Tham ô tài sản là việc người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chính chức vụ đó để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. Theo khoản 1 Điều 353 Bộ luật Hình sự, chiếm đoạt từ 2 triệu đồng là đủ để bị truy cứu; khung nhẹ nhất đã là tù từ 2 đến 7 năm, khung nặng nhất là tù 20 năm hoặc tù chung thân. Từ ngày 01/7/2025, tội này không còn hình phạt tử hình.
Điều 353 có bốn khoản, rơi vào ba loại tội theo Điều 9: khoản 1 là tội nghiêm trọng, khoản 2 là tội rất nghiêm trọng, khoản 3 và khoản 4 là tội đặc biệt nghiêm trọng. Điểm khác hẳn các tội chiếm đoạt thông thường là ở hai khoản nặng nhất, luật không áp dụng thời hiệu truy cứu. Phần dưới đây đọc từng dấu hiệu, từng khoản, kèm các tình huống giả định để bạn tự đối chiếu.
Ba dấu hiệu phải có cùng lúc thì mới là tham ô
Người thực hiện là người có chức vụ. Khoản 2 Điều 352 Bộ luật Hình sự định nghĩa người có chức vụ rất rộng: người do bổ nhiệm, bầu cử, hợp đồng hoặc hình thức khác, có hưởng lương hoặc không, được giao một nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định khi thực hiện nhiệm vụ đó. Vì vậy thủ quỹ, kế toán, thủ kho, nhân viên thu ngân theo hợp đồng cũng có thể là chủ thể, không riêng gì người giữ ghế lãnh đạo.
Tài sản bị lấy là tài sản mình có trách nhiệm quản lý. Đây là dấu hiệu tách tham ô khỏi các tội khác. Trách nhiệm quản lý đến từ chức vụ: được giao giữ quỹ, giữ kho, quyết định chi, ký duyệt thanh toán. Lấy tài sản của bộ phận khác mà mình không quản lý thì không phải tham ô, dù người lấy có chức vụ.
Có hành vi chiếm đoạt bằng cách lợi dụng chức vụ. Chiếm đoạt là biến tài sản của cơ quan, tổ chức thành của mình hoặc của người khác: rút quỹ không hoàn trả, lập chứng từ khống để thanh toán, xuất kho rồi bán ra ngoài. Việc tạm dùng rồi trả đủ, không có ý chiếm, là câu chuyện khác và thường được xem xét ở góc độ kỷ luật hoặc tội danh khác.
Ngưỡng tiền: từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng ở khoản 1. Dưới 2 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu người đó đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về một trong các tội thuộc Mục 1 Chương XXIII (nhóm tội tham nhũng) mà chưa được xoá án tích. Điều luật nói "kỷ luật", không nói "xử phạt hành chính" như ở tội trộm cắp, vì người tham ô là người trong bộ máy.
Bảng bốn khoản của Điều 353: khung phạt, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu lấy theo khoản 2 Điều 27, trừ hai khoản mà Điều 28 loại ra.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu truy cứu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Chiếm đoạt từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng; hoặc dưới 2 triệu đồng nhưng đã bị kỷ luật về hành vi này, hoặc đã bị kết án về tội tham nhũng chưa xoá án tích | Tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm; phạm tội 02 lần trở lên; chiếm đoạt từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng; chiếm đoạt tiền xoá đói giảm nghèo, tiền cho người có công, quỹ dự phòng, tiền cứu trợ thiên tai, dịch bệnh; gây thiệt hại từ 1 tỷ đến dưới 3 tỷ đồng; ảnh hưởng xấu đến đời sống của người lao động trong cơ quan | Tù 7 – 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 3 | Chiếm đoạt từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; gây thiệt hại từ 3 tỷ đến dưới 5 tỷ đồng; ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; dẫn đến doanh nghiệp, tổ chức khác bị phá sản hoặc ngừng hoạt động | Tù 15 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | Không áp dụng thời hiệu (khoản 3 Điều 28) |
| Khoản 4 | Chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên; gây thiệt hại từ 5 tỷ đồng trở lên | Tù 20 năm hoặc tù chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng | Không áp dụng thời hiệu (khoản 3 Điều 28) |
Hai cách đọc hay bị lẫn. Thứ nhất, khoản 1 không có phạt tiền hay cải tạo không giam giữ làm hình phạt chính: mức thấp nhất đã là 2 năm tù, nên tham ô ngay từ khoản đầu là tội nghiêm trọng chứ không phải ít nghiêm trọng. Thứ hai, luật tách "chiếm đoạt tài sản" khỏi "gây thiệt hại về tài sản". Người chỉ chiếm đoạt 300 triệu đồng nhưng hành vi đó làm cơ quan thiệt hại 1,2 tỷ đồng (do hợp đồng bị phạt, hàng hoá hư hỏng) vẫn rơi vào khoản 2 theo cả hai điểm.
Theo Điều 61 Bộ luật Hình sự, bản án về khoản 3 và khoản 4 Điều 353 cũng không áp dụng thời hiệu thi hành bản án: người bị kết án không thể chờ hết một khoảng thời gian để khỏi phải chấp hành.
Hình phạt bổ sung: cấm chức vụ là bắt buộc, phạt tiền và tịch thu là tuỳ
Khoản 5 Điều 353 (được sửa bởi Luật 86/2025, hiệu lực 01/7/2025) quy định ba thứ đi kèm hình phạt tù. Cách dùng chữ trong điều luật cho biết thứ nào toà phải tuyên, thứ nào toà cân nhắc:
- Cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm: điều luật viết "còn bị cấm", tức là bắt buộc. Theo Điều 41, thời hạn cấm tính từ ngày chấp hành xong hình phạt tù, hoặc từ ngày bản án có hiệu lực nếu người đó được hưởng án treo.
- Phạt tiền từ 60 triệu đến 200 triệu đồng: "có thể bị", toà quyết định tuỳ vụ. Khoản 2 Điều 35 cho phép dùng phạt tiền làm hình phạt bổ sung với tội phạm về tham nhũng.
- Tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản: cũng là "có thể". Theo Điều 45, khi tịch thu toàn bộ vẫn phải để lại cho người bị kết án và gia đình điều kiện sinh sống.
- Không nhầm với việc trả lại tài sản bị chiếm đoạt: khoản 2 Điều 47 quy định tiền, tài sản bị chiếm đoạt thì không tịch thu mà trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Nghĩa là số tiền tham ô phải về lại cơ quan, tổ chức bị thiệt hại; còn tịch thu tài sản là chế tài lấy thêm vào tài sản riêng của người bị kết án.
Khoản 5 là một trong các phần được Luật 86/2025 viết lại. Điểm c khoản 1 Điều 4 Luật 86/2025 xếp Điều 353 vào nhóm có sửa đổi không có lợi cho người phạm tội; phần không có lợi đó không áp dụng cho hành vi xảy ra trước 0 giờ ngày 01/7/2025, kể cả khi đến sau mốc này mới bị phát hiện. Ngược lại, phần có lợi là việc bỏ tử hình ở khoản 4 thì được áp dụng cả cho hành vi trước mốc đó.
Tham ô khác gì lạm dụng chức vụ, lạm dụng tín nhiệm và trộm cắp
Bốn tội cùng có kết quả là tài sản bị lấy đi, nhưng mỗi tội có một dấu hiệu riêng. Hỏi đúng hai câu, người có chức vụ không, và tài sản do ai quản lý, là tách được phần lớn trường hợp.
| Tội | Người thực hiện | Tài sản bị lấy | Khung nặng nhất |
|---|---|---|---|
| Tham ô tài sản (Điều 353) | Người có chức vụ, quyền hạn | Tài sản chính mình có trách nhiệm quản lý | Tù 20 năm hoặc chung thân |
| Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355) | Người có chức vụ, quyền hạn | Tài sản của người khác, không do mình quản lý | Tù 20 năm hoặc chung thân |
| Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175) | Bất kỳ ai, không cần chức vụ | Tài sản nhận qua hợp đồng vay, mượn, thuê, nhận giữ | Tù 12 – 20 năm |
| Trộm cắp tài sản (Điều 173) | Bất kỳ ai | Tài sản của người khác, lấy lén lút | Tù 12 – 20 năm |
Ví dụ: nhân viên bán hàng của một cửa hàng tư nhân được giao giữ tiền ca rồi bỏ túi. Nếu người đó được giao quyền quản lý tiền như một nhiệm vụ có quyền hạn, khoản 6 Điều 353 cho phép xử lý tham ô cả trong doanh nghiệp ngoài Nhà nước. Nếu chỉ là người được nhờ cầm hộ, không có quyền hạn gì, câu chuyện nghiêng về lạm dụng tín nhiệm. Ranh giới này phụ thuộc vào quyết định giao việc, mô tả công việc, quy chế nội bộ, nên giấy tờ giao nhiệm vụ thường là thứ được xem đầu tiên.
Tình huống giả định: đọc khoản nào, thời hiệu bao lâu
Tình huống 1. Chị A là thủ quỹ của một trung tâm y tế công lập, rút 80 triệu đồng từ quỹ, ghi khống phiếu chi. Số tiền nằm trong mức từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng nên thuộc khoản 1 Điều 353: tù 2 đến 7 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 10 năm kể từ ngày thực hiện. Nếu chị A làm việc này ba lần ở ba tháng khác nhau, mỗi lần đều đủ yếu tố của tội, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét tình tiết "phạm tội 02 lần trở lên" ở điểm c khoản 2, đẩy khung lên 7 đến 15 năm.
Tình huống 2. Anh B là thủ kho một doanh nghiệp nhà nước, xuất bán vật tư trị giá 650 triệu đồng rồi giữ tiền. Mức 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng thuộc điểm a khoản 3: tù 15 đến 20 năm, tội đặc biệt nghiêm trọng. Vì đây là khoản 3 Điều 353, không có thời hiệu truy cứu; dù hành vi bị phát hiện sau hai mươi năm, việc truy cứu vẫn đặt ra.
Tình huống 3. Ông C là giám đốc một ban quản lý dự án, chỉ đạo lập hồ sơ thanh toán khống để rút 1,1 tỷ đồng chia cho mình và kế toán trưởng. Số tiền từ 1 tỷ đồng trở lên thuộc khoản 4: tù 20 năm hoặc tù chung thân. Hai người cùng bàn bạc, phân công nên còn có dấu hiệu đồng phạm; tình tiết "có tổ chức" là tình tiết định khung ở khoản 2, nhưng khi vụ việc đã vào khoản 4 thì khung áp dụng là khoản 4.
Cả ba tình huống là giả định để minh hoạ cách đọc điều luật. Trong vụ việc thật, số tiền chiếm đoạt và thiệt hại được xác định qua kết luận giám định, kiểm toán, không phải con số trên báo hay trong đơn tố giác.
Những điều người ta hay hiểu sai về tội tham ô
"Trả lại tiền thì hết tội." Tội tham ô hoàn thành khi tài sản đã bị chiếm đoạt. Việc tự nguyện nộp lại, khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51, có ý nghĩa lớn khi toà lượng hình, nhưng không xoá hành vi đã xảy ra. Riêng người bị kết án tù chung thân về tội này, khoản 1 Điều 63 còn đặt điều kiện phải chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô mới được xét giảm án.
"Không phải công chức thì không thể bị tội tham ô." Định nghĩa người có chức vụ ở Điều 352 bao cả người làm theo hợp đồng, không hưởng lương; khoản 6 Điều 353 còn áp dụng cho người có chức vụ trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước.
"Chuyện đã lâu, chắc hết thời hiệu." Chỉ khoản 1 và khoản 2 có thời hiệu, lần lượt 10 năm và 15 năm. Khoản 3 và khoản 4 không có. Và ngay ở khoản 1, khoản 2, thời hiệu có thể bị tính lại theo khoản 3 Điều 27 nếu người đó phạm tội mới hoặc cố tình trốn tránh khi đã có quyết định truy nã.
"Chỉ bị kỷ luật nội bộ là xong." Kỷ luật và trách nhiệm hình sự là hai đường độc lập. Hơn nữa, việc đã bị kỷ luật về hành vi tham ô lại chính là điều kiện để lần sau, dù chỉ chiếm đoạt dưới 2 triệu đồng, vẫn bị truy cứu theo khoản 1.
Khi nào nên gặp luật sư hình sự
Nên trao đổi với luật sư ngay từ khi có kết luận thanh tra, kiểm toán nêu số tiền thất thoát gắn với phần việc bạn phụ trách, chứ không đợi đến khi có quyết định khởi tố. Đây là giai đoạn số liệu còn được đối chiếu, giải trình, và chính số liệu ấy quyết định khoản nào trong bốn khoản. Chênh 1 đồng ở mốc 100 triệu, 500 triệu hay 1 tỷ đồng là chênh cả một khung hình phạt.
Những câu nên hỏi luật sư: hồ sơ giao nhiệm vụ có cho thấy tài sản đó thuộc trách nhiệm quản lý của bạn không; khoản nào đang là "chiếm đoạt", khoản nào là "thiệt hại", có bị cộng lẫn không; khoản chi nào có chứng từ hợp lệ, được cấp trên duyệt; việc nộp lại tiền nên làm thế nào để được ghi nhận đúng là khắc phục hậu quả. Bài viết chỉ giúp đọc điều luật; vụ việc cụ thể cần người hành nghề xem toàn bộ hồ sơ. Bạn cũng có thể hỏi AI Cố Vấn để hiểu trước các khái niệm trước khi gặp luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Tham ô bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Theo khoản 1 Điều 353 Bộ luật Hình sự, chiếm đoạt tài sản mình quản lý trị giá từ 2 triệu đồng là đủ. Dưới 2 triệu đồng vẫn bị truy cứu nếu đã bị kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về tội tham nhũng mà chưa được xoá án tích.
Tội tham ô tài sản có còn bị tử hình không?
Không. Từ ngày 01/7/2025, Luật 86/2025 sửa khoản 4 Điều 353, mức cao nhất chỉ còn tù 20 năm hoặc tù chung thân. Án tử hình về tội này tuyên trước ngày đó mà chưa thi hành thì không thi hành và được chuyển thành tù chung thân.
Tham ô 1 tỷ đồng bị phạt bao nhiêu năm tù?
Chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên thuộc điểm a khoản 4 Điều 353, khung hình phạt là tù 20 năm hoặc tù chung thân. Mức án cụ thể còn phụ thuộc tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng, vai trò trong vụ án và việc khắc phục hậu quả.
Tội tham ô có thời hiệu truy cứu không?
Có ở khoản 1 (10 năm) và khoản 2 (15 năm) theo khoản 2 Điều 27. Khoản 3 và khoản 4 thì không áp dụng thời hiệu truy cứu theo khoản 3 Điều 28, và cũng không áp dụng thời hiệu thi hành bản án theo Điều 61.
Kế toán trong công ty tư nhân có bị xử lý tội tham ô không?
Có thể. Khoản 6 Điều 353 quy định người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà tham ô tài sản thì bị xử lý theo điều này. Điểm cần xem là người đó có được giao quyền quản lý tài sản như một nhiệm vụ có quyền hạn hay không.
Nộp lại toàn bộ số tiền tham ô có được miễn tội không?
Không có quy định miễn trách nhiệm hình sự chỉ vì nộp lại tiền. Việc tự nguyện khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51, được toà cân nhắc khi quyết định mức án, kèm các tình tiết khác của vụ việc.