Nhận tiền hoặc lợi ích khác để dùng ảnh hưởng của mình thúc đẩy người có chức vụ làm, không làm hoặc làm sai một việc là tội phạm, kể cả khi người nhận tiền không trực tiếp có quyền giải quyết việc đó. Bộ luật Hình sự chia thành hai điều: Điều 358 cho người có chức vụ lợi dụng chức vụ để gây ảnh hưởng (khung từ tù 1 năm tới tù chung thân), và Điều 366 cho người không cần có chức vụ (khung từ cải tạo không giam giữ tới tù 10 năm).
Hai tội này lấp khoảng trống giữa nhận hối lộ và lừa đảo: người nhận tiền không phải người ký quyết định, nhưng cũng không nói dối về khả năng tác động. Họ có ảnh hưởng thật và bán ảnh hưởng đó. Bài dưới đây so hai điều luật cạnh nhau, rồi tách chúng khỏi nhận hối lộ, môi giới hối lộ và lừa đảo bằng các tình huống giả định.
Đặt Điều 358 và Điều 366 cạnh nhau
Hai điều luật có cấu trúc giống nhau nhưng khác ở người thực hiện, cách nhận, ngưỡng và mức phạt:
| Tiêu chí | Điều 358 | Điều 366 |
|---|---|---|
| Người thực hiện | Người có chức vụ, lợi dụng chức vụ, quyền hạn | Bất kỳ ai, không đòi có chức vụ |
| Cách nhận | Đòi, nhận hoặc sẽ nhận, trực tiếp hoặc qua trung gian | Nhận, trực tiếp hoặc qua trung gian |
| Ngưỡng khoản 1 | Từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng; dưới 2 triệu đồng nếu đã bị kỷ luật về hành vi này; hoặc lợi ích phi vật chất | Từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng; hoặc lợi ích phi vật chất |
| Việc được thúc đẩy | Người có chức vụ khác làm hoặc không làm việc thuộc trách nhiệm hoặc liên quan trực tiếp đến công việc của họ, hoặc làm việc không được phép làm | Người có chức vụ làm hoặc không làm việc thuộc trách nhiệm của họ, hoặc làm việc không được phép làm |
| Khung cao nhất | Tù 20 năm hoặc chung thân | Tù 5 – 10 năm |
| Nhóm tội | Tội tham nhũng (Mục 1 Chương XXIII) | Tội khác về chức vụ |
| Hình phạt bổ sung | Bắt buộc cấm đảm nhiệm chức vụ 01 – 05 năm; có thể phạt tiền 60 – 200 triệu đồng | Có thể phạt tiền 10 – 50 triệu đồng |
Hai khác biệt hay bị bỏ qua: Điều 366 không có chữ "đòi" và "sẽ nhận", nên ở khoản 1 điều luật này đòi việc nhận đã xảy ra; còn Điều 358 coi cả việc đòi và hứa nhận là hành vi phạm tội. Ngoài ra, Điều 366 có tình tiết "tái phạm nguy hiểm" ở khoản 2, Điều 358 thì không.
Khung, loại tội và thời hiệu từng khoản
Loại tội theo mức cao nhất của khung (Điều 9), thời hiệu theo khoản 2 Điều 27. Cả hai điều đều không thuộc Điều 28, nên mọi khoản đều có thời hiệu.
| Điều, khoản | Tình tiết | Khung | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Điều 358 khoản 1 | Như ngưỡng khoản 1 ở bảng trên | Tù 1 – 6 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Điều 358 khoản 2 | Có tổ chức; 02 lần trở lên; từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng; gây thiệt hại từ 1 tỷ đến dưới 3 tỷ đồng | Tù 6 – 13 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Điều 358 khoản 3 | Từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; thiệt hại từ 3 tỷ đến dưới 5 tỷ đồng | Tù 13 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| Điều 358 khoản 4 | Từ 1 tỷ đồng; thiệt hại từ 5 tỷ đồng | Tù 20 năm hoặc chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| Điều 366 khoản 1 | Như ngưỡng khoản 1 ở bảng trên | Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Điều 366 khoản 2 | 02 lần trở lên; từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng; tái phạm nguy hiểm | Tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Điều 366 khoản 3 | Từ 500 triệu đồng trở lên | Tù 5 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
Cùng nhận 50 triệu đồng để nói giúp một việc, người có chức vụ lợi dụng chức vụ đối mặt với tội nghiêm trọng, tù 1 đến 6 năm; người không có chức vụ đối mặt với tội ít nghiêm trọng, có thể chỉ bị cải tạo không giam giữ. Khoảng cách ấy nằm ở việc người có chức vụ dùng chính vị trí công của mình làm hàng hoá.
Bốn tội dễ lẫn và câu hỏi để tách
Nhận hối lộ (Điều 354): người nhận tự mình có quyền giải quyết việc đó không? Nếu có, người nhận lợi ích để tự làm hoặc không làm việc thuộc quyền mình là nhận hối lộ. Nếu việc thuộc quyền của người khác và người nhận chỉ tác động tới họ, đó là lợi dụng ảnh hưởng.
Môi giới hối lộ (Điều 365): tiền có được chuyển cho người có chức vụ không? Người môi giới làm cầu nối để của hối lộ đến tay người có chức vụ. Người lợi dụng ảnh hưởng giữ lợi ích cho mình và dùng uy tín, quan hệ để thúc đẩy, không chuyển tiền đi.
Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174): người nhận có ảnh hưởng thật và có định tác động không? Người tự xưng quen biết, hứa "lo được" nhưng không có ảnh hưởng thật hoặc không hề định tác động, chỉ nhằm lấy tiền, có dấu hiệu lừa đảo. Ranh giới này hay là điểm tranh luận chính trong hồ sơ.
Đưa hối lộ (Điều 364): bên đưa tiền cho người có ảnh hưởng thì sao? Điều 364 nói tới việc đưa cho người có chức vụ hoặc người, tổ chức khác theo ý họ để người có chức vụ làm việc. Người đưa tiền cho một người trung gian có ảnh hưởng có bị xem xét theo Điều 364 hay không phụ thuộc vào việc khoản tiền thực chất dành cho ai; đây là chỗ cần luật sư đánh giá theo hồ sơ, bài này không kết luận chung.
Tình huống giả định: xin việc, xin phép, xin bỏ qua
Tình huống 1. Ông D1 không giữ chức vụ gì, nhưng có quan hệ thân thiết với một người đứng đầu đơn vị tuyển dụng. Ông nhận 60 triệu đồng của một gia đình, hứa sẽ "nói giúp" để con họ được tuyển dù không đủ điều kiện, và thật sự gặp người kia để đề nghị. Không có chức vụ, ông D1 có dấu hiệu của khoản 1 Điều 366: cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm, tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.
Tình huống 2. Bà E1 là phó một cơ quan cấp trên, nhận 300 triệu đồng của một doanh nghiệp để gọi điện, chỉ đạo đơn vị cấp dưới đẩy nhanh việc cấp phép. Bà dùng chính vị trí của mình để gây ảnh hưởng. Đây là dấu hiệu của điểm c khoản 2 Điều 358: tù 6 đến 13 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Nếu việc cấp phép lại thuộc chính quyền của bà, hành vi chuyển sang nhận hối lộ.
Tình huống 3. Anh G1 nhận 80 triệu đồng, hứa lo cho một người được bỏ qua vi phạm, nhưng không quen ai và tiêu hết số tiền. Không có ảnh hưởng nào được dùng; hành vi có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174, không phải Điều 366.
Nếu người nhận tiền ở tình huống 1 trả lại tiền khi việc không thành, tội vẫn đã hoàn thành ở thời điểm nhận để dùng ảnh hưởng; việc trả lại được xem xét như một tình tiết khi lượng hình. Các tình huống là giả định để minh hoạ.
Lợi ích phi vật chất và nhiều lần nhận: cách đọc khung
Ở cả Điều 358 và Điều 366, lợi ích phi vật chất chỉ được nêu ở khoản 1. Điều đó có nghĩa là một lợi ích không quy ra tiền, dù lớn tới đâu trong mắt người nhận, không tự nó đẩy vụ việc lên các khoản cao hơn theo tiêu chí giá trị, vì các khoản 2, 3, 4 đều đo bằng "tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác". Vụ việc chỉ lên khung khi có tình tiết khác: phạm tội 02 lần trở lên, có tổ chức (với Điều 358), tái phạm nguy hiểm (với Điều 366), hoặc khi có thêm lợi ích vật chất đạt mốc.
Với việc nhận nhiều lần, có hai hướng có thể đặt ra: cộng giá trị các lần để xác định khoản theo mức tiền, và áp tình tiết "02 lần trở lên". Hướng nào được áp dụng, hay cả hai, phụ thuộc vào việc các lần nhận có độc lập và mỗi lần đã đủ yếu tố tội phạm hay chưa; đây là phần đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng, bài này không đưa ra công thức chung.
Ví dụ giả định: ông H1, không có chức vụ, ba lần nhận của ba người khác nhau, mỗi lần 40 triệu đồng, để nói giúp ba việc khác nhau. Mỗi lần đều trên 2 triệu đồng nên đều đủ ngưỡng khoản 1 Điều 366; với ba lần, tình tiết "02 lần trở lên" ở điểm a khoản 2 có thể được xem xét, đưa khung lên tù 2 đến 7 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Tổng 120 triệu đồng cũng nằm trong mức từ 100 triệu đến dưới 500 triệu ở điểm b khoản 2, nên dù tính theo cách nào, khung vẫn là khoản 2.
Người nhờ vả và người được nhờ nên biết gì
Với người đi nhờ: việc đưa tiền cho một người có quan hệ để "nói giúp" không phải là giao dịch vô hại. Bạn có thể mất tiền nếu người kia không có ảnh hưởng thật, và có thể bị cuốn vào một vụ việc hình sự nếu họ có. Con đường an toàn là làm đúng thủ tục, và khi bị chậm trễ, gây khó dễ thì phản ánh với cơ quan có thẩm quyền.
Với người được nhờ: lời đề nghị "chỉ cần anh nói một câu" kèm một khoản tiền chính là cấu trúc của Điều 366, hoặc Điều 358 nếu bạn có chức vụ. Nhận lợi ích phi vật chất (một vị trí cho người nhà, một suất học) cũng bị coi là phạm tội ở khoản 1 của cả hai điều.
Nên gặp luật sư khi đã có việc nhận, đưa tiền liên quan tới một người có chức vụ và bắt đầu có cơ quan xác minh. Câu nên hỏi: khoản tiền được ghi nhận là gì (vay, quà, phí dịch vụ hay lợi ích để tác động); người nhận có thật sự có ảnh hưởng và đã tác động chưa; tiền có chuyển cho ai khác không. Câu trả lời quyết định vụ việc nằm ở Điều 358, 366, 365, 354 hay 174. Bạn có thể hỏi AI Cố Vấn để hiểu trước các khái niệm này.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tiền để nhờ người khác giải quyết việc có phạm tội không?
Có thể. Nếu bạn nhận tiền hoặc lợi ích để dùng ảnh hưởng của mình thúc đẩy người có chức vụ làm hoặc không làm một việc, đó là dấu hiệu của Điều 366, hoặc Điều 358 nếu bạn có chức vụ và lợi dụng chức vụ đó.
Điều 358 và Điều 366 khác nhau ở điểm nào?
Điều 358 áp dụng cho người có chức vụ lợi dụng chức vụ để gây ảnh hưởng, khung tới tù chung thân. Điều 366 áp dụng cho bất kỳ ai, khung cao nhất là tù 10 năm. Điều 358 còn tính cả việc đòi và hứa nhận.
Nhận tiền xin việc giúp nhưng không xin được thì là tội gì?
Nếu người nhận thật sự có ảnh hưởng và đã tìm cách tác động, hành vi có dấu hiệu Điều 366 hoặc 358. Nếu người nhận không có ảnh hưởng thật và chỉ nhằm lấy tiền, hành vi có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174.
Tội lợi dụng ảnh hưởng ở Điều 366 có thời hiệu bao lâu?
Theo khoản 2 Điều 27: khoản 1 Điều 366 là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm; khoản 2 là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm; khoản 3 là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm.
Lợi dụng ảnh hưởng có phải tội tham nhũng không?
Điều 358 thuộc nhóm tội tham nhũng từ Điều 353 đến Điều 359, vì người thực hiện lợi dụng chức vụ. Điều 366 thuộc nhóm tội khác về chức vụ, vì người thực hiện không cần có chức vụ.
Nhận lợi ích không phải tiền để nói giúp có bị xử lý không?
Có. Khoản 1 của cả Điều 358 và Điều 366 đều nêu lợi ích phi vật chất, như một vị trí việc làm hay một cơ hội cho người thân, là đối tượng của tội mà không đặt ngưỡng giá trị.