Tội giết người quy định ở Điều 123 Bộ luật Hình sự có bốn khoản: khoản 1 phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình khi có một trong 16 tình tiết; khoản 2 phạt tù từ 07 năm đến 15 năm cho các trường hợp còn lại; khoản 3 phạt tù từ 01 năm đến 05 năm cho người chuẩn bị phạm tội; khoản 4 là hình phạt bổ sung. Theo Điều 9, khoản 1 là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, khoản 2 là tội phạm rất nghiêm trọng, còn hành vi chuẩn bị ở khoản 3 thuộc loại nghiêm trọng.
Từ đó suy ra thời hiệu truy cứu theo Điều 27: 20 năm với khoản 1, 15 năm với khoản 2 và 10 năm với khoản 3. Phần dưới đây đọc từng khoản, giải thích vì sao cùng một tội lại rơi vào ba loại khác nhau, phân biệt tội giết người với các tội gần giống trong cùng chương, và chỉ ra những chỗ người ngoài nghề hay hiểu lệch.
Hành vi nào bị coi là giết người
Giết người là cố ý tước đoạt tính mạng của người khác một cách trái pháp luật. Chữ quan trọng nhất là cố ý. Theo Điều 10 Bộ luật Hình sự, cố ý có hai dạng: người phạm tội thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả xảy ra, hoặc thấy trước hậu quả có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Dạng thứ hai thường bị bỏ quên: người không "muốn giết" nhưng chấp nhận để mặc cái chết xảy ra vẫn có thể bị xem xét theo Điều 123.
Tội giết người không đòi hỏi nạn nhân phải chết mới là tội. Điều 15 quy định phạm tội chưa đạt là cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì nguyên nhân ngoài ý muốn, và người phạm tội chưa đạt vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Vì vậy trong thực tế có những bản án "giết người chưa đạt" dù nạn nhân chỉ bị thương. Ngược lại, có những vụ nạn nhân tử vong nhưng hành vi lại được xét theo tội khác, vì ý thức của người gây ra không nhằm vào tính mạng.
Ranh giới giữa "muốn gây thương tích" và "muốn tước đoạt tính mạng" được cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá qua nhiều yếu tố khách quan: công cụ, vị trí tác động trên cơ thể, cường độ, diễn biến trước và sau, lời khai, quan hệ giữa hai bên. Không có công thức một dòng, và đây thường là điểm tranh luận lớn nhất trong một vụ án có người chết.
Bảng bốn khoản: khung, loại tội, thời hiệu
Bảng dưới đây đặt mức cao nhất của từng khung cạnh loại tội theo Điều 9 và thời hiệu theo Điều 27. Loại tội được xác định theo mức cao nhất của khung, không theo mức án mà toà tuyên trong một vụ cụ thể.
| Khoản | Trường hợp | Khung hình phạt | Loại tội (Điều 9) | Thời hiệu (Điều 27) |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Có một trong 16 tình tiết từ điểm a đến điểm q | Tù 12–20 năm, tù chung thân hoặc tử hình | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| Khoản 2 | Không thuộc các trường hợp của khoản 1 | Tù 07–15 năm | Rất nghiêm trọng (cao nhất 15 năm) | 15 năm |
| Khoản 3 | Chuẩn bị phạm tội giết người | Tù 01–05 năm | Nghiêm trọng (cao nhất 05 năm) | 10 năm |
| Khoản 4 | Hình phạt bổ sung | Cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 01–05 năm; quản chế hoặc cấm cư trú 01–05 năm | Không phải khung riêng | Không áp dụng |
Thời hiệu tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Khoản 3 Điều 27 quy định hai trường hợp tính lại: phạm tội mới có mức cao nhất của khung trên 01 năm tù trong thời hạn đó, hoặc cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã — khi ấy thời hiệu tính lại từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ. Tội giết người không nằm trong danh sách không áp dụng thời hiệu ở Điều 28.
Mười sáu tình tiết của khoản 1, gom thành năm nhóm
Nhóm về nạn nhân. Giết 02 người trở lên; giết người dưới 16 tuổi; giết phụ nữ mà biết là có thai; giết người đang thi hành công vụ hoặc vì lý do công vụ của nạn nhân; giết ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình (điểm a đến điểm đ). Chữ "mà biết là có thai" cho thấy phải chứng minh người phạm tội biết, không chỉ là sự thật khách quan.
Nhóm về mục đích. Để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác; để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân (điểm g, h). Ở đây cái làm tăng nặng là mục đích đi kèm, không phải hậu quả.
Nhóm về tính chất hành vi. Thực hiện tội phạm một cách man rợ; lợi dụng nghề nghiệp; bằng phương pháp có khả năng làm chết nhiều người; có tính chất côn đồ (điểm i, k, l, n). "Côn đồ" là tình tiết hay được viện dẫn nhất và cũng hay bị tranh luận nhất, vì nó gắn với việc hành vi có nguyên cớ hay không và nguyên cớ đó lớn đến đâu.
Nhóm về cách tổ chức. Thuê giết người hoặc giết người thuê; có tổ chức (điểm m, o). Cả người thuê lẫn người nhận thuê đều rơi vào khoản 1.
Nhóm về nhân thân và chuỗi tội phạm. Liền trước đó hoặc ngay sau đó lại thực hiện một tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng; tái phạm nguy hiểm; vì động cơ đê hèn (điểm e, p, q). Chỉ cần một tình tiết là đủ đưa hành vi lên khoản 1; có nhiều tình tiết thì khung không đổi nhưng ảnh hưởng tới mức án trong khung.
Tử hình sau sửa đổi 2025 và người không bị áp dụng
Luật số 86/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2025, bỏ hình phạt tử hình ở tám tội, nhưng tội giết người không thuộc nhóm đó. Trong bản Bộ luật Hình sự đã gộp các lần sửa đổi, khoản 1 Điều 123 vẫn giữ nguyên "tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình". Vì vậy nếu bạn đọc ở đâu đó rằng "đã bỏ tử hình", cần hỏi lại là bỏ ở tội nào.
Điều 40 nêu những người không bị áp dụng tử hình dù phạm tội thuộc khung có tử hình: người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử. Khoản 3 Điều 40 còn quy định trường hợp đã tuyên nhưng không thi hành án tử hình, trong đó có người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối; khi đó hình phạt chuyển thành tù chung thân.
Ngoài ra, tử hình chỉ là mức cao nhất của khung, không phải mức "mặc định". Trong khung 12 năm đến tử hình, toà cân nhắc tình tiết giảm nhẹ ở Điều 51 và tăng nặng ở Điều 52 để chọn mức cụ thể. Một vụ thuộc khoản 1 vẫn có thể nhận mức án tù có thời hạn.
Phân biệt với các tội có người chết trong cùng chương
Hậu quả chết người xuất hiện ở nhiều điều. Điều làm chúng khác nhau là lỗi và hoàn cảnh, không phải hậu quả.
| Điều | Điểm khác | Khung cao nhất | Loại tội |
|---|---|---|---|
| 123 Giết người | Cố ý tước đoạt tính mạng | Tử hình (khoản 1) | Đặc biệt nghiêm trọng |
| 125 Kích động mạnh | Do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây ra trạng thái kích động mạnh | Tù 07 năm (khoản 2) | Nghiêm trọng |
| 126 Vượt quá phòng vệ | Chống trả rõ ràng quá mức cần thiết khi đang bị xâm hại | Tù 05 năm (khoản 2) | Nghiêm trọng |
| 128 Vô ý làm chết người | Không cố ý, do quá tự tin hoặc cẩu thả | Tù 10 năm (khoản 2) | Rất nghiêm trọng |
| 134 khoản 4 điểm a | Cố ý gây thương tích, hậu quả chết người ngoài ý muốn | Tù 14 năm | Rất nghiêm trọng |
Chênh lệch giữa các dòng là rất lớn: cùng một hậu quả, khung cao nhất có thể là tử hình hoặc chỉ 05 năm tù. Vì thế việc xác định đúng tội danh ngay từ giai đoạn điều tra thường quan trọng hơn mọi lập luận về mức án sau này.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Tình huống 1. Anh A và anh B xô xát sau một va chạm trong quán. A cố ý tấn công vào vùng nguy hiểm trên cơ thể B, B tử vong. Nếu không có tình tiết nào ở khoản 1, hành vi rơi vào khoản 2, khung 07 đến 15 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Nếu cơ quan tố tụng đánh giá hành vi có tính chất côn đồ, chẳng hạn tấn công khi nguyên cớ rất nhỏ, khung chuyển sang khoản 1.
Tình huống 2. Anh C chuẩn bị công cụ với ý định tước đoạt tính mạng một người nhưng bị phát hiện trước khi bắt tay vào thực hiện. Điều 14 khoản 2 liệt kê Điều 123 trong số các tội mà người chuẩn bị phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự, nên C bị xét theo khoản 3, khung 01 đến 05 năm. Điều 14 khoản 3 còn quy định người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội giết người cũng phải chịu trách nhiệm hình sự.
Tình huống 3. Anh D 15 tuổi gây ra cái chết cho người khác với lỗi cố ý. Điều 12 khoản 2 liệt kê Điều 123 trong các tội người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm, với điều kiện là tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng — cả khoản 1 và khoản 2 đều thoả. Việc xử lý người dưới 18 tuổi theo nguyên tắc riêng của Luật Tư pháp người chưa thành niên (thay Chương XII Bộ luật Hình sự từ 01/01/2026), và D không bị áp dụng tử hình theo Điều 40.
Những chỗ thường hiểu sai
"Say rượu nên không nhớ gì, được giảm." Điều 13 nói rõ người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Say không phải là căn cứ loại trừ hay giảm khung.
"Gia đình nạn nhân bãi nại thì vụ án dừng." Tội giết người không thuộc nhóm khởi tố theo yêu cầu của bị hại ở Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự. Việc bồi thường, xin giảm nhẹ có ý nghĩa với mức án (điểm b khoản 1 Điều 51 về tự nguyện bồi thường) nhưng không chấm dứt vụ án.
"Chưa ai chết thì chỉ là gây thương tích." Nếu chứng minh được lỗi cố ý nhằm vào tính mạng, hành vi có thể là giết người chưa đạt theo Điều 15, khung áp dụng vẫn là Điều 123.
"Hết thời hiệu thì xong, dù trốn đi đâu." Thời hiệu tính lại từ khi ra đầu thú hoặc bị bắt nếu người đó cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã (khoản 3 Điều 27).
Khi nào nên gặp luật sư hình sự
Với một tội có khung cao nhất là tử hình, người bị điều tra và gia đình nên có luật sư từ sớm nhất có thể, không đợi đến khi có cáo trạng. Lý do thực tế: những câu hỏi quyết định khung hình phạt — lỗi cố ý hay vô ý, có tình tiết khoản 1 hay không, có hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân hay không, có yếu tố phòng vệ hay không — được hình thành từ những lời khai và chứng cứ đầu tiên.
Một số câu nên hỏi luật sư: hành vi đang được xem xét theo khoản nào và vì sao; có căn cứ để đề nghị xem xét tội danh khác (Điều 125, 126, 128 hoặc 134) không; những tình tiết giảm nhẹ nào ở Điều 51 có thể có trong hồ sơ; việc bồi thường nên làm thế nào cho đúng thủ tục. Nội dung ở đây là thông tin pháp luật chung, không thay ý kiến của luật sư đã đọc hồ sơ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tội giết người bị phạt tù bao nhiêu năm?
Khoản 2 Điều 123 Bộ luật Hình sự phạt tù từ 07 năm đến 15 năm. Nếu có một trong 16 tình tiết của khoản 1 thì khung là tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình. Chuẩn bị phạm tội bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
Thời hiệu truy cứu tội giết người là bao lâu?
Theo Điều 27, khoản 1 Điều 123 là tội đặc biệt nghiêm trọng nên thời hiệu 20 năm; khoản 2 là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm; hành vi chuẩn bị ở khoản 3 là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm, tính từ ngày thực hiện tội phạm.
Người 14 tuổi giết người có phải chịu trách nhiệm hình sự không?
Có. Khoản 2 Điều 12 quy định người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng ở Điều 123. Người dưới 18 tuổi khi phạm tội không bị áp dụng hình phạt tử hình theo Điều 40.
Giết người chưa đạt có bị xử theo Điều 123 không?
Có. Điều 15 quy định người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt. Khung áp dụng vẫn là Điều 123, toà cân nhắc tính chất chưa đạt khi quyết định mức hình phạt cụ thể.
Sau năm 2025 tội giết người còn hình phạt tử hình không?
Còn. Luật 86/2025 bỏ tử hình ở tám tội khác, còn khoản 1 Điều 123 trong bản đã gộp vẫn quy định tù chung thân hoặc tử hình. Điều 40 loại trừ người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng và người đủ 75 tuổi.
Gia đình nạn nhân rút đơn thì có được dừng vụ án giết người không?
Không. Tội giết người không thuộc nhóm tội chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại, nên việc rút đơn không làm đình chỉ vụ án. Bồi thường và ý kiến của gia đình nạn nhân có thể được xem xét như tình tiết giảm nhẹ khi quyết định hình phạt.