NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Tội tham nhũng, chức vụ

Tham ô, nhận hối lộ từ 01/7/2025: bỏ tử hình và điều kiện nộp lại ba phần tư

Từ 01/7/2025, tham ô và nhận hối lộ không còn tử hình. Án tử hình chưa thi hành được chuyển chung thân; muốn giảm án chung thân phải nộp lại ít nhất 3/4.

A Vietnamese woman seen from behind reads at a long table in a quiet law library, stacks of closed hardbound volumes beside her, soft green-shaded lamp light, rear three-quarter view

Từ ngày 01/7/2025, Luật 86/2025/QH15 sửa khoản 4 Điều 353 và khoản 4 Điều 354 Bộ luật Hình sự: mức cao nhất của tội tham ô tài sản và tội nhận hối lộ chỉ còn tù 20 năm hoặc tù chung thân. Án tử hình đã tuyên về hai tội này mà chưa thi hành thì không thi hành và được chuyển thành tù chung thân. Đổi lại, người bị kết án chung thân về hai tội này chỉ được xét giảm án khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực, hoặc lập công lớn.

Sửa đổi này không làm hai tội nhẹ đi ở các phần khác: ngưỡng tiền giữ nguyên, khoản 3 và khoản 4 vẫn không có thời hiệu truy cứu lẫn thời hiệu thi hành bản án. Bài dưới đây tách bốn nhóm người chịu ảnh hưởng khác nhau: người phạm tội sau mốc, người phạm tội trước mốc nhưng xử sau, người có án tử hình chưa thi hành và người đã bị tuyên tù chung thân.

Đã đổi gì và chưa đổi gì

Bảng tóm tắt theo văn bản đã gộp của Bộ luật Hình sự và Điều 4 Luật 86/2025:

Nội dungTừ 01/7/2025Căn cứ
Hình phạt cao nhất của tội tham ô tài sảnTù 20 năm hoặc tù chung thân (khoản 4)Điều 353 sau sửa đổi
Hình phạt cao nhất của tội nhận hối lộTù 20 năm hoặc tù chung thân (khoản 4)Điều 354 sau sửa đổi
Hình phạt bổ sungBắt buộc cấm đảm nhiệm chức vụ 01 – 05 năm; có thể phạt tiền 60 – 200 triệu đồng, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sảnKhoản 5 Điều 353, khoản 5 Điều 354
Án tử hình đã tuyên, chưa thi hànhKhông thi hành, Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định chuyển thành tù chung thânKhoản 2 Điều 4 Luật 86/2025
Giảm án cho người bị tù chung thân về hai tội nàyPhải chủ động nộp lại ít nhất 3/4 tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực, hoặc lập công lớnKhoản 1 Điều 63
Ngưỡng tiền của từng khoảnKhông đổi: 2 triệu, 100 triệu, 500 triệu, 1 tỷ đồngKhoản 1 – 4 Điều 353, 354
Thời hiệu truy cứu ở khoản 3, khoản 4Vẫn không áp dụngKhoản 3 Điều 28
Thời hiệu thi hành bản án ở khoản 3, khoản 4Vẫn không áp dụngĐiều 61

Khoản 1 Điều 40 vẫn nhắc "tham nhũng" trong các nhóm tội mà hình phạt tử hình có thể áp dụng. Nhưng xét từng điều luật cụ thể từ Điều 353 đến Điều 359 trong văn bản đã gộp, không điều nào còn khung tử hình. Khi đọc luật hình sự, khung hình phạt ở điều luật về tội danh mới là thứ quyết định.

Bốn nhóm người, bốn cách áp dụng

Hành vi từ 0 giờ ngày 01/7/2025 trở đi. Điểm a khoản 1 Điều 4 Luật 86/2025: toàn bộ quy định mới được áp dụng để khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Người phạm tội không thể bị tuyên tử hình về tham ô, nhận hối lộ; đồng thời chịu đủ các quy định mới, kể cả phần chặt hơn.

Hành vi trước mốc, nhưng sau mốc mới bị phát hiện hoặc đang được điều tra, truy tố, xét xử. Điểm b khoản 1 Điều 4: quy định có lợi tại các điều 40, 63, 353, 354 (cùng một số điều khác) được áp dụng; vì vậy việc bỏ tử hình cũng áp dụng cho nhóm này. Điểm c khoản 1 Điều 4: quy định không có lợi tại các điều 63, 353, 354 (và nhiều điều khác) thì không áp dụng; khi đó dùng quy định trước 01/7/2025, trừ trường hợp khoản 4 Điều 4.

Đã có bản án tử hình nhưng chưa thi hành. Khoản 2 Điều 4: không thi hành, Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định chuyển thành tù chung thân. Khoản 4 Điều 4 nói thêm: những người này khi được xét giảm án vẫn phải đáp ứng điều kiện nộp lại ba phần tư tài sản theo khoản 1 Điều 63 mới.

Đã có bản án tù chung thân tuyên trước 01/7/2025. Khoản 5 Điều 4: khi xét giảm án cho nhóm này, không áp dụng điều kiện nộp lại ba phần tư mới bổ sung vào khoản 1 Điều 63. Đây là cách luật tránh làm xấu đi vị trí của người đã bị kết án theo quy định cũ.

Điều kiện nộp lại ba phần tư: đọc cho đúng

Khoản 1 Điều 63 sau sửa đổi đặt ra một điều kiện riêng cho người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ: chỉ có thể được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ và đã hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm, hoặc lập công lớn.

Cách đọc câu này: điều kiện nộp lại ba phần tư là điều kiện cần. Đi kèm nó là một trong hai: hợp tác tích cực, hoặc lập công lớn. Thiếu điều kiện nộp lại thì dù đáp ứng các điều kiện chung của Điều 63 (đã chấp hành một thời gian, nhiều tiến bộ, đã bồi thường một phần nghĩa vụ dân sự), người đó vẫn không được xét giảm.

Ví dụ tính giả định. Ông W bị kết án tù chung thân về tội tham ô, số tài sản tham ô xác định trong bản án là 8 tỷ đồng. Ba phần tư là 6 tỷ đồng. Muốn được xét giảm, ông W phải đã chủ động nộp lại ít nhất 6 tỷ đồng, cộng với việc hợp tác tích cực hoặc lập công lớn. Nộp 5 tỷ đồng, dù là một khoản lớn, vẫn chưa đạt điều kiện.

Các mốc chung của Điều 63 vẫn áp dụng: với tù chung thân, thời gian đã chấp hành để được xét giảm lần đầu là 12 năm; lần đầu được giảm xuống 30 năm tù; dù được giảm nhiều lần vẫn phải bảo đảm thời hạn thực tế chấp hành là 20 năm. Với người bị kết án nhiều tội trong đó có tội bị phạt tù chung thân, khoản 3 Điều 63 đặt mốc 15 năm và thời gian thực tế 25 năm. Mốc nào áp dụng cho người được chuyển từ tử hình sang chung thân theo Luật 86/2025 cần đối chiếu thêm văn bản hướng dẫn; bài này không suy đoán.

Đọc một vụ việc giả định qua mốc 01/7/2025

Ông Y, giám đốc một đơn vị sự nghiệp, chiếm đoạt 3 tỷ đồng mà mình quản lý trong năm 2024. Đến tháng 3/2026 mới bị khởi tố. Các bước đọc luật như sau:

  1. Xác định khoản: chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên thuộc điểm a khoản 4 Điều 353, tội đặc biệt nghiêm trọng. Mốc tiền ở khoản này không đổi trước và sau sửa đổi.
  2. Xác định hình phạt có thể áp dụng: hành vi xảy ra trước 01/7/2025 nhưng bị xử sau mốc. Việc bỏ tử hình là quy định có lợi, áp dụng theo điểm b khoản 1 Điều 4 Luật 86/2025. Khung tối đa với ông Y là tù 20 năm hoặc tù chung thân.
  3. Xác định phần không có lợi: Điều 353 thuộc danh sách có sửa đổi không có lợi ở điểm c khoản 1 Điều 4. Phần đó không áp dụng cho ông Y; nơi nào luật cũ và luật mới khác nhau theo hướng bất lợi, dùng luật cũ.
  4. Xác định thời hiệu: khoản 4 Điều 353 không có thời hiệu truy cứu theo khoản 3 Điều 28; việc phát hiện muộn không có ý nghĩa về thời hiệu.
  5. Nếu bị tuyên chung thân: việc xét giảm án sau này có phải đáp ứng điều kiện nộp lại ba phần tư hay không phụ thuộc vào cách áp dụng điểm c khoản 1 và khoản 4, khoản 5 Điều 4 cho trường hợp cụ thể. Đây là câu hỏi nên đặt cho luật sư ngay từ đầu.

Tình huống là giả định, chỉ để minh hoạ thứ tự đọc: khoản nào, hình phạt nào được phép, phần nào của luật mới áp dụng, thời hiệu, rồi mới đến giai đoạn chấp hành án.

Những hiểu lầm phổ biến sau sửa đổi

Thông tin "bỏ tử hình tội tham ô" được nhắc nhiều, nhưng cũng dễ bị kéo sang những kết luận không có trong luật:

  • "Tham ô giờ nhẹ hơn." Chỉ mức cao nhất thay đổi. Khung khoản 1 vẫn là tù 2 đến 7 năm, khoản 2 vẫn 7 đến 15 năm, khoản 3 vẫn 15 đến 20 năm. Ngưỡng tiền không đổi.
  • "Không tử hình thì sẽ có thời hiệu." Thời hiệu không phụ thuộc vào việc có tử hình hay không. Khoản 3 Điều 28 vẫn loại khoản 3 và khoản 4 của Điều 353, 354 khỏi thời hiệu truy cứu.
  • "Nộp lại tiền thì không phải ngồi tù." Điều kiện ba phần tư chỉ liên quan tới việc xét giảm án cho người đã bị kết án chung thân. Nó không phải điều kiện để được miễn hình phạt, không thay thế việc xét xử.
  • "Luật mới áp dụng hết cho mọi vụ cũ." Chỉ phần có lợi áp dụng ngược lại cho hành vi trước 01/7/2025 đang được xử lý; phần không có lợi thì không. Bản án đã có hiệu lực trước mốc này cũng không bị kháng nghị giám đốc thẩm chỉ vì luật mới khác, theo điểm d khoản 1 Điều 4.
  • "Các tội tham nhũng khác cũng vừa bỏ tử hình." Luật 86/2025 nêu đích danh Điều 353 và Điều 354 trong danh sách bỏ tử hình. Các tội từ Điều 355 đến Điều 359 vốn đã không có khung tử hình trong văn bản hiện hành.

Người nhà của người đang bị điều tra về hai tội này nên hỏi luật sư cụ thể: hành vi xảy ra trước hay sau 0 giờ ngày 01/7/2025; phần nào của luật mới có lợi, phần nào không; và khoản tiền đã nộp lại được ghi nhận thế nào trong hồ sơ. Đây là những câu hỏi về áp dụng luật theo thời gian, khác với câu hỏi có phạm tội hay không.

Vì sao điều kiện tài sản quan trọng với tội tham nhũng

Nhìn chung các sửa đổi, có thể thấy một hướng rõ: giảm hình phạt nặng nhất nhưng tăng sức ép thu hồi tài sản. Khoản 5 của hai điều vẫn giữ tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản; khoản 2 Điều 35 cho phép phạt tiền bổ sung với tội tham nhũng; Điều 45 cho phép tịch thu tài sản với tội tham nhũng từ mức nghiêm trọng trở lên; và nay khoản 1 Điều 63 gắn quyền được xét giảm án chung thân với việc nộp lại tài sản.

Với người bị kết án, điều này có nghĩa là việc khắc phục hậu quả không chỉ có ý nghĩa ở phiên toà (như một tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51) mà còn kéo dài trong suốt thời gian chấp hành án. Với người bị hại là cơ quan, tổ chức, tiền bị chiếm đoạt được trả lại theo khoản 2 Điều 47, độc lập với hình phạt tịch thu.

Với người đọc tin tức, một con số nên đọc kỹ là "tài sản tham ô, nhận hối lộ" ghi trong bản án. Điều kiện ba phần tư tính trên con số đó, không phải trên tổng thiệt hại của vụ án hay số tiền bị kê biên. Khi hai con số này khác nhau, cách tính có thể thay đổi đáng kể.

Câu hỏi thường gặp

Tội tham ô từ 01/7/2025 bị phạt nặng nhất là gì?

Tù 20 năm hoặc tù chung thân, theo khoản 4 Điều 353 Bộ luật Hình sự sau khi được Luật 86/2025 sửa đổi. Áp dụng khi chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 5 tỷ đồng trở lên.

Người đã bị tuyên án tử hình về tội nhận hối lộ trước 01/7/2025 thì sao?

Nếu chưa thi hành án, theo khoản 2 Điều 4 Luật 86/2025, bản án tử hình không được thi hành và Chánh án Toà án nhân dân tối cao quyết định chuyển thành tù chung thân.

Nộp lại ba phần tư tài sản tham ô để làm gì?

Theo khoản 1 Điều 63, đó là điều kiện để người bị kết án tù chung thân về tội tham ô, nhận hối lộ được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt, đi kèm hợp tác tích cực với cơ quan chức năng hoặc lập công lớn.

Người bị tù chung thân trước 01/7/2025 có phải nộp lại ba phần tư mới được giảm án không?

Không. Khoản 5 Điều 4 Luật 86/2025 quy định khi xét giảm án cho người bị tuyên tù chung thân về tội tham ô, nhận hối lộ trước 01/7/2025, không áp dụng điều kiện mới này.

Bỏ tử hình có làm tội tham ô khoản 3, khoản 4 có thời hiệu không?

Không. Khoản 3 Điều 28 vẫn quy định không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự với khoản 3 và khoản 4 Điều 353, Điều 354, và Điều 61 vẫn loại hai khoản này khỏi thời hiệu thi hành bản án.

Hành vi tham ô xảy ra năm 2024 nhưng năm 2026 mới bị xử thì áp dụng luật nào?

Theo khoản 1 Điều 4 Luật 86/2025, quy định có lợi của luật mới như bỏ tử hình được áp dụng; quy định không có lợi thì không áp dụng mà dùng quy định trước 01/7/2025, trừ trường hợp luật nêu riêng. Cần luật sư đối chiếu cụ thể từng quy định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138