Có. Bộ luật Hình sự xử lý tham ô và nhận hối lộ cả trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước: khoản 6 Điều 353 và khoản 6 Điều 354 quy định người có chức vụ, quyền hạn trong các doanh nghiệp, tổ chức này mà tham ô tài sản hoặc nhận hối lộ thì bị xử lý theo đúng hai điều đó, với cùng ngưỡng tiền và cùng khung hình phạt như người làm trong khu vực nhà nước. Phía bên kia cũng vậy: đưa hối lộ (khoản 6 Điều 364) và môi giới hối lộ (khoản 7 Điều 365) trong khu vực tư đều bị xử lý.
Nói cách khác, một trưởng phòng mua hàng nhận tiền "lại quả" của nhà cung cấp, hay một thủ quỹ công ty cổ phần lấy tiền quỹ, đều có thể đối mặt với cùng điều luật như một cán bộ nhà nước. Bài này đọc khái niệm người có chức vụ, bốn điều luật có câu mở rộng sang khu vực tư, những tội không có câu tương tự, và cách doanh nghiệp tự bảo vệ mình.
Người có chức vụ trong doanh nghiệp là ai
Khoản 2 Điều 352 Bộ luật Hình sự định nghĩa người có chức vụ là người do bổ nhiệm, bầu cử, hợp đồng hoặc hình thức khác, có hưởng lương hoặc không, được giao thực hiện một nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ. Định nghĩa này không gắn với biên chế nhà nước; nó gắn với hai thứ: nhiệm vụ được giao và quyền hạn đi kèm.
Áp vào doanh nghiệp, người được hội đồng quản trị bổ nhiệm làm giám đốc, người được ký hợp đồng lao động giữ vị trí kế toán trưởng, thủ quỹ, thủ kho, trưởng phòng mua hàng, đều có thể là người có chức vụ nếu họ được giao quyền quyết định, quản lý, phê duyệt một việc. Ngược lại, một nhân viên chỉ làm việc thừa hành, không có quyền hạn gì đối với tài sản hay quyết định của công ty, khó được coi là người có chức vụ, và hành vi chiếm đoạt của họ thường được xem xét theo các tội phổ thông như trộm cắp hay lạm dụng tín nhiệm.
Vì vậy, trong các vụ việc ở doanh nghiệp, hồ sơ được xem đầu tiên thường là quyết định bổ nhiệm, mô tả công việc, quy chế phân quyền, ủy quyền ký. Cùng một chức danh "nhân viên kế toán" có thể có quyền hạn rất khác nhau giữa hai công ty.
Bốn điều luật có câu mở rộng sang khu vực tư
Khung hình phạt, loại tội và thời hiệu trong khu vực tư y hệt khu vực nhà nước, vì điều luật dẫn chiếu "bị xử lý theo quy định tại Điều này":
| Tội | Câu mở rộng | Khung khoản 1 | Khung cao nhất | Thời hiệu khoản 3, 4 |
|---|---|---|---|---|
| Tham ô tài sản | Khoản 6 Điều 353 | Tù 2 – 7 năm (nghiêm trọng) | Tù 20 năm hoặc chung thân | Không áp dụng |
| Nhận hối lộ | Khoản 6 Điều 354 | Tù 2 – 7 năm (nghiêm trọng) | Tù 20 năm hoặc chung thân | Không áp dụng |
| Đưa hối lộ | Khoản 6 Điều 364 | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù 6 tháng – 3 năm (ít nghiêm trọng) | Tù 12 – 20 năm | 15 năm và 20 năm |
| Môi giới hối lộ | Khoản 7 Điều 365 | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù 6 tháng – 3 năm (ít nghiêm trọng) | Tù 8 – 15 năm | 15 năm |
Điều đáng chú ý nhất: khoản 3 Điều 28 loại khoản 3 và khoản 4 của Điều 353, 354 khỏi thời hiệu truy cứu mà không phân biệt khu vực. Một vụ tham ô từ 500 triệu đồng trong công ty tư nhân cũng không có thời hiệu như vụ việc tương tự ở cơ quan nhà nước.
Ngưỡng tiền cũng giữ nguyên: từ 2 triệu đồng ở khoản 1. Trường hợp dưới 2 triệu đồng mà vẫn bị truy cứu là khi người đó đã bị kỷ luật về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội tham nhũng chưa xoá án tích; trong doanh nghiệp, "kỷ luật" thường là xử lý kỷ luật lao động theo nội quy.
Những tội không có câu mở rộng tương tự
Các điều luật dưới đây trong Chương XXIII không có khoản riêng nói tới doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước. Việc áp dụng chúng cho người làm trong công ty tư nhân vì thế cần đánh giá thận trọng theo từng vụ:
- Điều 355 – lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản.
- Điều 356 – lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, và Điều 357 – lạm quyền trong khi thi hành công vụ: tên tội gắn với "công vụ".
- Điều 358 – lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi; Điều 359 – giả mạo trong công tác.
- Điều 360 – thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng.
Không có câu mở rộng không có nghĩa là hành vi trong doanh nghiệp được bỏ qua. Người giữ tiền của công ty theo hợp đồng mà chiếm đoạt có thể bị xem xét về lạm dụng tín nhiệm (Điều 175); người dùng thủ đoạn gian dối có thể bị xem xét về lừa đảo (Điều 174); người làm sai lệch sổ sách có thể liên quan tội vi phạm quy định về kế toán (Điều 221); người trực tiếp quản lý tài sản để mất mát, hư hỏng có thể thuộc Điều 179. Tội danh nào được áp dụng phụ thuộc vào dấu hiệu cụ thể, và đây là chỗ nên có ý kiến luật sư.
Tình huống giả định trong doanh nghiệp
Tình huống 1. Chị A1 là thủ quỹ của một công ty cổ phần, được giao giữ quỹ tiền mặt và lập phiếu chi. Trong hai tháng, chị rút 65 triệu đồng bằng phiếu chi khống. Chị là người có chức vụ (được giao quản lý quỹ), tài sản là tài sản chị có trách nhiệm quản lý. Hành vi có dấu hiệu của khoản 1 Điều 353, áp dụng qua khoản 6: tù 2 đến 7 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Tình huống 2. Anh B1 là trưởng phòng mua hàng của một công ty tư nhân, được quyền chọn nhà cung cấp. Anh thoả thuận với một nhà cung cấp nhận 3% giá trị mỗi đơn hàng vào tài khoản của em gái, tổng cộng 180 triệu đồng. Đây là lợi ích anh nhận để làm một việc vì lợi ích của người đưa, qua người khác. Giá trị từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng thuộc điểm c khoản 2 Điều 354: tù 7 đến 15 năm, tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm.
Tình huống 3. Phía nhà cung cấp trong tình huống 2, ông C1, là người quyết định chi các khoản đó. Ông có dấu hiệu đưa hối lộ theo khoản 6 Điều 364; tổng 180 triệu đồng thuộc điểm e khoản 2: tù 2 đến 7 năm, tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Khoản "chiết khấu thương mại" được ghi trong hợp đồng giữa hai công ty, trả cho công ty mua hàng, hạch toán minh bạch, là giao dịch hợp pháp. Khi khoản đó không về công ty mà về túi một cá nhân có quyền quyết định, bản chất đã khác. Các tình huống là giả định.
Tạm ứng chưa hoàn, dùng tạm, bù trừ: khi nào chưa phải tham ô
Tạm ứng có chứng từ, chưa quyết toán. Người nhận tạm ứng theo đúng quy chế, có đề nghị được duyệt, và khoản đó còn đang chờ quyết toán, thì việc chưa hoàn ứng tự nó là quan hệ nội bộ, giải quyết bằng đối chiếu và thu hồi. Nó trở thành vấn đề hình sự khi có dấu hiệu chiếm đoạt: chứng từ quyết toán khống, mục đích tạm ứng giả, hoặc người nhận tìm cách để khoản đó không bao giờ phải hoàn.
Dùng tạm rồi trả đủ. Tội tham ô đòi hành vi chiếm đoạt. Việc tự ý dùng tạm tiền quỹ rồi bù lại đủ trước khi bị phát hiện vẫn là vi phạm kỷ luật tài chính nghiêm trọng, nhưng việc có ý chiếm đoạt hay không là điểm cơ quan có thẩm quyền phải chứng minh. Lời giải thích "định trả" không tự động được chấp nhận; nó được đối chiếu với cách người đó ghi sổ, che giấu hay báo cáo.
Tự bù trừ với tiền lương, thưởng chưa nhận. Người lao động cho rằng công ty nợ mình rồi tự giữ lại tiền thu được để trừ nợ đang đi vào vùng xám. Tranh chấp tiền lương có đường giải quyết riêng theo pháp luật lao động; tự giữ tài sản của công ty không phải là đường đó và có thể bị xem xét về hình sự.
Chênh lệch kiểm kê chưa rõ nguyên nhân. Thiếu hụt quỹ, kho chưa đủ để kết luận ai chiếm đoạt. Cần xác định ai giữ tài sản ở thời điểm nào, có ai khác tiếp cận được không, và có chứng từ nào bị làm sai lệch không.
Doanh nghiệp nên làm gì để phòng và xử lý
Từ góc độ quản trị, những biện pháp có ích nhất cũng là những thứ sau này trở thành chứng cứ: quyết định giao việc và phân quyền rõ ràng (ai được giữ tiền, ai được chọn nhà cung cấp, ai được ký chi); tách người phê duyệt khỏi người thực hiện; đối chiếu quỹ, kho định kỳ; quy định bằng văn bản về việc nhận quà, nhận chiết khấu từ đối tác; và một kênh để nhân viên, đối tác báo cáo khi bị gợi ý đưa hoặc nhận tiền.
Khi phát hiện sai phạm, doanh nghiệp có hai đường không loại trừ nhau. Đường nội bộ và dân sự: xử lý kỷ luật lao động, yêu cầu bồi thường. Đường hình sự: tố giác với cơ quan có thẩm quyền khi hành vi có dấu hiệu tội phạm. Chọn đường nào, vào lúc nào, ảnh hưởng tới khả năng thu hồi tài sản; nhiều doanh nghiệp mời luật sư ngay khi kết quả kiểm toán nội bộ cho thấy chênh lệch lớn.
Doanh nghiệp cũng nên lưu ý: theo Điều 76, pháp nhân thương mại không chịu trách nhiệm hình sự về tội đưa hối lộ hay nhận hối lộ, nhưng các cá nhân quyết định việc chi tiền vẫn bị xử lý. Một quy chế chi tiêu cho phép các khoản chi "không chứng từ" là rủi ro cho chính người ký duyệt.
Nếu bạn là nhân viên được đối tác gợi ý nhận tiền, cách an toàn là từ chối và báo cáo theo quy chế của công ty. Nếu đã lỡ nhận, hãy gặp luật sư để hiểu vị trí của mình; khoản 7 Điều 364 và khoản 6 Điều 365 có cơ chế cho người đưa và người môi giới khai báo, nhưng Điều 354 không có cơ chế tương tự cho người nhận.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên công ty tư nhân có bị xử tội tham ô không?
Có thể. Khoản 6 Điều 353 quy định người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà tham ô tài sản thì bị xử lý theo điều này. Điều kiện là người đó được giao quản lý tài sản kèm quyền hạn nhất định.
Nhận hoa hồng của nhà cung cấp có phải nhận hối lộ không?
Nếu khoản tiền được trả cho cá nhân có quyền chọn nhà cung cấp để đổi lấy việc chọn đó, hành vi có dấu hiệu nhận hối lộ theo khoản 6 Điều 354. Chiết khấu ghi trong hợp đồng, trả cho công ty và hạch toán minh bạch là giao dịch hợp pháp.
Tham ô trong công ty tư nhân có thời hiệu không?
Khoản 1 có thời hiệu 10 năm, khoản 2 có thời hiệu 15 năm. Khoản 3 và khoản 4 Điều 353 không có thời hiệu truy cứu theo khoản 3 Điều 28, không phân biệt khu vực nhà nước hay tư nhân.
Giám đốc công ty tư nhân có phải là người có chức vụ không?
Theo khoản 2 Điều 352, người được bổ nhiệm, bầu hoặc ký hợp đồng để thực hiện nhiệm vụ có quyền hạn nhất định là người có chức vụ. Giám đốc được bổ nhiệm với quyền điều hành thường thoả định nghĩa này.
Công ty có bị truy cứu khi nhân viên đưa hối lộ không?
Theo Điều 76, pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự về các tội được liệt kê, và tội đưa hối lộ không có trong đó. Người bị truy cứu là các cá nhân quyết định, thực hiện việc đưa.
Nhân viên không có chức vụ lấy tiền công ty thì phạm tội gì?
Nếu người đó không có quyền hạn quản lý tài sản, hành vi thường được xem xét theo các tội phổ thông như trộm cắp tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, tuỳ cách tài sản đến tay họ.