NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Tội về giao thông, môi trường, mạng

Cháy nhà trọ, quán karaoke: chủ cơ sở chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 313 ra sao

Điều 313 xử lý người vi phạm quy định phòng cháy, chữa cháy gây chết người, thương tích, thiệt hại tài sản. Năm khoản, loại tội, thời hiệu và ai phải chịu.

Narrow stairwell of an old Vietnamese apartment block, a fire extinguisher mounted on a peeling wall, a resident seen from behind climbing the steps, dusty afternoon light, low angle

Người vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy bị truy cứu theo Điều 313 Bộ luật Hình sự khi vi phạm đó gây ra hậu quả: làm chết người, gây thương tích cho một người với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61%, cho nhiều người với tổng tỷ lệ từ 61%, hoặc thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng. Khung nhẹ nhất là cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 2 đến 5 năm, khung nặng nhất là tù 7 đến 12 năm.

Khoản 1 là tội nghiêm trọng, khoản 2 và khoản 3 là tội rất nghiêm trọng, còn khoản 4 (chưa xảy ra hậu quả nhưng có khả năng thực tế dẫn tới hậu quả lớn) là tội ít nghiêm trọng. Người bị xem xét thường là người có nghĩa vụ bảo đảm an toàn phòng cháy: chủ cơ sở kinh doanh, chủ nhà cho thuê trọ, người quản lý toà nhà, người phụ trách công trình. Lỗi ở đây chủ yếu là vô ý với hậu quả, khác với cố ý đốt nhà.

Khi nào một vụ cháy dẫn tới Điều 313

Một vụ cháy gây thiệt hại chưa tự động thành tội. Điều 313 đòi hỏi các yếu tố sau:

  • Có quy định về phòng cháy, chữa cháy bị vi phạm. Ví dụ không trang bị hoặc để hỏng phương tiện chữa cháy theo yêu cầu, khoá lối thoát nạn, cơi nới làm mất lối thoát, đưa công trình vào hoạt động khi chưa đủ điều kiện an toàn, câu mắc điện sai quy định, tàng trữ chất dễ cháy không đúng cách. Các quy định cụ thể nằm trong pháp luật về phòng cháy, chữa cháy và quy chuẩn kỹ thuật, không nằm trong Bộ luật Hình sự.
  • Người vi phạm là người có nghĩa vụ tuân thủ quy định đó. Người quản lý, sử dụng cơ sở, người được giao trách nhiệm an toàn phòng cháy, người trực tiếp thi công, vận hành.
  • Có hậu quả đạt ngưỡng khoản 1. Làm chết người; thương tích một người từ 61%; nhiều người tổng từ 61% đến 121%; tài sản từ 100 đến dưới 500 triệu đồng. Hoặc chưa có hậu quả nhưng có khả năng thực tế dẫn tới hậu quả của khoản 3 (khoản 4).
  • Vi phạm là nguyên nhân hoặc làm hậu quả nặng thêm. Đám cháy có thể bắt đầu từ nguyên nhân khác, nhưng việc lối thoát nạn bị khoá khiến người không thoát ra được vẫn có thể là mắt xích dẫn tới hậu quả.

Trong một cơ sở có nhiều người, câu hỏi "ai là người có nghĩa vụ" thường được trả lời bằng giấy tờ: quyết định phân công, hợp đồng thuê quản lý, nội quy, biên bản kiểm tra ghi tên người chịu trách nhiệm. Chủ sở hữu cho thuê nguyên căn có thể đã chuyển một phần nghĩa vụ cho người thuê theo hợp đồng, nhưng phần thuộc về kết cấu, lối thoát nạn do chủ sở hữu tự cơi nới vẫn có thể gắn với chủ sở hữu.

Nguyên nhân vụ cháy, thời điểm phát sinh, đường lan và lý do người bị nạn không thoát ra được thường được xác định qua giám định, khám nghiệm. Những ngày đầu sau vụ cháy, các nhận định truyền miệng thường chưa đủ để kết luận ai vi phạm quy định gì.

Bảng năm khoản Điều 313: khung phạt, loại tội, thời hiệu

Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu theo khoản 2 Điều 27.

KhoảnHậu quả và tình tiếtKhung hình phạtLoại tộiThời hiệu
Khoản 1Làm chết người; một người thương tích từ 61%; nhiều người tổng 61% – 121%; tài sản 100 đến dưới 500 triệu đồngCải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 2 – 5 nămNghiêm trọng10 năm
Khoản 2Làm chết 2 người; nhiều người tổng 122% – 200%; tài sản 500 triệu đến dưới 1,5 tỷ đồngTù 5 – 8 nămRất nghiêm trọng15 năm
Khoản 3Làm chết từ 3 người; từ 3 người tổng từ 201%; tài sản từ 1,5 tỷ đồngTù 7 – 12 nămRất nghiêm trọng15 năm
Khoản 4Chưa có hậu quả nhưng có khả năng thực tế dẫn tới hậu quả của khoản 3 nếu không được ngăn chặn kịp thờiCảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 1 năm hoặc tù 3 tháng – 1 nămÍt nghiêm trọng5 năm
Khoản 5Hình phạt bổ sungPhạt tiền 10 – 50 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 – 5 năm——

Hai điểm hay bị bỏ qua. Thứ nhất, khoản 1 Điều 313 không có phạt tiền là hình phạt chính, và mức tù khởi điểm là 2 năm, cao hơn tội vi phạm quy định về tham gia giao thông (1 năm) dù cùng ngưỡng hậu quả. Thứ hai, khung khoản 2 (5 đến 8 năm) và khoản 3 (7 đến 12 năm) chồng lên nhau ở đoạn 7 đến 8 năm; hai khoản cùng là tội rất nghiêm trọng, cùng thời hiệu 15 năm.

Điều 313 không có trong khoản 2 Điều 12, nên người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không bị truy cứu về tội này. Điều 313 cũng không nằm trong danh sách Điều 76, nên pháp nhân thương mại không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội này; trách nhiệm hình sự thuộc về cá nhân.

Đọc theo khoản qua bốn tình huống giả định

Các tình huống dưới đây là giả định để luyện cách đọc, không phản ánh vụ việc có thật nào.

Tình huốngVi phạm và hậu quảKhoản có thể xem xét
Ông A cho thuê nhà trọ, khoá cửa thoát hiểm phía sau để giữ an ninh. Cháy xảy ra, một người thuê tử vong vì không thoát đượcKhoá lối thoát nạn; một người chếtKhoản 1 – nghiêm trọng
Chủ quán karaoke B đưa cơ sở vào hoạt động khi chưa đủ điều kiện an toàn phòng cháy, đã có yêu cầu khắc phục. Cháy làm 2 người chếtHoạt động khi chưa đủ điều kiện; hai người chếtKhoản 2 – rất nghiêm trọng
Xưởng C tàng trữ nhiều dung môi dễ cháy sát khu dân cư, hệ thống chữa cháy không hoạt động; bị kiểm tra phát hiện trước khi xảy ra sự cốChưa có hậu quả nhưng có khả năng thực tế gây thiệt hại rất lớnCó thể xem xét khoản 4 – ít nghiêm trọng
Hộ D để chập điện, cháy lan sang nhà bên làm thiệt hại tài sản 80 triệu đồng, không ai bị thươngThiệt hại dưới 100 triệu đồngChưa đủ ngưỡng Điều 313; xử lý hành chính, bồi thường dân sự

Tình huống của ông A và chủ quán B cho thấy trách nhiệm không phụ thuộc vào việc ai châm ngọn lửa. Người châm lửa có thể là một vị khách vô ý, nhưng người có nghĩa vụ giữ lối thoát nạn thông suốt, bảo đảm điều kiện an toàn vẫn có thể bị xem xét theo Điều 313 nếu vi phạm của họ góp phần gây ra hậu quả.

Điều 313 và các tội gần giống

Một vụ cháy có thể được nhìn dưới nhiều điều luật khác nhau. Dấu hiệu tách bạch là thái độ của người gây ra với hậu quả và vai trò của họ.

Tình huốngĐiều luật thường xem xétDấu hiệu
Người có nghĩa vụ phòng cháy vi phạm quy định, gây cháy hoặc làm hậu quả nặng thêmĐiều 313Vô ý với hậu quả, có vi phạm quy định phòng cháy
Cố ý đốt nhà, đốt tài sản của người khácĐiều 178 (huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản) hoặc tội xâm phạm tính mạng nếu nhằm vào ngườiCố ý
Người vô ý gây cháy (ví dụ đun nấu sơ suất) nhưng không phải người có nghĩa vụ phòng cháy và không vi phạm quy định cụ thểCó thể xem xét các tội vô ý gây thiệt hại tuỳ hậu quả, hoặc chỉ bồi thường dân sựKhông gắn với nghĩa vụ phòng cháy
Cán bộ có trách nhiệm kiểm tra, cấp phép nhưng thiếu trách nhiệm để cơ sở không đủ điều kiện hoạt độngCó thể xem xét tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 360)Gắn với chức vụ, nhiệm vụ được giao

Bảng trên chỉ là định hướng. Một vụ cháy lớn có thể dẫn tới việc nhiều người bị xem xét theo nhiều điều luật khác nhau: chủ cơ sở theo Điều 313, người có chức vụ theo nhóm tội chức vụ, người cố ý gây cháy theo tội cố ý.

Bồi thường, hoà giải và hình phạt bổ sung

Bồi thường là tình tiết giảm nhẹ. Việc tự nguyện bồi thường, hỗ trợ gia đình nạn nhân, khắc phục hậu quả được ghi nhận theo điểm b khoản 1 Điều 51. Đây không phải điều kiện để chấm dứt vụ án, nhưng ảnh hưởng tới mức hình phạt toà án quyết định trong khung.

Khoản 1 có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Khoản 3 Điều 29 cho phép miễn với người thực hiện tội nghiêm trọng do vô ý gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, tài sản, nếu đã tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn. Khoản 1 Điều 313 là tội nghiêm trọng; khi lỗi là vô ý, quy định này có thể được xem xét. Đây là khả năng, không phải quyền đương nhiên.

Khoản 2, khoản 3 không thuộc trường hợp đó. Hai khoản này là tội rất nghiêm trọng nên không áp dụng khoản 3 Điều 29; đơn của gia đình nạn nhân chỉ còn giá trị như tình tiết giảm nhẹ.

Hình phạt bổ sung đáng chú ý với người hành nghề. Khoản 5 cho phép phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm. Người quản lý cơ sở, người phụ trách an toàn có thể bị cấm làm đúng công việc đó sau khi chấp hành xong hình phạt chính.

Những điều hay hiểu sai và khi nào nên gặp luật sư

Hiểu sai thứ nhất: "Cháy do chập điện là tai nạn, không ai có lỗi." Chập điện là nguyên nhân vật lý; câu hỏi pháp lý là có ai vi phạm quy định về lắp đặt, sử dụng điện, lối thoát nạn, phương tiện chữa cháy hay không. Hiểu sai thứ hai: "Đã mua bảo hiểm cháy nổ thì không lo." Bảo hiểm chỉ chi trả phần tài sản theo hợp đồng, không ảnh hưởng tới trách nhiệm hình sự. Hiểu sai thứ ba: "Người thuê nhà tự gây cháy thì chủ nhà vô can." Nếu chủ nhà khoá lối thoát hoặc không bảo đảm điều kiện an toàn theo quy định, trách nhiệm của chủ nhà vẫn có thể được đặt ra.

Chủ cơ sở nên hỏi ý kiến luật sư ngay khi có vụ cháy gây thương vong, hoặc khi nhận văn bản kiểm tra, yêu cầu khắc phục về phòng cháy. Những câu nên hỏi: quy định nào được cho là bị vi phạm và nằm ở văn bản nào; kết luận giám định nguyên nhân cháy đã có chưa; ai trong cơ sở được giao nhiệm vụ phòng cháy bằng văn bản; vụ việc đang được xem xét ở khoản 1 hay khoản 4. Hồ sơ huấn luyện, biên bản kiểm tra định kỳ, chứng từ bảo dưỡng phương tiện chữa cháy là tài liệu quan trọng, nên được lưu giữ đầy đủ.

Trang này chỉ giải thích khung luật, không thay thế ý kiến chuyên môn trên hồ sơ cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Cháy nhà trọ làm chết người thì chủ nhà trọ có bị đi tù không?

Nếu chủ nhà trọ vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy và vi phạm đó gây ra hoặc góp phần gây ra cái chết, có thể bị xem xét theo khoản 1 Điều 313 với khung cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 2 đến 5 năm.

Tội vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy thuộc loại tội gì?

Khoản 1 là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Khoản 2 và khoản 3 là tội rất nghiêm trọng, thời hiệu 15 năm. Khoản 4, chưa có hậu quả nhưng có khả năng thực tế gây hậu quả lớn, là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm.

Doanh nghiệp có bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm phòng cháy không?

Không. Điều 313 không có trong danh sách tội pháp nhân thương mại phải chịu tại Điều 76. Trách nhiệm hình sự đặt ra với cá nhân vi phạm, như người quản lý, người được giao nhiệm vụ phòng cháy; doanh nghiệp vẫn có thể phải bồi thường.

Chưa xảy ra cháy mà vi phạm phòng cháy có bị xử lý hình sự không?

Có thể theo khoản 4 Điều 313 nếu vi phạm có khả năng thực tế dẫn tới hậu quả rất lớn như làm chết từ 3 người hoặc thiệt hại từ 1,5 tỷ đồng mà không được ngăn chặn kịp thời. Phần lớn vi phạm khác được xử phạt hành chính.

Cháy lan làm thiệt hại tài sản nhà hàng xóm bao nhiêu thì thành tội?

Theo Điều 313, thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng trở lên do vi phạm quy định phòng cháy gây ra là đủ ngưỡng khoản 1. Dưới mức đó, nếu không có người chết hay bị thương đủ ngưỡng, vụ việc thường giải quyết bằng bồi thường dân sự.

Đã bồi thường cho gia đình nạn nhân thì có được miễn trách nhiệm hình sự không?

Bồi thường là tình tiết giảm nhẹ. Với khoản 1, khoản 3 Điều 29 cho phép có thể miễn trách nhiệm hình sự khi người bị hại hoặc người đại diện tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn. Với khoản 2, khoản 3 thì không áp dụng quy định này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138