống 2. Anh C bị anh D nói lời khó nghe trong một bữa tiệc, hai bên to tiếng, C bỏ về rồi hôm sau tìm đến gây thương tích cho D cũng với tỷ lệ 40%. Lời nói của D khó coi là hành vi trái pháp luật nghiêm trọng, và khoảng thời gian đã đủ để cơn giận lắng xuống. Hành vi nhiều khả năng xét theo khoản 2 Điều 134, tù 02 đến 06 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Khác biệt giữa hai tình huống không nằm ở thương tích, mà ở bản chất hành vi của nạn nhân và sự liên tục giữa hành vi đó với phản ứng của người phạm tội.
Những điều thường hiểu sai
"Nóng giận thì được xử nhẹ." Nóng giận thông thường không phải trạng thái kích động mạnh theo Điều 125, 135. Điều kiện gốc là hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân.
"Nạn nhân chửi trước là đủ." Lời lẽ xúc phạm có thể trái pháp luật, nhưng có đạt mức nghiêm trọng hay không phụ thuộc nội dung, mức độ, tính kéo dài. Đây là điểm đánh giá theo từng hồ sơ.
"Say rượu cũng là bị kích động." Không. Điều 13 quy định người phạm tội do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự; trạng thái say không thay thế được điều kiện hành vi trái pháp luật của nạn nhân.
"Xử theo Điều 125 thì không phải bồi thường." Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do xâm phạm tính mạng, sức khoẻ vẫn còn, dù toà có thể xem xét lỗi của chính nạn nhân khi xác định mức bồi thường.
Khi nào nên gặp luật sư
Khi trong vụ án có câu chuyện về việc nạn nhân đã gây ra hành vi nghiêm trọng trước đó, gia đình người bị điều tra nên gặp luật sư hình sự sớm để những chứng cứ về hành vi đó được thu thập: lời người chứng kiến, tin nhắn, những lần trình báo trước, kết quả khám thương tích của người nhà. Chúng quyết định việc vụ án được xét theo Điều 125, 135 hay theo Điều 123, 134.
Câu hỏi nên đặt cho luật sư: hồ sơ hiện có đủ ba điều kiện của kích động mạnh hay chưa; nếu không đủ thì yếu tố bị kích động có được ghi nhận như tình tiết giảm nhẹ theo điểm e khoản 1 Điều 51 không; với khoản 1 Điều 135 thì quyền yêu cầu khởi tố và rút yêu cầu của bị hại theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự áp dụng thế nào. Thông tin ở đây là pháp luật chung, không thay ý kiến của luật sư đã đọc hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh bị phạt bao nhiêu năm?
Khoản 1 Điều 125 Bộ luật Hình sự phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Nếu phạm tội đối với 02 người trở lên thì phạt tù từ 03 năm đến 07 năm theo khoản 2. Đây là khung nhẹ hơn nhiều so với tội giết người ở Điều 123.
Thế nào là hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân?
Bộ luật Hình sự không liệt kê cụ thể. Đó phải là hành vi vi phạm pháp luật ở mức nặng, nhằm vào người phạm tội hoặc người thân thích của họ, như hành hung, xúc phạm nặng nề kéo dài. Mức độ được đánh giá theo từng hồ sơ.
Thời hiệu truy cứu tội giết người do kích động mạnh là bao lâu?
Khoản 1 Điều 125 là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm; khoản 2 có mức cao nhất 07 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm theo Điều 27 Bộ luật Hình sự.
Gây thương tích do bị kích động mạnh có bị đi tù không?
Khoản 1 Điều 135 với thương tích 31% đến 60% chỉ có phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Khoản 2, khi 61% trở lên, dẫn đến chết người hoặc nhiều người bị hại, có khung tù 06 tháng đến 03 năm.
Bị kích động nhưng không đủ mức mạnh thì xử thế nào?
Hành vi được xét theo tội thông thường như Điều 123 hoặc Điều 134. Yếu tố bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân có thể được coi là tình tiết giảm nhẹ theo điểm e khoản 1 Điều 51.
Người 15 tuổi phạm tội theo Điều 125 có bị truy cứu không?
Khoản 2 Điều 12 chỉ liệt kê một số điều cho người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, và Điều 125 không nằm trong danh sách đó. Vì vậy người trong độ tuổi này không chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 125.