NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Tội kinh tế, doanh nghiệp

Cho vay lãi nặng bị xử lý hình sự khi nào: gấp 5 lần trần lãi và thu lợi từ 30 triệu

Cho vay lãi nặng thành tội khi lãi gấp 5 lần trần của Bộ luật Dân sự và thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng. Ví dụ tính, khung phạt, loại tội, thời hiệu.

Two Vietnamese men seen from behind talk across a plastic table outside a small roadside tea stall at dusk, one hand resting on a closed envelope, wide street-level shot

Cho vay lãi nặng bị truy cứu theo Điều 201 Bộ luật Hình sự khi cùng lúc có hai yếu tố: lãi suất gấp 5 lần trở lên mức lãi suất cao nhất của Bộ luật Dân sự, và thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng (hoặc đã bị xử phạt hành chính, đã bị kết án về hành vi này mà chưa xoá án tích). Cả hai khoản đều là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.

Trần lãi suất thoả thuận trong hợp đồng vay theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 là 20%/năm của khoản tiền vay, trừ khi luật khác quy định khác. Gấp 5 lần tức là từ 100%/năm. Cho vay vượt 20%/năm mà chưa tới 100%/năm là chuyện dân sự: phần lãi vượt trần không có hiệu lực. Chỉ từ 100%/năm và có thu lợi đủ ngưỡng mới bước sang hình sự.

Hai yếu tố phải cùng có

Điều 201 dùng cấu trúc "và": thiếu một trong hai yếu tố thì không thành tội theo điều này.

Yếu tốLuật viếtCách kiểm tra
Mức lãiLãi suất gấp 05 lần trở lên của mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sựQuy đổi mọi cách tính lãi (theo ngày, theo tuần, "phí", "tiền gốc trả trước") về lãi suất năm rồi so với mốc 100%/năm
Hậu quả hoặc nhân thânThu lợi bất chính 30 triệu đến dưới 100 triệu đồng; hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này; hoặc đã bị kết án về tội này, chưa xoá án tíchTính phần lãi thực thu vượt quá mức lãi hợp pháp; rà lịch sử xử phạt, án tích
Bối cảnhTrong giao dịch dân sựNgười cho vay là cá nhân hoặc tổ chức ngoài hoạt động tín dụng được cấp phép

Về cách tính thu lợi bất chính, thực tiễn xét xử theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao thường lấy số tiền lãi người cho vay đã thực thu trừ đi số lãi tính theo mức trần 20%/năm. Bộ luật Hình sự không ghi công thức này, nên đây là chỗ bạn cần luật sư kiểm tra trên hồ sơ.

Cũng cần để ý cụm "trong giao dịch dân sự". Hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng được cấp phép chịu sự điều chỉnh của pháp luật ngân hàng, không xét theo Điều 201. Còn những khoản cho vay giữa cá nhân với nhau, hoặc của tổ chức không có chức năng tín dụng, là đối tượng của điều luật này. Việc cho vay qua ứng dụng, qua mạng hay trực tiếp không làm thay đổi cách đánh giá: điều quyết định vẫn là mức lãi quy đổi và số tiền thu lợi.

Ví dụ tính: cùng 100 triệu, ba mức lãi

Giả định ba người cho vay cùng số tiền 100 triệu đồng trong 6 tháng (182 ngày), lãi trả đủ. Lãi hợp pháp tối đa theo trần 20%/năm cho 6 tháng là khoảng 10 triệu đồng.

Mức lãi thoả thuậnQuy ra nămCó gấp 5 lần trần khôngLãi thực thu 6 thángPhần vượt mức hợp phápKết luận theo Điều 201
1.000 đồng/triệu/ngàyKhoảng 36,5%/nămKhôngKhoảng 18,2 triệuKhoảng 8,2 triệuKhông phải tội; phần lãi vượt trần không có hiệu lực
2.000 đồng/triệu/ngàyKhoảng 73%/nămKhôngKhoảng 36,4 triệuKhoảng 26,4 triệuKhông phải tội vì chưa tới 100%/năm, dù khoản vượt khá lớn
3.000 đồng/triệu/ngàyKhoảng 109,5%/nămCóKhoảng 54,6 triệuKhoảng 44,6 triệuĐủ khoản 1: thu lợi trong bậc 30 triệu đến dưới 100 triệu

Nếu người cho vay ở mức 3.000 đồng/triệu/ngày giữ khoản vay đủ một năm, lãi thu khoảng 109,5 triệu, trừ 20 triệu lãi hợp pháp còn khoảng 89,5 triệu, vẫn ở khoản 1. Nhưng nếu cho nhiều người vay và tổng phần thu lợi từ 100 triệu đồng thì sang khoản 2. Các con số trên là giả định để minh hoạ cách đọc, không thay cho kết luận tính toán trong hồ sơ.

Khung hình phạt, loại tội và thời hiệu

Điều 201 chỉ có hai khoản. Áp Điều 9 và Điều 27:

KhoảnTình tiếtKhung hình phạt chínhLoại tộiThời hiệu
Khoản 1Lãi từ 5 lần trần, thu lợi 30 triệu đến dưới 100 triệu; hoặc đã bị xử phạt hành chính, đã bị kết án chưa xoá án tíchPhạt tiền 50 triệu đến 200 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 nămÍt nghiêm trọng5 năm
Khoản 2Thu lợi bất chính từ 100 triệu đồngPhạt tiền 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 nămÍt nghiêm trọng5 năm

Khoản 1 không có phạt tù. Hình phạt bổ sung theo khoản 3: phạt tiền 30 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 đến 5 năm. Điều 201 không có trong danh sách của Điều 76, nên công ty cho vay không bị truy cứu với tư cách pháp nhân thương mại về tội này; trách nhiệm thuộc về cá nhân thực hiện. Khoản tiền thu lợi bất chính thuộc diện tịch thu theo điểm b khoản 1 Điều 47.

Tình huống giả định đọc theo khoản

Anh K cho mười hai tiểu thương ở chợ vay, mỗi người từ 10 đến 30 triệu đồng, góp gốc lẫn lãi hằng ngày, mức lãi quy ra khoảng 150%/năm. Từng khoản vay riêng lẻ có phần thu lợi vượt mức hợp pháp chỉ vài triệu đồng. Nhưng cơ quan điều tra cộng tổng số tiền lãi anh thu được từ cả mười hai người, trừ phần lãi tính theo trần 20%/năm, ra khoảng 140 triệu đồng.

Mức lãi đã vượt mốc gấp 5 lần, nên yếu tố thứ nhất thoả mãn. Tổng thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng rơi vào khoản 2 Điều 201: phạt tiền 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 năm. Dù đã là khung nặng nhất của điều luật, mức cao nhất 3 năm tù vẫn khiến tội thuộc loại ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.

Giả sử khác: chị L chỉ cho một người vay 50 triệu đồng với lãi khoảng 120%/năm trong ba tháng, phần thu lợi vượt trần khoảng 12 triệu đồng, chưa từng bị xử phạt. Mức lãi đủ, nhưng thu lợi dưới 30 triệu đồng nên chưa thành tội theo Điều 201. Việc này vẫn có thể bị xử phạt hành chính, và nếu chị L lặp lại sau khi bị xử phạt, lần sau có thể bị truy cứu dù số tiền nhỏ.

Hai ví dụ cho thấy hồ sơ cho vay lãi nặng thường được xem xét theo tổng hoạt động cho vay, không chỉ từng hợp đồng. Cách cộng dồn đúng hay sai là câu hỏi chuyên môn cho luật sư.

Người vay nên giữ lại gì và tự tính lại khoản nợ ra sao

Nếu bạn là người vay và nghi mình đang trả lãi vượt mức pháp luật cho phép, việc ghi chép đầy đủ giúp ích cả khi thương lượng dân sự lẫn khi làm việc với cơ quan chức năng.

  1. Giữ giấy vay, hợp đồng, giấy biên nhận, kể cả bản ghi tay hoặc ảnh chụp. Nếu bên cho vay giữ bản chính, hãy ghi lại ngày ký, số tiền thực nhận và mức lãi đã thoả thuận.
  2. Ghi lại số tiền thực nhận khi giải ngân. Nhiều khoản vay "trừ trước" lãi hoặc phí, nên số tiền ghi trong giấy cao hơn số tiền bạn thực cầm.
  3. Lập bảng từng lần trả: ngày, số tiền, hình thức (tiền mặt, chuyển khoản), người nhận. Giữ sao kê và tin nhắn xác nhận.
  4. Quy đổi mức lãi về lãi suất năm trên số tiền thực nhận, rồi so với trần 20%/năm và mốc 100%/năm.
  5. Tính phần đã trả vượt mức lãi hợp pháp. Con số này dùng để thương lượng, hoặc làm căn cứ khi trình báo; không dùng để tự ý ngừng trả phần gốc.

Khi bị đe doạ, khủng bố tinh thần để đòi nợ, hãy trình báo cơ quan công an nơi gần nhất và lưu giữ chứng cứ, thay vì tự giải quyết. Đó là chỗ có thể phát sinh tội khác nặng hơn nhiều so với Điều 201.

Ranh giới: dân sự, cho vay lãi nặng và các tội đi kèm

Phía người vay cần nắm: lãi vượt trần 20%/năm không có hiệu lực theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự, nhưng khoản gốc và phần lãi trong giới hạn vẫn là nghĩa vụ trả. Việc bên cho vay bị xử lý hình sự không có nghĩa người vay được giữ luôn tiền gốc; phần này toà giải quyết theo quy định về tịch thu và trả lại tài sản.

Phía người cho vay: Điều 201 chỉ xử lý mức lãi. Cách đòi nợ mới là nơi dễ phát sinh tội nặng hơn. Đe doạ dùng vũ lực hoặc uy hiếp tinh thần để chiếm đoạt tài sản có thể là tội cưỡng đoạt tài sản (Điều 170, khung khoản 1 là tù 1 đến 5 năm); giữ người để ép trả nợ có thể là tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật (Điều 157). Khi đó người cho vay có thể bị xử về nhiều tội cùng lúc.

Ngược lại, người vay dùng thủ đoạn gian dối để vay rồi chiếm đoạt, hoặc vay hợp pháp rồi bỏ trốn để không trả, lại là câu chuyện của nhóm tội xâm phạm sở hữu. Không phải cứ vay không trả là có tội, và cũng không phải cứ lãi cao là có tội.

Điều thường hiểu sai và khi nào nên gặp luật sư

"Ghi trong hợp đồng là phí dịch vụ thì không tính là lãi." Cách gọi không quyết định bản chất. Khoản nào thực chất là tiền trả cho việc sử dụng vốn vay thì có thể bị quy đổi vào lãi suất khi xem xét mốc gấp 5 lần.

"Người vay đồng ý thì không sao." Sự đồng ý của người vay không làm hợp pháp mức lãi vượt trần, càng không loại trừ trách nhiệm hình sự khi đủ hai yếu tố của Điều 201.

"Cho vay lãi nặng là tội nghiêm trọng." Theo khung hiện hành, cả hai khoản đều là tội ít nghiêm trọng. Hậu quả nặng thường đến từ các tội đi kèm trong quá trình đòi nợ.

Khi nào nên gặp luật sư. Người vay nên gặp luật sư khi đang bị đòi nợ bằng đe doạ, hoặc muốn biết phần lãi nào phải trả. Người cho vay nên gặp luật sư khi bị triệu tập về Điều 201 để kiểm tra cách quy đổi lãi suất và cách tính thu lợi bất chính.

Câu hỏi thường gặp

Lãi suất bao nhiêu thì bị coi là cho vay lãi nặng theo luật hình sự?

Từ gấp 5 lần mức lãi suất cao nhất của Bộ luật Dân sự. Với trần 20%/năm tại khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, mốc là 100%/năm. Kèm theo đó phải có thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng hoặc đã bị xử phạt, kết án về hành vi này.

Cho vay 5.000 đồng/triệu/ngày nhưng mới thu lãi được 20 triệu thì có phạm tội không?

Mức lãi đó quy ra khoảng 182,5%/năm, vượt mốc gấp 5 lần. Nhưng nếu phần thu lợi bất chính chưa tới 30 triệu đồng và người cho vay chưa từng bị xử phạt hay kết án về hành vi này, thì chưa đủ yếu tố khoản 1 Điều 201.

Tội cho vay lãi nặng bị phạt bao nhiêu năm tù?

Khoản 1 không có phạt tù, chỉ phạt tiền 50 triệu đến 200 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Khoản 2, khi thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng, có phạt tiền 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 năm.

Vay nặng lãi có phải trả tiền lãi không?

Phần lãi vượt 20%/năm không có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự, còn tiền gốc và phần lãi trong giới hạn vẫn là nghĩa vụ. Khi vụ việc đã thành án hình sự, việc xử lý số tiền đã trả và còn nợ do toà quyết định trong bản án.

Công ty cho vay lãi nặng có bị truy cứu với tư cách pháp nhân không?

Không. Điều 201 không nằm trong danh sách tội của pháp nhân thương mại ở Điều 76. Trách nhiệm hình sự đặt ra với cá nhân thực hiện hoặc chỉ đạo việc cho vay; doanh nghiệp vẫn có thể bị xử lý theo pháp luật khác.

Thời hiệu truy cứu tội cho vay lãi nặng là bao lâu?

Cả hai khoản đều là tội ít nghiêm trọng vì mức cao nhất không quá 3 năm tù, nên thời hiệu là 5 năm tính từ ngày tội phạm được thực hiện, theo điểm a khoản 2 Điều 27.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138