Sản xuất, buôn bán hàng giả bị truy cứu theo Điều 192 Bộ luật Hình sự khi hàng giả, tính theo trị giá của hàng thật tương đương, từ 30 triệu đồng; hoặc khi thu lợi từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng, gây thương tích 31% đến 60%. Khung khoản 1 là phạt tiền hoặc tù 1 đến 5 năm (tội nghiêm trọng); khung cao nhất tù 7 đến 15 năm (rất nghiêm trọng).
Điều 192 là "tội gốc" của nhóm hàng giả. Ba điều kế tiếp tách riêng hàng giả là lương thực, thực phẩm (Điều 193), thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194), thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, giống cây trồng, giống vật nuôi (Điều 195). Mặt hàng thuộc các điều đó thì xét theo điều riêng, nặng hơn. Bài này tập trung vào cách tính trị giá, bảng khoản và các tình huống dễ nhầm.
Đọc khoản 1 theo thứ tự
Khoản 1 có bốn điểm, chỉ cần một điểm là đủ. Thứ tự xem xét thường như sau:
- Loại trừ mặt hàng có điều riêng. Khoản 1 ghi "nếu không thuộc trường hợp quy định tại các điều 193, 194 và 195". Thực phẩm giả, thuốc giả, phân bón giả không xét ở Điều 192.
- Tính trị giá theo hàng thật. Luật không lấy giá bán của hàng giả mà lấy trị giá "hàng giả tương đương với số lượng của hàng thật hoặc hàng hoá có cùng tính năng kỹ thuật, công dụng". Một chiếc túi giả bán 500 nghìn nhưng hàng thật giá 20 triệu thì mỗi chiếc được tính 20 triệu.
- So với mốc 30 triệu đến dưới 150 triệu đồng của điểm a. Dưới 30 triệu vẫn đủ nếu đã bị xử phạt hành chính hoặc bị kết án về các hành vi ở các điều 188 đến 196 và 200 mà chưa xoá án tích.
- Nếu trị giá chưa tới, xét tiếp hậu quả: gây thương tích 31% đến 60% (điểm b), thu lợi 50 triệu đến dưới 100 triệu (điểm c), gây thiệt hại tài sản 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng (điểm d).
Cách tính theo hàng thật là lý do nhiều vụ hàng giả quy mô nhỏ vẫn vượt ngưỡng: chỉ vài sản phẩm mang nhãn hiệu cao cấp đã đủ 30 triệu đồng. Bộ luật Hình sự không định nghĩa thế nào là hàng giả; khái niệm này do văn bản quản lý chuyên ngành quy định, nên kết luận giám định hay kết luận của cơ quan chuyên môn về tính "giả" là chứng cứ trung tâm.
Bảng khoản, khung, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9), thời hiệu theo Điều 27:
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt chính | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Trị giá theo hàng thật 30 triệu đến dưới 150 triệu; thương tích 31% đến 60%; thu lợi 50 triệu đến dưới 100 triệu; thiệt hại 100 triệu đến dưới 500 triệu | Phạt tiền 200 triệu đến 2 tỷ đồng hoặc tù 1 đến 5 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; chuyên nghiệp; lợi dụng chức vụ hoặc danh nghĩa cơ quan; trị giá 150 triệu đến dưới 500 triệu; thu lợi 100 triệu đến dưới 500 triệu; làm chết người; thương tích từ 61%; nhiều người tổng 61% đến 121%; thiệt hại 500 triệu đến dưới 1,5 tỷ; qua biên giới; tái phạm nguy hiểm | Tù 5 đến 10 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 3 | Trị giá từ 500 triệu; thu lợi từ 500 triệu; làm chết 2 người trở lên; nhiều người tổng từ 122%; thiệt hại từ 1,5 tỷ đồng | Tù 7 đến 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
Khoản 2 và khoản 3 chỉ còn phạt tù, không có lựa chọn phạt tiền như khoản 1. Hình phạt bổ sung theo khoản 4: phạt tiền 40 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm, hoặc tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản.
Hàng giả, lừa dối khách hàng hay xâm phạm nhãn hiệu
Ba tội này đều xoay quanh việc người mua nhận được thứ không như được hứa, nhưng điều luật khác nhau về đối tượng bị xâm hại.
| Tiêu chí | Hàng giả (Điều 192) | Lừa dối khách hàng (Điều 198) | Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226) |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Hàng hoá bị làm giả, đưa ra thị trường | Cân, đong, đo, đếm, tính gian hoặc gian dối khác khi mua bán | Hàng giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ ở quy mô thương mại |
| Ngưỡng khoản 1 | Trị giá theo hàng thật từ 30 triệu, hoặc các hậu quả khác | Thu lợi 5 triệu đến dưới 50 triệu, hoặc đã bị xử phạt | Thu lợi từ 100 triệu, hàng vi phạm hoặc thiệt hại cho chủ nhãn hiệu từ 200 triệu đồng, hoặc quy mô thương mại |
| Khung khoản 1 | Phạt tiền hoặc tù 1 đến 5 năm | Cảnh cáo, phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm | Phạt tiền 50 triệu đến 500 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm |
Nhiều vụ "hàng nhái nhãn hiệu" được xét ở Điều 226 chứ không phải Điều 192, vì lỗi nằm ở việc dùng trái phép nhãn hiệu của người khác chứ không phải chất lượng hay công dụng bị làm giả. Việc chọn điều luật nào phụ thuộc vào kết luận giám định, và chênh lệch về khung phạt là đáng kể.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Anh D thuê xưởng nhỏ, in và dán nhãn của một hãng nồi cơm điện lên nồi không rõ nguồn gốc, tính năng kém hơn hẳn. Anh bán được 80 chiếc, giá mỗi chiếc hàng thật trên thị trường khoảng 2,5 triệu đồng. Trị giá tính theo hàng thật là 200 triệu đồng, nằm trong bậc 150 triệu đến dưới 500 triệu của điểm đ khoản 2: khung tù 5 đến 10 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Lưu ý ở đây khoản 2 không có phạt tiền.
Nếu anh D chỉ bán 10 chiếc, trị giá 25 triệu đồng, chưa tới mốc 30 triệu. Khi anh chưa từng bị xử phạt và không có hậu quả về sức khoẻ hay tài sản, vụ việc thường dừng ở xử phạt hành chính. Nhưng nếu một chiếc nồi gây chập điện làm người dùng bị thương với tỷ lệ 35%, điểm b khoản 1 có thể được áp dụng dù trị giá nhỏ.
Ví dụ cho thấy hai đường song song để lên khung: đường trị giá và đường hậu quả. Toà áp khoản nặng nhất mà một trong các tình tiết thoả mãn.
Ai trong chuỗi hàng giả có thể bị xem xét
Người tổ chức. Theo khoản 3 Điều 17, người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc làm hàng giả là người tổ chức. Khi có sự câu kết chặt chẽ giữa nhiều người, vụ việc là "phạm tội có tổ chức" theo khoản 2 Điều 17, và đây chính là tình tiết định khung ở điểm a khoản 2 Điều 192, đẩy khung lên 5 đến 10 năm.
Người thực hành. Người trực tiếp sản xuất, đóng gói hay bán hàng giả mà biết rõ đó là hàng giả. Đây là nhóm dễ bị xác định nhất trong hồ sơ.
Người giúp sức. Người tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần, ví dụ cố ý in nhãn, cung cấp bao bì, cho thuê kho khi biết rõ mục đích. Yếu tố then chốt là "cố ý cùng thực hiện" theo khoản 1 Điều 17. Người in bao bì theo đơn đặt hàng thông thường, không biết hàng sẽ được dùng làm giả, không mặc nhiên là đồng phạm.
Người không phải chịu phần vượt quá. Khoản 4 Điều 17 nói người đồng phạm không chịu trách nhiệm về hành vi vượt quá của người thực hành. Nếu một người chỉ đồng ý bán một lô nhỏ, còn người khác tự ý làm thêm hàng giả gây chết người, phần hậu quả vượt quá được xem xét riêng.
Khi doanh nghiệp là người sản xuất hàng giả
Điều 192 có trong danh sách của Điều 76. Khoản 5 Điều 192 quy định phạt pháp nhân thương mại: thuộc khoản 1 phạt 2 tỷ đến 6 tỷ đồng; thuộc các điểm a, b, đ, e, g, h, i, k, l, m khoản 2 phạt 6 tỷ đến 12 tỷ đồng; thuộc khoản 3 phạt 12 tỷ đến 18 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn 6 tháng đến 3 năm; trường hợp Điều 79 bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Phạt bổ sung từ 100 triệu đến 400 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 1 đến 3 năm.
Các mức này đã theo bản sửa đổi năm 2025, cao hơn đáng kể so với trước. Với doanh nghiệp, ngoài tiền phạt, toà còn có thể áp biện pháp tư pháp ở Điều 82 như buộc thu hồi sản phẩm đang lưu thông, buộc loại bỏ yếu tố vi phạm trên hàng hoá và bao bì, buộc tiêu huỷ hàng gây hại cho sức khoẻ. Chi phí của các biện pháp này nhiều khi lớn hơn tiền phạt.
Một doanh nghiệp bị kết án không làm mất trách nhiệm của người quyết định cho sản xuất. Ngược lại, cá nhân tự ý làm hàng giả mà không nhân danh, không vì lợi ích và không được doanh nghiệp chấp thuận thì doanh nghiệp không đủ điều kiện ở Điều 75 để chịu trách nhiệm hình sự.
Điều thường hiểu sai
"Bán rẻ thì trị giá thấp." Không. Trị giá tính theo hàng thật tương đương, nên giá bán rẻ không kéo con số xuống. Đây là ngộ nhận phổ biến nhất của người bán hàng giả nhỏ lẻ.
"Chỉ người sản xuất mới bị xử." Điều luật ghi "sản xuất, buôn bán". Người biết rõ là hàng giả mà vẫn nhập về bán cũng là chủ thể của tội. Người mua để dùng thì không.
"Người bán không biết là hàng giả vẫn bị tội." Tội này đòi hỏi lỗi cố ý. Người bán thực sự không biết, có hoá đơn, chứng từ nhập hàng từ nguồn có vẻ hợp pháp, thì việc chứng minh lỗi là trọng tâm. Đây là câu bạn nên mang tới luật sư cùng toàn bộ chứng từ nhập hàng.
"Hàng giả nào cũng xét Điều 192." Thực phẩm, thuốc, phân bón, thức ăn chăn nuôi, giống cây trồng có điều riêng, ngưỡng và khung khác. Đọc nhầm điều là đọc nhầm toàn bộ khung phạt.
Câu hỏi thường gặp
Buôn bán hàng giả bao nhiêu tiền thì bị truy cứu hình sự?
Mốc của điểm a khoản 1 Điều 192 là hàng giả tính theo trị giá hàng thật tương đương từ 30 triệu đồng. Dưới mức đó vẫn bị truy cứu nếu đã bị xử phạt hành chính hoặc kết án về các tội liên quan, hoặc có hậu quả như thu lợi từ 50 triệu, gây thương tích từ 31%.
Trị giá hàng giả được tính theo giá bán hay giá hàng thật?
Theo giá hàng thật. Khoản 1 Điều 192 dùng cụm "hàng giả tương đương với số lượng của hàng thật hoặc hàng hoá có cùng tính năng kỹ thuật, công dụng trị giá". Vì vậy giá bán thấp của hàng giả không làm giảm trị giá dùng để định khung.
Tội buôn bán hàng giả có phạt tiền thay cho tù không?
Chỉ ở khoản 1: phạt tiền 200 triệu đến 2 tỷ đồng hoặc tù 1 đến 5 năm. Khoản 2 và khoản 3 chỉ quy định phạt tù. Phạt tiền 40 triệu đến 100 triệu đồng ở khoản 4 là hình phạt bổ sung, đi kèm chứ không thay thế.
Thời hiệu truy cứu tội buôn bán hàng giả là bao lâu?
Khoản 1 cao nhất 5 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Khoản 2 và khoản 3 là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm, tính từ ngày tội phạm được thực hiện theo Điều 27.
Bán hàng nhái nhãn hiệu có phải tội buôn bán hàng giả không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nếu vi phạm chủ yếu là dùng trái phép nhãn hiệu đang được bảo hộ ở quy mô thương mại, vụ việc có thể được xét theo Điều 226 về xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Kết luận giám định quyết định hướng áp dụng.
Mua hàng giả về dùng có bị xử lý không?
Điều 192 nhắm vào người sản xuất và buôn bán. Người mua để tiêu dùng không phải chủ thể của tội này. Tuy vậy, mua với số lượng lớn rồi bán lại thì đã là hành vi buôn bán và có thể bị xem xét.