Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là việc người có chức vụ dùng quyền của mình vượt ra ngoài giới hạn cho phép, hoặc dùng quyền đó để gây sức ép, đánh lừa, nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác, tức tài sản không do mình quản lý. Theo khoản 1 Điều 355 Bộ luật Hình sự, chiếm đoạt từ 2 triệu đồng là đủ để bị phạt tù từ 1 đến 6 năm; khung cao nhất là tù 20 năm hoặc tù chung thân.
Cùng nằm trong nhóm tội tham nhũng, Điều 355 hay bị lẫn với tham ô (Điều 353). Điểm tách là tài sản: tham ô lấy tài sản mình đang giữ, còn Điều 355 lấy tài sản của người dân, doanh nghiệp, tổ chức khác bằng cách dùng quyền. Một khác biệt ít người biết: tội ở Điều 355 vẫn có thời hiệu truy cứu ở mọi khoản, vì Điều 28 chỉ loại trừ tham ô và nhận hối lộ.
Tham ô hay lạm dụng chức vụ: so ba dấu hiệu
Hai tội có cùng ngưỡng tiền ở khoản 1 và cùng mức cao nhất ở khoản 4, nhưng khác nhau ở tài sản bị lấy, khung từng khoản và chế độ thời hiệu:
| Dấu hiệu | Tham ô tài sản (Điều 353) | Lạm dụng chức vụ chiếm đoạt (Điều 355) |
|---|---|---|
| Tài sản bị lấy | Tài sản mình có trách nhiệm quản lý | Tài sản của người khác, không do mình quản lý |
| Cách lấy | Lợi dụng chức vụ để chiếm số tài sản đang giữ | Lạm dụng chức vụ: vượt quyền, dùng quyền gây sức ép hoặc đánh lừa người có tài sản |
| Khung khoản 1 | Tù 2 – 7 năm | Tù 1 – 6 năm |
| Khung khoản 2 | Tù 7 – 15 năm | Tù 6 – 13 năm |
| Khung khoản 3 | Tù 15 – 20 năm | Tù 13 – 20 năm |
| Khung khoản 4 | Tù 20 năm hoặc chung thân | Tù 20 năm hoặc chung thân |
| Thời hiệu khoản 3, 4 | Không áp dụng (Điều 28) | 20 năm |
| Doanh nghiệp ngoài Nhà nước | Có quy định riêng ở khoản 6 | Điều luật không có khoản tương tự |
Dấu hiệu cách lấy là chỗ khó nhất trong thực tế. Người có chức vụ thường không cầm tài sản của người khác bằng tay mà tạo ra tình thế buộc người khác giao: ra một khoản thu không có trong quy định, doạ không giải quyết hồ sơ, đưa thông tin sai về nghĩa vụ phải nộp. Khi tài sản đã chuyển sang và người có chức vụ giữ lại cho mình, hành vi chiếm đoạt đã hoàn thành.
Bốn khoản của Điều 355: khung, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của từng khung (Điều 9); thời hiệu theo khoản 2 Điều 27.
| Khoản | Tình tiết | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Chiếm đoạt từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng; dưới 2 triệu đồng nhưng đã bị kỷ luật về hành vi này, hoặc đã bị kết án về tội tham nhũng chưa xoá án tích | Tù 1 – 6 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm; phạm tội 02 lần trở lên; chiếm đoạt từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng; gây thiệt hại từ 1 tỷ đến dưới 3 tỷ đồng; chiếm đoạt tiền xoá đói giảm nghèo, tiền cho người có công, quỹ dự phòng, tiền cứu trợ thiên tai, dịch bệnh | Tù 6 – 13 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 3 | Chiếm đoạt từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; gây thiệt hại từ 3 tỷ đến dưới 5 tỷ đồng; làm doanh nghiệp, tổ chức khác phá sản hoặc ngừng hoạt động; ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội | Tù 13 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| Khoản 4 | Chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên; gây thiệt hại từ 5 tỷ đồng trở lên | Tù 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
Khoản 5 (sửa đổi bởi Luật 86/2025) quy định người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 60 triệu đến 200 triệu đồng, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản. Tài sản đã chiếm đoạt của người dân, doanh nghiệp thì phải trả lại cho họ theo khoản 2 Điều 47, không bị tịch thu sung công.
Vì mức thấp nhất ở khoản 1 là 1 năm tù và không có hình phạt tiền hay cải tạo không giam giữ, tội này từ khoản đầu đã là tội nghiêm trọng.
Tình huống giả định: một khoản thu, ba cách đọc
Tình huống 1. Ông Q phụ trách thu một khoản phí ở xã. Ông tự đặt thêm một mức "phí hồ sơ" không có trong quy định, yêu cầu mỗi hộ nộp thêm, không cấp biên lai, giữ lại tổng cộng 70 triệu đồng. Tiền này không phải tài sản ông được giao quản lý, mà là tiền của người dân bị buộc nộp do ông dùng quyền thu phí. Hành vi có dấu hiệu của khoản 1 Điều 355: tù 1 đến 6 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Tình huống 2. Cũng ông Q, nhưng thu đúng mức phí, cấp biên lai, rồi không nộp tiền về quỹ mà giữ lại. Khi đã thu theo quy định, số tiền trở thành tài sản ông có trách nhiệm quản lý; giữ lại là chiếm đoạt tài sản mình quản lý, có dấu hiệu tham ô ở Điều 353, khung khoản 1 là tù 2 đến 7 năm.
Tình huống 3. Bà R là người được giao xét duyệt danh sách nhận tiền hỗ trợ cho hộ nghèo. Bà nói với một số hộ rằng phải "góp lại" một phần mới được giữ tên trong danh sách, thu về 120 triệu đồng. Đây là chiếm đoạt tiền dùng vào mục đích xoá đói giảm nghèo ở điểm e khoản 2, đồng thời số tiền từ 100 triệu đồng thuộc điểm d: tù 6 đến 13 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm.
Ba tình huống cho thấy câu hỏi đầu tiên luôn là tài sản ấy đang ở trong tay ai và vì sao. Các tình huống là giả định; vụ việc thật phụ thuộc vào quy định về thẩm quyền, mức thu, và chứng cứ về việc ai giữ tiền.
Phân biệt với cưỡng đoạt, lừa đảo và nhận hối lộ
Cưỡng đoạt tài sản (Điều 170) và lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174). Hai tội này ai cũng có thể phạm. Khi người thực hiện là người có chức vụ và sức ép hay sự đánh lừa xuất phát chính từ quyền hạn (doạ không cấp giấy, nói sai về nghĩa vụ phải nộp), hành vi được xem xét ở Điều 355. Nếu quyền hạn không đóng vai trò gì, chỉ là một người có chức vụ đi lừa người khác ngoài công việc, đó là tội phổ thông.
Nhận hối lộ (Điều 354). Ở nhận hối lộ, người đưa có lợi ích và tự nguyện đổi tiền lấy việc; hai bên cùng có mục đích. Ở Điều 355, người có tài sản bị đặt vào thế phải giao, không phải để mua một việc trái quy định mà vì bị buộc hoặc bị lừa. Ranh giới này đôi khi mỏng: cùng một khoản tiền có thể được đánh giá là của hối lộ hay tài sản bị chiếm đoạt tuỳ người đưa có tự nguyện hay không.
Lợi dụng chức vụ trong khi thi hành công vụ (Điều 356). Điều 356 không có hành vi chiếm đoạt; người có chức vụ làm trái công vụ vì vụ lợi, gây thiệt hại. Khi đã có chiếm đoạt tài sản của người khác bằng cách lạm dụng quyền, Điều 355 là điều luật chuyên biệt hơn.
Kỷ luật hành chính. Thu sai một khoản nhỏ dưới 2 triệu đồng, lần đầu, thường chỉ bị xử lý kỷ luật. Nhưng như ở tội tham ô, việc đã bị kỷ luật về hành vi này là điều kiện để lần sau, dù dưới 2 triệu đồng, vẫn bị truy cứu theo khoản 1.
Gặp một khoản thu lạ: năm bước tự kiểm tra trước khi nộp
Phần lớn vụ việc theo Điều 355 bắt đầu từ một khoản tiền mà người dân, doanh nghiệp không chắc mình có nghĩa vụ phải nộp. Trước khi nộp, bạn có thể tự đi qua các bước sau. Đây là việc kiểm tra thông tin, không phải chống đối người thi hành công vụ:
- Hỏi rõ tên khoản thu và văn bản quy định khoản thu đó: số hiệu, cơ quan ban hành, mức thu. Một khoản thu hợp pháp luôn có căn cứ ghi được ra giấy.
- Đối chiếu mức tiền được yêu cầu với mức trong văn bản. Chênh lệch không giải thích được là dấu hiệu đầu tiên cần lưu ý.
- Hỏi khoản thu nộp vào đâu: tài khoản của cơ quan, quầy thu có biên lai, hay đưa tay cho một cá nhân. Tiền công thường không đi vào túi riêng hoặc tài khoản cá nhân.
- Yêu cầu biên lai, chứng từ có thông tin người thu, cơ quan thu. Nếu đã nộp, giữ lại mọi chứng từ, tin nhắn, lịch sử chuyển khoản.
- Nếu thấy khoản thu không có căn cứ, phản ánh với thủ trưởng cơ quan đó, cơ quan cấp trên hoặc cơ quan có thẩm quyền. Thông tin càng cụ thể (ngày, số tiền, người thu) thì việc xác minh càng nhanh.
Năm bước này giúp bạn tránh nộp một khoản không có nghĩa vụ, đồng thời giữ được chứng cứ nếu sau này cần yêu cầu trả lại tiền. Việc đánh giá có tội phạm hay không là việc của cơ quan có thẩm quyền, không phải của người nộp tiền.
Điều người dân và cán bộ hay hiểu sai
"Không cầm tiền của Nhà nước thì không thể là tội tham nhũng." Điều 355 nằm trong nhóm tội tham nhũng nhưng tài sản bị lấy lại là của người dân, doanh nghiệp, tổ chức khác. Người bị thiệt có quyền tố giác và yêu cầu được trả lại.
"Người dân tự nộp thì cán bộ không có lỗi." Nộp vì bị yêu cầu, bị doạ không giải quyết, hay vì tin vào thông tin sai do người có chức vụ đưa ra, không phải là tự nguyện theo nghĩa pháp lý. Chính sức ép từ quyền hạn là dấu hiệu của tội.
"Khoản 3, khoản 4 Điều 355 cũng không có thời hiệu như tham ô." Không đúng. Điều 28 chỉ nêu khoản 3, khoản 4 của Điều 353 và Điều 354. Với Điều 355, thời hiệu là 10, 15, 20 và 20 năm tương ứng bốn khoản, và có thể được tính lại theo khoản 3 Điều 27.
Nếu bạn là người đã phải nộp một khoản không rõ căn cứ, hãy giữ lại mọi giấy tờ, tin nhắn, thông tin chuyển khoản. Nếu bạn là người có chức vụ đang bị xác minh về một khoản thu, nên gặp luật sư để rà lại văn bản quy định thẩm quyền và mức thu: nhiều vụ việc xoay quanh câu hỏi khoản thu đó có căn cứ hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản khác tham ô thế nào?
Tham ô là chiếm đoạt tài sản mình có trách nhiệm quản lý. Điều 355 là chiếm đoạt tài sản của người khác, không do mình quản lý, bằng cách lạm dụng chức vụ để gây sức ép hoặc đánh lừa. Khung từng khoản và chế độ thời hiệu của hai tội cũng khác nhau.
Lạm dụng chức vụ chiếm đoạt bao nhiêu tiền thì bị truy cứu?
Theo khoản 1 Điều 355, từ 2 triệu đồng. Dưới 2 triệu đồng vẫn bị truy cứu nếu người đó đã bị kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về tội tham nhũng chưa được xoá án tích.
Khung hình phạt cao nhất của Điều 355 là gì?
Khoản 4 Điều 355, khi chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 5 tỷ đồng trở lên, có khung tù 20 năm hoặc tù chung thân. Đây là tội đặc biệt nghiêm trọng theo Điều 9.
Tội ở Điều 355 có thời hiệu truy cứu không?
Có, ở cả bốn khoản: 10 năm cho khoản 1, 15 năm cho khoản 2, 20 năm cho khoản 3 và khoản 4, theo khoản 2 Điều 27. Điều 28 chỉ loại trừ thời hiệu cho tội tham ô và nhận hối lộ ở khoản 3, khoản 4.
Cán bộ thu thêm tiền ngoài quy định rồi giữ lại là tội gì?
Nếu khoản thu không có căn cứ, người dân phải nộp vì bị yêu cầu bởi người có quyền, và người đó giữ tiền cho mình, hành vi có dấu hiệu của Điều 355. Nếu thu đúng quy định rồi không nộp về quỹ, hành vi lại nghiêng về tham ô.
Người bị chiếm đoạt tiền có được nhận lại không?
Theo khoản 2 Điều 47, tiền, tài sản bị chiếm đoạt không bị tịch thu mà được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Việc trả lại được giải quyết trong vụ án hình sự cùng phần trách nhiệm dân sự.