Đưa hối lộ là việc trực tiếp hoặc qua trung gian đã đưa hoặc sẽ đưa lợi ích cho người có chức vụ, quyền hạn (hoặc cho người, tổ chức khác theo ý họ) để người đó làm hay không làm một việc theo yêu cầu của người đưa. Theo khoản 1 Điều 364 Bộ luật Hình sự, của hối lộ từ 2 triệu đồng hoặc là lợi ích phi vật chất là đủ cấu thành tội, khung nhẹ nhất có cả phạt tiền làm hình phạt chính.
Khác người nhận, người đưa có một lối ra do chính điều luật mở: khoản 7 Điều 364 coi người bị ép buộc đưa hối lộ mà chủ động khai báo trước khi bị phát giác là không có tội, và cho phép miễn trách nhiệm hình sự cả với người không bị ép buộc nếu chủ động khai báo sớm. Bài này đọc bốn khoản, hai cơ chế ấy và các câu hỏi doanh nghiệp hay đặt ra.
Hành vi nào là đưa hối lộ, và mốc 2 triệu đồng
Có bốn yếu tố cần đọc kỹ trong khoản 1 Điều 364. Một là cách đưa: trực tiếp hoặc qua trung gian, nên nhờ người khác cầm hộ không làm thay đổi bản chất. Hai là thời điểm: "đã đưa hoặc sẽ đưa", tức một lời cam kết trả sau khi việc xong đã là hành vi của tội. Ba là người nhận: người có chức vụ, quyền hạn, hoặc người khác, tổ chức khác do người có chức vụ chỉ định. Bốn là mục đích: để người có chức vụ làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hay theo yêu cầu của người đưa.
Ngưỡng ở khoản 1 là tiền, tài sản, lợi ích vật chất từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng, hoặc lợi ích phi vật chất. Điểm khác với Điều 354 (nhận hối lộ) là Điều 364 không có trường hợp "dưới 2 triệu đồng nhưng đã bị kỷ luật hoặc đã bị kết án". Như vậy với người đưa, giá trị dưới 2 triệu đồng mà là tiền, tài sản thì không đủ yếu tố tội phạm theo Điều 364, dù hành vi vẫn có thể bị xử lý ở các tầng khác.
Đối tượng nhận cũng rộng hơn nhiều người nghĩ. Khoản 6 Điều 364 quy định người đưa hoặc sẽ đưa hối lộ cho công chức nước ngoài, công chức của tổ chức quốc tế công, người có chức vụ trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước cũng bị xử lý theo điều này. Một khoản tiền "lại quả" cho trưởng phòng mua hàng của một công ty tư nhân để được chọn làm nhà cung cấp, về cấu trúc, cũng nằm trong phạm vi Điều 364.
Bảng bốn khoản của Điều 364
Mức cao nhất của khung quyết định loại tội theo Điều 9; thời hiệu theo khoản 2 Điều 27. Khác Điều 353 và 354, tội đưa hối lộ không có trong danh sách loại trừ thời hiệu của Điều 28.
| Khoản | Tình tiết | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Của hối lộ từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng, hoặc lợi ích phi vật chất | Phạt tiền 20 – 200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm, hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; thủ đoạn xảo quyệt; dùng tài sản của Nhà nước để đưa; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; phạm tội 02 lần trở lên; của hối lộ từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng | Tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Của hối lộ từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng | Tù 7 – 12 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Của hối lộ từ 1 tỷ đồng trở lên | Tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
Ngoài hình phạt chính, khoản 5 cho phép phạt tiền bổ sung từ 10 triệu đến 50 triệu đồng ("có thể bị"). Điều 364 không có hình phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức vụ như Điều 354; nếu người đưa là người có chức vụ và lợi dụng chức vụ để đưa, đó là tình tiết định khung ở điểm d khoản 2.
So với người nhận cùng mức tiền, người đưa chịu khung nhẹ hơn hẳn: 50 triệu đồng là tội ít nghiêm trọng với người đưa nhưng là tội nghiêm trọng (tù 2 đến 7 năm) với người nhận. Khoảng cách này phản ánh việc luật coi người lợi dụng quyền lực là bên chịu trách nhiệm chính.
Khoản 7: hai cơ chế dành cho người đưa chủ động khai báo
Khoản 7 Điều 364 có hai câu, áp dụng cho hai nhóm người khác nhau. Đọc theo thứ tự các điều kiện:
- Xác định có bị ép buộc hay không. Câu thứ nhất dành cho người bị ép buộc đưa hối lộ: người có chức vụ đặt điều kiện, gây khó khăn để buộc người dân, doanh nghiệp phải đưa. Bộ luật không liệt kê thế nào là ép buộc; điều này được đánh giá theo chứng cứ của từng vụ.
- Xác định đã chủ động khai báo chưa. "Chủ động" là tự mình đến cơ quan có thẩm quyền trình báo, không phải khai ra khi đã bị triệu tập vì chính chuyện này.
- Xác định thời điểm: trước khi bị phát giác. Nếu cơ quan chức năng đã biết hành vi rồi người đưa mới khai, điều kiện này không còn.
- Hệ quả với người bị ép buộc: đủ ba điều kiện trên thì được coi là không có tội và được trả lại toàn bộ của đã dùng để đưa hối lộ.
- Hệ quả với người không bị ép buộc: nếu chủ động khai báo trước khi bị phát giác thì "có thể" được miễn trách nhiệm hình sự và được trả lại một phần hoặc toàn bộ của đã đưa. Chữ "có thể" nghĩa là không đương nhiên, cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Khoản 7 không phải công cụ để tính toán trước. Một người vừa đưa tiền vừa chuẩn bị sẵn kịch bản "bị ép" để sau này khai báo vẫn bị đánh giá theo sự thật khách quan; điều luật cũng không bảo vệ lời khai sai. Ý nghĩa thật của khoản này là khuyến khích người dân và doanh nghiệp tố giác sớm khi bị vòi vĩnh.
Doanh nghiệp đưa hối lộ: ai chịu trách nhiệm
Điều 76 Bộ luật Hình sự liệt kê các tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự; Điều 364 không có trong danh sách đó. Vì vậy, bản thân công ty không bị kết án về tội đưa hối lộ theo Bộ luật Hình sự hiện hành. Người bị truy cứu là cá nhân: giám đốc quyết định chi, kế toán trưởng biết rõ mục đích mà vẫn lập chứng từ, nhân viên trực tiếp mang tiền đi đưa, tuỳ vai trò trong vụ việc.
Nếu tiền đưa hối lộ lấy từ tài sản của doanh nghiệp nhà nước hoặc ngân sách, đó là tình tiết "dùng tài sản của Nhà nước để đưa hối lộ" ở điểm c khoản 2, khung tăng lên tù 2 đến 7 năm. Người đưa lại có chức vụ và dùng chính chức vụ đó để đưa (ví dụ một trưởng đơn vị chi tiền công để "lo" dự án cho đơn vị) thì còn có tình tiết lợi dụng chức vụ ở điểm d.
Một tình huống hay gặp là cách hạch toán: khoản chi được ghi thành "chi phí tiếp khách", "phí tư vấn" cho một bên trung gian. Cách ghi sổ không làm thay đổi bản chất của khoản tiền nếu mục đích thật là để người có chức vụ làm hoặc không làm một việc. Ngược lại, phí dịch vụ trả cho một đơn vị tư vấn có thực hiện công việc thật, không chuyển tiếp cho ai, là giao dịch dân sự bình thường.
Với doanh nghiệp, cách giảm rủi ro không nằm ở việc lách điều luật mà ở quy chế chi tiêu rõ ràng: chứng từ thật, hợp đồng thật, và một kênh để nhân viên báo cáo khi bị vòi tiền. Khi bị đòi hỏi, việc ghi lại sự việc và trình báo sớm chính là điều kiện của khoản 7.
Những điều hay hiểu sai về tội đưa hối lộ
"Đưa ít, vài triệu đồng, thì không sao." Mốc định tội là 2 triệu đồng. Một khoản 3 triệu đồng đưa để được bỏ qua một vi phạm đã đủ yếu tố của khoản 1 Điều 364, dù trên thực tế rất ít người nghĩ món tiền nhỏ như vậy là chuyện hình sự.
"Chỉ người nhận mới phạm tội, người đưa là nạn nhân." Điều 364 xử lý chính người đưa. Chỉ người bị ép buộc và chủ động khai báo trước khi bị phát giác mới được coi là không có tội; người tự nguyện đưa để được việc là người phạm tội.
"Đưa xong mà việc không thành thì không có tội." Điều luật không đòi người có chức vụ phải làm được việc. Tội hoàn thành khi lợi ích đã được đưa hoặc đã cam kết sẽ đưa nhằm mục đích đó.
"Nhờ người khác mang đi thì mình không liên quan." Chữ "qua trung gian" ở khoản 1 bao trường hợp này. Người mang tiền có thể bị xem xét về tội môi giới hối lộ hoặc đồng phạm, còn người bỏ tiền vẫn là người đưa.
"Tiền đưa hối lộ sẽ được trả lại." Chỉ trả lại toàn bộ khi người đưa thuộc trường hợp bị ép buộc và chủ động khai báo; người không bị ép buộc mà chủ động khai báo có thể được trả lại một phần hoặc toàn bộ. Ngoài hai trường hợp đó, khoản tiền đã đưa là vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm.
Tình huống giả định và cách đọc khoản
Tình huống 1. Anh H, chủ một xưởng nhỏ, đưa 30 triệu đồng cho cán bộ kiểm tra để bỏ qua một lỗi về hồ sơ. Không bị ai đòi, không có tình tiết khác. Thuộc khoản 1 Điều 364: hình phạt có thể là tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù từ 6 tháng đến 3 năm; tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.
Tình huống 2. Chị K bị một cán bộ giữ hồ sơ nhiều tháng, nói thẳng phải có 20 triệu đồng mới giải quyết. Chị đưa tiền, nhưng ngay sau đó tự đến cơ quan có thẩm quyền trình báo trước khi có ai phát hiện. Đây là kiểu tình huống mà câu thứ nhất khoản 7 hướng tới: nếu xác định đúng là bị ép buộc và chủ động khai báo trước khi bị phát giác, chị K được coi là không có tội và được trả lại số tiền.
Tình huống 3. Ông L, giám đốc một công ty, ba lần đưa tiền cho cùng một người để được giữ hợp đồng, tổng 700 triệu đồng. Tổng giá trị thuộc khoản 3 (từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng): tù 7 đến 12 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Cách cộng các lần đưa và việc có áp dụng thêm tình tiết "02 lần trở lên" hay không phụ thuộc cách cơ quan tố tụng xác định hành vi, nên cần luật sư xem cụ thể.
Các tình huống chỉ để minh hoạ cách đọc điều luật, không phải nhận định cho một vụ việc thật.
Câu hỏi thường gặp
Đưa hối lộ bao nhiêu tiền thì phạm tội?
Theo khoản 1 Điều 364 Bộ luật Hình sự, của hối lộ là tiền, tài sản, lợi ích vật chất từ 2 triệu đồng trở lên, hoặc là lợi ích phi vật chất. Khác tội nhận hối lộ, Điều 364 không có trường hợp dưới 2 triệu đồng kèm điều kiện tái phạm.
Bị ép buộc đưa hối lộ có bị xử lý không?
Nếu bị ép buộc và chủ động khai báo trước khi hành vi bị phát giác, khoản 7 Điều 364 coi người đưa là không có tội và trả lại toàn bộ số đã đưa. Nếu không khai báo, việc bị ép buộc vẫn có thể được xem xét khi lượng hình.
Tội đưa hối lộ có thời hiệu không?
Có. Tội đưa hối lộ không nằm trong Điều 28, nên áp dụng thời hiệu theo khoản 2 Điều 27: khoản 1 là 5 năm, khoản 2 là 10 năm, khoản 3 là 15 năm, khoản 4 là 20 năm, tính từ ngày thực hiện hành vi.
Công ty có bị truy cứu trách nhiệm hình sự vì đưa hối lộ không?
Theo Điều 76, pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự về các tội được liệt kê, và Điều 364 không có trong danh sách. Người bị truy cứu là các cá nhân quyết định, thực hiện việc đưa hối lộ.
Đưa hối lộ cho nhân viên công ty tư nhân có phạm tội không?
Có thể. Khoản 6 Điều 364 quy định đưa hoặc sẽ đưa hối lộ cho người có chức vụ trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước, cũng như cho công chức nước ngoài, cũng bị xử lý theo điều này.
Chủ động khai báo việc đưa hối lộ thì có chắc được miễn không?
Không chắc. Với người không bị ép buộc, khoản 7 Điều 364 chỉ nói "có thể" được miễn trách nhiệm hình sự và được trả lại một phần hoặc toàn bộ. Việc miễn do cơ quan có thẩm quyền xem xét theo từng vụ.