Hành vi chôn, lấp, đổ, thải chất thải hoặc xả nước thải, khí thải vượt quy chuẩn bị xử lý theo Điều 235 Bộ luật Hình sự khi đạt các ngưỡng định lượng ghi sẵn trong luật: số kilôgam chất thải nguy hại hoặc chất thải rắn thông thường, số mét khối nước thải mỗi ngày hoặc khí thải mỗi giờ, kèm số lần vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Cá nhân phạm tội bị phạt tiền từ 100 triệu đến 6 tỷ đồng hoặc tù từ 2 đến 7 năm tuỳ khoản.
Điều 235 có một nét riêng: khung cao nhất chỉ tới 7 năm tù, nên tội này chỉ rơi vào hai loại. Khoản 1 là tội ít nghiêm trọng, khoản 2 và khoản 3 là tội nghiêm trọng. Điều 235 nằm trong danh sách tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 76, nên doanh nghiệp có thể bị phạt tới 40 tỷ đồng, bị đình chỉ hoạt động, thậm chí đình chỉ vĩnh viễn.
Năm nhóm ngưỡng của khoản 1 Điều 235
Khoản 1 có tám điểm, nhưng có thể gom thành năm nhóm theo loại chất thải. Bảng dưới đây ghi ngưỡng thấp nhất của từng nhóm khi người vi phạm chưa từng bị xử phạt hành chính hoặc kết án về hành vi này.
| Nhóm | Ngưỡng khoản 1 (lần đầu) | Điểm |
|---|---|---|
| Chất thải nguy hại có thành phần nguy hại đặc biệt vượt ngưỡng, hoặc chứa chất phải loại trừ theo Phụ lục A Công ước Stockholm | Từ 1.000 đến dưới 3.000 kg | Điểm a |
| Chất thải nguy hại khác | Từ 3.000 đến dưới 10.000 kg | Điểm a |
| Nước thải có thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn | Từ 500 đến dưới 5.000 mét khối/ngày nếu vượt 3 đến dưới 5 lần; hoặc 300 đến dưới 500 mét khối/ngày nếu vượt từ 5 lần | Điểm c |
| Khí thải có thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn | Từ 150.000 đến dưới 300.000 mét khối/giờ nếu vượt 3 đến dưới 5 lần; hoặc 100.000 đến dưới 150.000 mét khối/giờ nếu vượt từ 5 lần | Điểm đ |
| Chất thải rắn thông thường | Từ 100.000 đến dưới 200.000 kg | Điểm g |
| Chất thải có chất phóng xạ | Vượt giá trị liều từ 50 đến dưới 200 mSv/năm, hoặc suất liều từ 0,0025 đến dưới 0,01 mSv/giờ | Điểm h |
Các điểm b, d, e và nửa sau điểm g hạ ngưỡng xuống khi người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi của Điều 235 hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm. Ví dụ chất thải rắn thông thường hạ từ 100.000 kg xuống 70.000 kg; nước thải vượt quy chuẩn từ 5 lần hạ từ 300 xuống 100 mét khối/ngày. Đây là cơ chế "đã cảnh cáo bằng xử phạt mà vẫn tái diễn".
Khối lượng và lưu lượng được xác định bằng đo đạc, lấy mẫu, phân tích của cơ quan có thẩm quyền. Số lần vượt quy chuẩn so với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường áp dụng cho loại thải đó, không phải so với cảm nhận của người dân sống gần.
Ba khoản chính của Điều 235: khung phạt cá nhân, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu theo khoản 2 Điều 27.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt cá nhân | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Các ngưỡng ở bảng trên | Phạt tiền 100 triệu – 1 tỷ đồng hoặc tù 2 – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Chất thải nguy hại đặc biệt 3.000 đến dưới 5.000 kg, chất thải nguy hại khác 10.000 đến dưới 50.000 kg; nước thải 5.000 đến dưới 10.000 mét khối/ngày vượt 3 – 5 lần hoặc 500 đến dưới 5.000 mét khối/ngày vượt từ 5 lần; khí thải, chất phóng xạ ở mức tương ứng; chất thải rắn 200.000 đến dưới 500.000 kg; gây hậu quả nghiêm trọng | Phạt tiền 1 – 2 tỷ đồng hoặc tù 3 – 5 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Chất thải nguy hại đặc biệt từ 5.000 kg, khác từ 50.000 kg; nước thải từ 10.000 mét khối/ngày vượt 3 – 5 lần hoặc từ 5.000 mét khối/ngày vượt từ 5 lần; khí thải, chất phóng xạ ở mức tương ứng; chất thải rắn từ 500.000 kg; hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng | Phạt tiền 2 – 6 tỷ đồng hoặc tù 5 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 4 | Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 60 – 400 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 – 5 năm | — | — |
Khoản 3 dù gây hậu quả "đặc biệt nghiêm trọng" về môi trường vẫn chỉ là tội nghiêm trọng theo cách phân loại của Điều 9, vì mức cao nhất là 7 năm tù. Hai chữ "nghiêm trọng" ở đây mang hai nghĩa khác nhau: một là mức hậu quả thực tế, một là loại tội phạm. Người đọc hay nhầm hai nghĩa này.
Khoản 1 không có cải tạo không giam giữ; khung tù bắt đầu từ 2 năm, cao hơn nhiều tội ít nghiêm trọng khác. Điều 235 cũng không nằm trong khoản 2 Điều 12, nên người dưới 16 tuổi không bị truy cứu về tội này.
Khi doanh nghiệp là người phạm tội: khoản 5 Điều 235
Pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự khi đủ bốn điều kiện tại Điều 75: hành vi nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và còn thời hiệu. Trách nhiệm của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm của cá nhân (khoản 2 Điều 75).
| Trường hợp | Mức phạt pháp nhân |
|---|---|
| Thuộc khoản 1 | Phạt tiền 6 – 14 tỷ đồng |
| Thuộc khoản 2 | Phạt tiền 14 – 24 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn 6 tháng – 2 năm |
| Thuộc khoản 3 | Phạt tiền 24 – 40 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn 1 – 3 năm |
| Thuộc trường hợp Điều 79 | Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn |
| Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 2 – 10 tỷ đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực 1 – 3 năm |
Điều 79 cho phép đình chỉ vĩnh viễn khi pháp nhân gây thiệt hại hoặc có khả năng thực tế gây thiệt hại đến tính mạng nhiều người, gây sự cố môi trường hoặc ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự mà không có khả năng khắc phục hậu quả. Như vậy, cùng một vụ xả thải, công ty có thể bị phạt tiền tỷ, còn giám đốc hoặc người trực tiếp chỉ đạo xả thải vẫn có thể bị xét xử với tư cách cá nhân.
Tình huống giả định: một xưởng, ba cách đọc
Xưởng A xả 400 mét khối nước thải mỗi ngày, vượt quy chuẩn 6 lần, chưa từng bị phạt. Lưu lượng nằm trong khoảng 300 đến dưới 500 mét khối/ngày và vượt từ 5 lần, khớp nửa sau điểm c khoản 1. Người chịu trách nhiệm có thể bị xem xét theo khoản 1, tội ít nghiêm trọng; nếu đủ điều kiện Điều 75, công ty có thể bị phạt 6 đến 14 tỷ đồng.
Cùng xưởng A, lưu lượng chỉ 150 mét khối/ngày, vượt 6 lần, lần đầu bị phát hiện. Chưa tới ngưỡng 300 mét khối/ngày của điểm c. Vụ việc xử lý hành chính theo pháp luật bảo vệ môi trường. Nhưng nếu đã bị phạt rồi mà còn vi phạm, điểm d khoản 1 hạ ngưỡng xuống 100 mét khối/ngày với mức vượt từ 5 lần, khi đó đã đủ dấu hiệu tội phạm.
Ông B thuê xe đổ 120 tấn xà bần, rác thải sinh hoạt xuống bãi đất trống. 120.000 kg chất thải rắn thông thường nằm trong khoảng 100.000 đến dưới 200.000 kg của điểm g khoản 1. Người thuê đổ và người trực tiếp đổ có thể cùng bị xem xét, tuỳ mức độ biết và tham gia.
Cách tách hành chính với hình sự. Đặt câu hỏi theo thứ tự: loại chất thải gì; khối lượng hoặc lưu lượng bao nhiêu; vượt quy chuẩn mấy lần; đã từng bị phạt hay kết án về hành vi này chưa. Bốn câu trả lời này quyết định gần như toàn bộ việc vụ việc có bước sang Điều 235 hay không.
Năm việc doanh nghiệp nên tự rà trước khi có đoàn kiểm tra
Điều 235 vận hành bằng con số, nên phần lớn rủi ro có thể nhìn thấy trước nếu doanh nghiệp tự đo, tự ghi chép đều đặn. Danh sách sau không thay cho nghĩa vụ theo giấy phép môi trường, chỉ giúp nhìn thấy khoảng cách tới các ngưỡng hình sự.
- Biết lưu lượng thật. Ghi nhận lượng nước thải mỗi ngày, khí thải mỗi giờ theo đồng hồ, thiết bị đo, không ước chừng. Khoảng cách giữa 290 và 300 mét khối/ngày có thể là khoảng cách giữa xử phạt hành chính và tội phạm.
- Biết chất lượng thật. Đối chiếu kết quả quan trắc với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia áp dụng cho ngành, tính ra số lần vượt nếu có.
- Quản lý khối lượng chất thải nguy hại. Lưu chứng từ chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý; chất thải nguy hại không có chứng từ đầu ra là điểm đầu tiên cơ quan kiểm tra hỏi tới.
- Theo dõi lịch sử xử phạt. Mọi quyết định xử phạt hành chính về môi trường cần được lưu và nhắc trong nội bộ, vì chúng làm hạ ngưỡng hình sự ở các điểm b, d, e, g khoản 1.
- Ghi rõ người chịu trách nhiệm. Văn bản phân công vận hành hệ thống xử lý giúp xác định đúng người, tránh việc trách nhiệm bị đặt lên người không có quyền quyết định.
Năm việc này không nhằm né tránh trách nhiệm mà để doanh nghiệp vận hành đúng luật và có hồ sơ minh bạch khi cần giải trình.
Hiểu sai thường gặp và khi nào nên hỏi luật sư
Hiểu sai thứ nhất là "xả thải có mùi hôi là phạm tội". Mùi hôi, nước đổi màu là dấu hiệu để kiểm tra, nhưng chỉ kết quả quan trắc, phân tích theo quy chuẩn mới cho biết có vượt ngưỡng hay không. Hiểu sai thứ hai là "phạt hành chính xong là xong". Lần xử phạt đó trở thành căn cứ hạ ngưỡng hình sự ở lần vi phạm tiếp theo. Hiểu sai thứ ba là "công ty chịu thì giám đốc không sao": khoản 2 Điều 75 nói rõ trách nhiệm của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân.
Doanh nghiệp nên hỏi luật sư ngay khi có đoàn kiểm tra lấy mẫu, khi nhận biên bản vi phạm hành chính về môi trường, hoặc khi cơ quan điều tra yêu cầu cung cấp hồ sơ vận hành hệ thống xử lý. Những câu nên hỏi: mẫu được lấy, bảo quản, phân tích theo quy trình nào; lưu lượng được đo hay ước tính; quy chuẩn nào được dùng để so sánh; ai là người ra quyết định vận hành và có văn bản chỉ đạo hay không.
Về hình phạt, cần lưu ý điểm a khoản 1 Điều 35 cho phép phạt tiền là hình phạt chính với tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng. Vì cả ba khoản của Điều 235 đều thuộc hai loại này, toà án có thể chọn phạt tiền thay cho phạt tù ở bất kỳ khoản nào, tuỳ tính chất vụ việc, nhân thân và việc khắc phục hậu quả. Ngoài ra, khoản 4 cho phép áp dụng thêm phạt tiền bổ sung 60 đến 400 triệu đồng hoặc cấm làm công việc liên quan từ 1 đến 5 năm, thường gặp với người phụ trách vận hành hệ thống xử lý chất thải.
Trang này chỉ giải thích khung luật. Ngưỡng đúng cho từng vụ phụ thuộc vào kết quả giám định và quy chuẩn kỹ thuật cụ thể, cần được người có chuyên môn xem xét trên hồ sơ thật.
Câu hỏi thường gặp
Xả nước thải bao nhiêu thì bị xử lý hình sự?
Lần đầu vi phạm, ngưỡng thấp nhất tại điểm c khoản 1 Điều 235 là từ 500 mét khối/ngày vượt quy chuẩn 3 đến dưới 5 lần, hoặc từ 300 mét khối/ngày vượt từ 5 lần. Đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm thì ngưỡng thấp hơn theo điểm d.
Tội gây ô nhiễm môi trường thuộc loại tội gì?
Khoản 1 có mức cao nhất 3 năm tù nên là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm. Khoản 2 (cao nhất 5 năm) và khoản 3 (cao nhất 7 năm) là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Tội này không có khoản nào là rất nghiêm trọng.
Doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường bị phạt tối đa bao nhiêu?
Theo khoản 5 Điều 235, pháp nhân thương mại thuộc khoản 3 bị phạt 24 đến 40 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động 1 đến 3 năm, có thể bị phạt bổ sung 2 đến 10 tỷ đồng. Trường hợp thuộc Điều 79 có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
Đổ trộm rác thải sinh hoạt có bị xử lý hình sự không?
Có nếu khối lượng chất thải rắn thông thường từ 100.000 kg trở lên, hoặc từ 70.000 kg trở lên khi đã bị phạt hành chính hay kết án về hành vi này mà còn vi phạm. Dưới các mức đó, việc đổ trộm thường bị xử phạt hành chính.
Giám đốc có bị truy cứu khi công ty đã bị xử lý hình sự không?
Có thể. Khoản 2 Điều 75 quy định việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Người trực tiếp chỉ đạo hoặc thực hiện hành vi xả thải vẫn có thể bị xét xử riêng.
Đã bị phạt hành chính về môi trường thì lần sau có bị xử lý nặng hơn không?
Có. Nhiều điểm của khoản 1 Điều 235 hạ ngưỡng định lượng đối với người đã bị xử phạt hành chính về hành vi thuộc Điều 235 hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm. Lượng thải nhỏ hơn đã đủ cấu thành tội.