Người săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, Danh mục Nhóm IB hoặc Phụ lục I Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp bị xử lý theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Khác với hầu hết các tội khác, ngưỡng được tính bằng số cá thể và khối lượng chứ không bằng tiền. Khung nhẹ nhất là phạt tiền từ 1 đến 4 tỷ đồng hoặc tù 1 đến 5 năm, khung nặng nhất là tù 10 đến 15 năm.
Khoản 1 thuộc loại tội nghiêm trọng, khoản 2 và khoản 3 là tội rất nghiêm trọng. Với loài thuộc danh mục được ưu tiên bảo vệ, chỉ một cá thể đã đủ để bị truy cứu theo khoản 1. Nhiều người nuôi một con vật "cho vui" hoặc mua về làm cảnh không biết rằng loài đó nằm trong danh mục, và đó là chỗ rủi ro pháp lý lớn nhất.
Ba danh mục quyết định một con vật thuộc Điều 244 hay không
Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Đây là nhóm được bảo vệ chặt nhất. Theo điểm a và điểm b khoản 1 Điều 244, săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc danh mục này, hoặc tàng trữ, buôn bán cá thể, bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống hay sản phẩm của chúng, đều thuộc khoản 1 mà luật không đặt số lượng tối thiểu.
Danh mục Nhóm IB hoặc Phụ lục I của Công ước. Với nhóm này, điểm d khoản 1 đặt ngưỡng theo lớp động vật: từ 3 đến 7 cá thể lớp thú, từ 7 đến 10 cá thể lớp chim, bò sát, hoặc từ 10 đến 15 cá thể động vật lớp khác. Dưới mức này, người vi phạm lần đầu thường bị xử lý hành chính.
Ngà voi và sừng tê giác được tính bằng khối lượng. Điểm c khoản 1 đặt ngưỡng ngà voi từ 2 đến dưới 20 kg, sừng tê giác từ 50 gam đến dưới 1 kg. Đây là hai sản phẩm duy nhất trong điều luật được định lượng bằng trọng lượng.
Đã bị phạt hoặc kết án mà còn vi phạm. Điểm e khoản 1 hạ ngưỡng xuống dưới các mức ở điểm c, d, đ đối với người đã bị xử phạt hành chính về hành vi của Điều 244 hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm. Lần thứ hai, một cá thể cũng có thể đủ.
Loài nằm ngoài ba danh mục trên. Động vật thuộc Nhóm IIB, Phụ lục II của Công ước hoặc động vật hoang dã khác được xử lý theo Điều 234, với ngưỡng tính bằng giá trị: từ 150 triệu đồng với nhóm IIB, Phụ lục II, từ 300 triệu đồng với động vật hoang dã khác, hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng.
Bảng ba khoản Điều 244: khung phạt, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu theo khoản 2 Điều 27.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Động vật được ưu tiên bảo vệ (không cần số lượng); Nhóm IB, Phụ lục I: 3 – 7 cá thể thú, 7 – 10 chim, bò sát, 10 – 15 lớp khác; ngà voi 2 đến dưới 20 kg; sừng tê giác 50 g đến dưới 1 kg; dưới ngưỡng nhưng đã bị phạt, kết án | Phạt tiền 1 – 4 tỷ đồng hoặc tù 1 – 5 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 2 | Loài ưu tiên bảo vệ: 3 – 7 cá thể thú, 7 – 10 chim, bò sát, 10 – 15 lớp khác; Nhóm IB: 8 – 11 cá thể thú, 11 – 15 chim, bò sát, 16 – 20 lớp khác; 1 – 2 cá thể voi, tê giác; 3 – 5 cá thể gấu, hổ; ngà voi 20 đến dưới 90 kg; sừng tê giác 1 đến dưới 9 kg; có tổ chức; lợi dụng chức vụ; dùng công cụ săn bắt bị cấm; săn trong khu vực, thời gian cấm; qua biên giới; tái phạm nguy hiểm | Tù 5 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 3 | Loài ưu tiên bảo vệ: từ 8 cá thể thú, 11 chim, bò sát, 16 lớp khác; Nhóm IB: từ 12 cá thể thú, 16 chim, bò sát, 21 lớp khác; từ 3 cá thể voi, tê giác; từ 6 cá thể gấu, hổ; ngà voi từ 90 kg; sừng tê giác từ 9 kg | Tù 10 – 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 100 – 400 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 – 5 năm | — | — |
Điểm đáng chú ý là khoản 2 không có phạt tiền là hình phạt chính: từ khoản 2 trở lên chỉ còn tù. Điều 244 cũng không có trong danh sách tại khoản 2 Điều 12, nên người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không bị truy cứu về tội này dù hành vi thuộc khoản nào.
Voi, tê giác, gấu, hổ được luật gọi tên riêng ở khoản 2 và khoản 3, nghĩa là với bốn loài này, ngay 1 cá thể voi hoặc tê giác, 3 cá thể gấu hoặc hổ đã đưa vụ việc vào khung 5 đến 10 năm tù.
Tình huống giả định đọc theo khoản
Các tình huống dưới đây là giả định. Việc một loài cụ thể thuộc danh mục nào do cơ quan chuyên môn giám định, không suy đoán theo tên gọi dân gian.
| Tình huống | Danh mục và số lượng | Hướng đọc |
|---|---|---|
| Anh A nuôi 1 cá thể thuộc Danh mục loài được ưu tiên bảo vệ trong nhà làm cảnh | Ưu tiên bảo vệ, 1 cá thể | Khoản 1 – nghiêm trọng |
| Chị B bán 5 cá thể chim thuộc Nhóm IB qua mạng xã hội | Nhóm IB, lớp chim, dưới 7 cá thể, lần đầu | Chưa đủ ngưỡng điểm d; xử lý hành chính. Nếu đã từng bị phạt thì điểm e khoản 1 |
| Anh C vận chuyển 4 cá thể thú thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ qua biên giới | Ưu tiên bảo vệ, 4 cá thể thú; qua biên giới | Khoản 2 – rất nghiêm trọng |
| Ông D cất giữ 25 kg ngà voi | Ngà voi 20 đến dưới 90 kg | Khoản 2 – rất nghiêm trọng |
| Nhóm E có phân công, buôn bán bộ phận cơ thể của 6 cá thể hổ | 6 cá thể hổ | Khoản 3 – rất nghiêm trọng |
Tình huống của chị B cho thấy vì sao việc xác định lớp động vật và danh mục quan trọng: cùng 5 cá thể chim, nếu loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ thì đã đủ khoản 1 vì nhóm này không cần ngưỡng số lượng; còn 5 cá thể thú thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ thì đã sang khoản 2. Đổi một chữ trong kết luận giám định có thể đổi cả khung hình phạt.
Khi doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh vi phạm
Điều 244 có trong danh sách của Điều 76. Pháp nhân thương mại như nhà hàng, cơ sở nuôi, công ty xuất nhập khẩu có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội này nếu đủ bốn điều kiện tại Điều 75: nhân danh pháp nhân, vì lợi ích pháp nhân, có sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của pháp nhân, còn thời hiệu.
Mức phạt pháp nhân theo khoản 5. Thuộc khoản 1: phạt tiền 2 đến 10 tỷ đồng. Thuộc các điểm a, b, c, d, đ, g, h, i, k khoản 2: phạt tiền 10 đến 20 tỷ đồng. Thuộc khoản 3: phạt tiền 20 đến 30 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động 6 tháng đến 3 năm. Thuộc trường hợp Điều 79: đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
Hình phạt bổ sung với pháp nhân. Phạt tiền 600 triệu đến 1,2 tỷ đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 1 đến 3 năm.
Cá nhân vẫn có thể bị truy cứu song song. Người quản lý trực tiếp chỉ đạo việc thu mua, vận chuyển vẫn có thể bị xét xử với tư cách cá nhân theo khoản 1 đến khoản 3, bởi khoản 2 Điều 75 không loại trừ trách nhiệm của cá nhân.
Những điều hay hiểu sai
- "Mua về nuôi chứ không bán thì không sao." Điều 244 liệt kê cả hành vi nuôi, nhốt, tàng trữ, không chỉ buôn bán.
- "Con vật đã chết, chỉ giữ bộ phận thì nhẹ hơn." Bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống và sản phẩm của động vật cũng nằm trong khoản 1; với voi, tê giác, gấu, hổ, bộ phận của từng cá thể được tính như cá thể.
- "Giá trị thấp thì không có tội." Điều 244 không dùng giá trị làm ngưỡng; một cá thể loài ưu tiên bảo vệ có giá thị trường thấp vẫn đủ khoản 1. Ngưỡng theo giá trị chỉ có ở Điều 234.
- "Nuôi lâu năm, có nguồn gốc từ trước nên hợp pháp." Nguồn gốc hợp pháp phải được chứng minh bằng giấy tờ theo quy định về quản lý động vật hoang dã; lời kể không thay được hồ sơ.
- "Thả về rừng là hết trách nhiệm." Tự nguyện giao nộp cho cơ quan chức năng, hợp tác và khắc phục là tình tiết có lợi, nhưng không xoá hành vi đã xảy ra.
Nếu đang giữ một con vật mà bạn không chắc về loài, cách an toàn là liên hệ cơ quan kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý động vật hoang dã tại địa phương để được hướng dẫn giao nộp hoặc làm thủ tục theo quy định.
Khi nào nên gặp luật sư
Bạn nên hỏi ý kiến luật sư khi cơ quan kiểm lâm lập biên bản tạm giữ động vật, khi nhận được kết luận giám định loài, hoặc khi cơ sở kinh doanh bị kiểm tra hồ sơ nguồn gốc. Câu hỏi quan trọng nhất thường là: kết luận giám định xác định loài thuộc danh mục nào, lớp nào, và số cá thể được đếm ra sao. Mỗi chi tiết đó có thể đưa vụ việc từ hành chính sang hình sự, hoặc từ khoản 1 sang khoản 2.
Các câu nên hỏi thêm: có biên bản xử phạt hành chính nào trước đây về động vật hoang dã không (vì điểm e khoản 1 sẽ hạ ngưỡng); bộ phận cơ thể bị thu giữ được quy đổi thành bao nhiêu cá thể; nếu là doanh nghiệp, hồ sơ có cho thấy pháp nhân chỉ đạo hay chỉ là hành vi riêng của một nhân viên. Trang này chỉ giải thích khung luật, không đánh giá thay hồ sơ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi một con động vật quý hiếm có bị đi tù không?
Nếu loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, việc nuôi nhốt trái phép chỉ một cá thể đã thuộc khoản 1 Điều 244 với khung phạt tiền 1 đến 4 tỷ đồng hoặc tù 1 đến 5 năm. Với loài Nhóm IB, Phụ lục I thì cần từ 3 cá thể thú trở lên.
Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm thuộc loại tội gì?
Khoản 1 có mức cao nhất 5 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Khoản 2 (tù 5 đến 10 năm) và khoản 3 (tù 10 đến 15 năm) là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm.
Tàng trữ bao nhiêu ngà voi thì bị xử lý hình sự?
Từ 2 kg đến dưới 20 kg thuộc khoản 1, từ 20 kg đến dưới 90 kg thuộc khoản 2, từ 90 kg trở lên thuộc khoản 3 Điều 244. Với sừng tê giác, các mốc là 50 gam, 1 kg và 9 kg.
Điều 244 và Điều 234 khác nhau thế nào?
Điều 244 áp dụng cho loài ưu tiên bảo vệ, Nhóm IB, Phụ lục I và đếm theo số cá thể. Điều 234 áp dụng cho Nhóm IIB, Phụ lục II và động vật hoang dã khác, đếm theo giá trị hoặc số tiền thu lợi bất chính, khung nhẹ hơn ở khoản 1.
Học sinh dưới 16 tuổi bắt chim quý hiếm có bị xử lý hình sự không?
Không theo Điều 244, vì điều này không nằm trong danh sách tội mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu tại khoản 2 Điều 12. Việc xử lý hành chính hoặc giáo dục vẫn có thể được áp dụng theo quy định khác.
Nhà hàng bán món từ động vật quý hiếm thì doanh nghiệp có bị phạt không?
Có thể. Điều 244 thuộc danh sách tội pháp nhân thương mại phải chịu tại Điều 76. Nếu đủ điều kiện Điều 75, pháp nhân thuộc khoản 1 bị phạt 2 đến 10 tỷ đồng, cao hơn ở khoản 2 và khoản 3, kèm các hình phạt bổ sung.