Luật 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự, có hiệu lực từ 01/7/2025, thay đổi nhóm tội phạm về ma tuý ở bốn điểm lớn: viết lại toàn bộ các điều 248, 249, 250, 251 và 252; bỏ hình phạt tử hình ở tội vận chuyển (Điều 250); sửa khung khoản 1 tội tổ chức sử dụng (Điều 255) thành tù từ 03 năm đến 07 năm; và bổ sung tội mới là sử dụng trái phép chất ma tuý (Điều 256a).
Câu hỏi thực tế nhất với người đang có vụ việc là quy định nào áp dụng cho mình. Điều 4 của Luật 86/2025/QH15 trả lời bằng một nguyên tắc: phần có lợi được áp dụng cả cho hành vi xảy ra trước 01/7/2025, phần không có lợi thì không. Điều 248, 250 và 251 có mặt ở cả hai danh sách, nên từng nội dung của các điều này phải được so riêng.
Nhóm tội ma tuý sau ngày 01/7/2025: những gì đang có hiệu lực
Bảng ghi khung khoản 1 và khung cao nhất của các điều bị sửa hoặc bổ sung, theo Bộ luật Hình sự bản đã gộp sửa đổi. Loại tội của khoản 1 tính theo Điều 9.
| Điều | Khung khoản 1 | Loại tội khoản 1 | Khung cao nhất | Còn tử hình? |
|---|---|---|---|---|
| 248 Sản xuất | Tù 3 – 7 năm | Nghiêm trọng | Chung thân hoặc tử hình (khoản 5) | Còn |
| 249 Tàng trữ | Tù 3 – 5 năm | Nghiêm trọng | Tù 15 – 20 năm hoặc chung thân (khoản 4) | Không |
| 250 Vận chuyển | Tù 3 – 7 năm | Nghiêm trọng | Tù 20 năm hoặc chung thân (khoản 4) | Không, bỏ từ 01/7/2025 |
| 251 Mua bán | Tù 3 – 7 năm | Nghiêm trọng | Chung thân hoặc tử hình (khoản 5) | Còn |
| 252 Chiếm đoạt | Tù 1 – 5 năm | Nghiêm trọng | Tù 15 – 20 năm hoặc chung thân (khoản 4) | Không |
| 255 Tổ chức sử dụng | Tù 3 – 7 năm | Nghiêm trọng | Tù 20 năm hoặc chung thân (khoản 4) | Không |
| 256a Sử dụng trái phép (mới) | Tù 2 – 3 năm | Ít nghiêm trọng | Tù 3 – 5 năm (khoản 2, tái phạm) | Không |
Ngoài khung hình phạt, điểm a khoản 1 các điều 249, 250 và 252 sau sửa đổi thêm Điều 256a vào danh sách tội mà án tích chưa xoá làm lần vi phạm sau thành tội dù dưới ngưỡng. Thay đổi nhỏ về câu chữ này kéo theo hệ quả lớn cho người đã từng bị kết án về tội sử dụng.
Bảng không ghi mức của bản cũ trước 01/7/2025, vì tài liệu nguồn của bài là bản đã gộp. Muốn so từng con số cũ và mới cho một vụ việc cụ thể, cần đối chiếu văn bản có hiệu lực tại thời điểm hành vi xảy ra.
Áp dụng theo thời gian: bốn quy tắc của khoản 1 Điều 4
Hành vi từ 0 giờ ngày 01/7/2025 trở đi (điểm a). Áp dụng toàn bộ quy định đã sửa đổi để khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Đây là trường hợp đơn giản nhất.
Hành vi trước mốc, phát hiện hoặc đang giải quyết sau mốc: phần có lợi (điểm b). Quy định có lợi tại các điều 40, 63, 248, 250, 251 cùng một số điều khác ngoài nhóm ma tuý được áp dụng cả cho hành vi xảy ra trước 01/7/2025. Bỏ tử hình ở Điều 250 là ví dụ điển hình. Quy tắc này phù hợp với khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự về hiệu lực hồi tố của quy định có lợi.
Hành vi trước mốc: phần không có lợi (điểm c). Quy định không có lợi tại các điều 248, 249, 250, 251, 252, 255 cùng nhiều điều khác không áp dụng cho hành vi xảy ra trước 01/7/2025, kể cả khi sau đó mới bị phát hiện, cũng không áp dụng khi xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt hay xoá án tích. Với những phần này, văn bản có hiệu lực trước mốc được dùng để giải quyết.
Bản án đã có hiệu lực trước mốc (điểm d). Không được lấy chỗ khác nhau giữa luật mới và điều luật đã áp dụng khi tuyên án làm căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm. Nói cách khác, luật mới không tự động mở lại các bản án đã xong, trừ cơ chế riêng về tử hình ở khoản 2 và khoản 3 Điều 4.
Điều 256a không áp dụng ngược. Tội mới thuộc khoản 2 Điều 7: điều luật quy định một tội phạm mới không áp dụng với hành vi đã thực hiện trước khi có hiệu lực. Lần sử dụng ma tuý trước 0 giờ ngày 01/7/2025 không bị truy cứu theo Điều 256a.
Bản án tử hình về ma tuý đã tuyên trước 01/7/2025
Khoản 2 Điều 4 Luật 86/2025/QH15 xử lý nhóm tội đã bỏ hẳn tử hình, trong đó có Điều 250. Bản án tử hình về tội vận chuyển trái phép chất ma tuý tuyên trước 01/7/2025 mà chưa thi hành thì không thi hành, và Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định chuyển thành tù chung thân. Cùng khoản này cũng áp dụng cho người thuộc trường hợp tại điểm c khoản 3 Điều 40 sau sửa đổi, tức người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.
Khoản 3 Điều 4 xử lý hai tội vẫn còn tử hình là Điều 248 và Điều 251. Bản án tử hình đã tuyên trước mốc mà chưa thi hành được chuyển thành tù chung thân trong hai trường hợp: khối lượng hoặc thể tích chất ma tuý ghi trong bản án bằng hoặc thấp hơn mức thấp nhất của khoản 5 điều tương ứng sau sửa đổi; hoặc khối lượng lớn hơn mức đó nhưng người phạm tội không phải là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, hoặc không có từ 02 tình tiết tăng nặng trở lên.
Theo điểm a khoản 6 Điều 4, Toà án nhân dân tối cao chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao rà soát người bị kết án tử hình thuộc diện chuyển. Gia đình người bị kết án nên theo dõi qua luật sư và cơ quan đang quản lý người bị kết án; điều luật không quy định thủ tục người nhà tự nộp đơn.
Tình huống giả định đọc theo mốc thời gian
Các tình huống dưới đây giả định để minh hoạ cách đọc khoản 1 Điều 4, không phản ánh vụ việc có thật nào.
| Sự việc | Thời điểm | Cách đọc |
|---|---|---|
| Anh X sử dụng ma tuý khi đang trong thời hạn quản lý sau cai | Tháng 5/2025 | Chưa có Điều 256a lúc hành vi xảy ra; không bị truy cứu theo tội này (khoản 2 Điều 7) |
| Anh X sử dụng lại, vẫn trong thời hạn quản lý | Tháng 9/2025 | Điểm b khoản 1 Điều 256a, tù 2 – 3 năm, tội ít nghiêm trọng |
| Chị Y vận chuyển lượng rất lớn, bị phát hiện sau mốc | Hành vi tháng 3/2025 | Phần bỏ tử hình là quy định có lợi, được áp dụng (điểm b); khung cao nhất là tù 20 năm hoặc chung thân |
| Anh Z tàng trữ một lượng thuộc khoản 1 Điều 249 | Hành vi tháng 4/2025, xét xử tháng 10/2025 | Phần không có lợi của Điều 249 mới không áp dụng (điểm c); cần so khung khoản 1 cũ và mới, chọn quy định của văn bản có hiệu lực trước mốc cho phần bất lợi |
| Ông W bị tuyên tử hình về tội vận chuyển, chưa thi hành | Bản án năm 2024 | Không thi hành; chuyển thành tù chung thân theo khoản 2 Điều 4 |
Dòng của anh Z là trường hợp phức tạp nhất. Điều 249 được sửa toàn bộ và nằm trong danh sách "không có lợi". Việc xác định cụ thể phần nào bất lợi đòi hỏi đặt điều luật cũ và mới cạnh nhau, theo đúng tình tiết của vụ việc, và đây là việc của luật sư cùng cơ quan tiến hành tố tụng.
Người đang chấp hành án hoặc đã có án tích: luật mới chạm tới đâu
Xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt. Điểm c khoản 1 Điều 4 nói rõ quy định không có lợi của luật mới không áp dụng đối với người đang được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt. Phần có lợi, theo điểm b, vẫn được áp dụng, và Điều 63 về giảm mức hình phạt đã tuyên có mặt trong danh sách quy định có lợi.
Xoá án tích. Cùng điểm c, quy định không có lợi không áp dụng khi xét xoá án tích cho người bị kết án trước mốc. Thời hạn đương nhiên được xoá án tích tiếp tục tính theo Điều 70, dựa trên mức hình phạt đã tuyên chứ không dựa trên khung của luật mới.
Bản án đã xong không bị mở lại vì luật thay đổi. Điểm d khoản 1 Điều 4 không cho lấy sự khác nhau giữa luật mới và điều luật đã áp dụng làm căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm. Người bị kết án theo Điều 249 khoản 1 trước mốc không được xét lại chỉ vì khung đã đổi.
Án tích về tội sử dụng tác động về sau. Người bị kết án theo Điều 256a từ sau mốc mà chưa được xoá án tích, nếu tàng trữ, vận chuyển hay chiếm đoạt chất ma tuý dù dưới ngưỡng, rơi ngay vào điểm a khoản 1 của Điều 249, 250 hoặc 252. Đây là hệ quả dây chuyền ít người để ý khi đọc tin về tội mới.
Hiểu sai thường gặp sau sửa đổi
Từ khi Luật 86/2025/QH15 được thông qua, một số cách hiểu lan truyền không khớp với chữ của luật:
- "Ma tuý không còn tử hình": sai. Chỉ tội vận chuyển (Điều 250) bỏ tử hình; sản xuất (Điều 248) và mua bán (Điều 251) vẫn còn khoản 5 với tù chung thân hoặc tử hình.
- "Ai nghiện ma tuý cũng sẽ bị đi tù": sai. Điều 256a chỉ áp dụng cho bốn trường hợp gắn với thời hạn cai nghiện, quản lý sau cai hoặc tự ý bỏ cai.
- "Luật mới nặng hơn nên áp dụng luôn cho các vụ đang điều tra": phần nặng hơn không áp dụng cho hành vi trước 01/7/2025, theo điểm c khoản 1 Điều 4.
- "Bản án tử hình nào cũng được chuyển chung thân": với Điều 248 và Điều 251, việc chuyển chỉ đặt ra khi thoả một trong hai điều kiện của khoản 3 Điều 4.
Nên gặp luật sư hình sự khi hành vi xảy ra sát mốc 01/7/2025, khi vụ việc thuộc một trong các điều 248 đến 252 hoặc 255 và đang được giải quyết sau mốc, hoặc khi người thân có bản án tử hình chưa thi hành. Câu nên hỏi: hành vi xảy ra ngày nào, điều luật nào đã áp dụng, và phần nào của luật mới có lợi hay bất lợi so với luật cũ trong chính vụ việc này.
Câu hỏi thường gặp
Luật 86/2025 có hiệu lực từ ngày nào?
Luật 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự được Quốc hội thông qua ngày 25/6/2025 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2025, theo Điều 3 của luật này. Các quy định sửa đổi áp dụng cho hành vi từ 0 giờ ngày 01/7/2025.
Tội vận chuyển ma tuý còn bị tử hình không?
Không. Từ 01/7/2025, khung cao nhất của Điều 250 là tù 20 năm hoặc tù chung thân. Bản án tử hình về tội này tuyên trước mốc mà chưa thi hành thì không thi hành và được chuyển thành tù chung thân theo khoản 2 Điều 4 Luật 86/2025/QH15.
Tội mua bán ma tuý còn tử hình không?
Còn. Khoản 5 Điều 251 vẫn quy định tù chung thân hoặc tử hình khi khối lượng chất ma tuý đặc biệt lớn. Tương tự với tội sản xuất ở khoản 5 Điều 248. Bản án tử hình cũ về hai tội này chỉ được chuyển khi thoả điều kiện ở khoản 3 Điều 4.
Sử dụng ma tuý trước ngày 01/7/2025 có bị xử theo Điều 256a không?
Không. Điều 256a quy định một tội phạm mới, và khoản 2 Điều 7 Bộ luật Hình sự không cho áp dụng tội phạm mới với hành vi đã thực hiện trước khi điều luật có hiệu lực.
Hành vi phạm tội ma tuý trước 2025 bị xét xử sau 2025 thì áp dụng luật nào?
Phần có lợi của luật mới được áp dụng theo điểm b khoản 1 Điều 4; phần không có lợi thì không áp dụng, mà dùng quy định của văn bản có hiệu lực trước 01/7/2025, theo điểm c. Cách xác định phần nào có lợi phải dựa trên tình tiết của từng vụ.
Luật 86/2025 có thay đổi khung tội tổ chức sử dụng ma tuý không?
Có. Khoản 19 Điều 1 Luật 86/2025/QH15 sửa khoản 1 Điều 255 thành phạt tù từ 03 năm đến 07 năm. Điều 255 có trong danh sách quy định không có lợi, nên phần sửa đổi bất lợi không áp dụng cho hành vi trước 01/7/2025.