Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi hai điều kiện cùng đúng: tội thuộc danh sách 28 điều luật nêu tại khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự, và hành vi rơi vào khoản có khung thuộc loại rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Người từ đủ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm về mọi tội phạm, trừ khi Bộ luật có quy định khác.
Đây là hệ quả rõ nhất của việc phân loại tội phạm: cùng một hành vi, người lớn bị xử lý ở mọi khoản, còn em 15 tuổi chỉ bị xử lý từ khoản rất nghiêm trọng trở lên. Bài này giải thích cách đọc hai điều kiện, lập bảng các tội thường gặp theo từng khoản, và nói rõ những gì vẫn xảy ra khi em không phải chịu trách nhiệm hình sự, để phụ huynh nắm đúng tình hình, không quá lo cũng không chủ quan.
Hai điều kiện phải cùng thoả
Điều kiện thứ nhất: tội có tên trong danh sách. Khoản 2 Điều 12 liệt kê đúng 28 điều luật. Tội không có tên, ví dụ vô ý làm chết người (Điều 128) hay vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (Điều 260), thì người dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự dù hậu quả nặng đến đâu.
Điều kiện thứ hai: khoản thuộc loại rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Không đủ là tội có trong danh sách; khung của khoản áp dụng phải có mức cao nhất trên 07 năm tù. Khoản 1 Điều 173 (tù đến 03 năm) và khoản 2 Điều 173 (tù đến 07 năm) vì vậy không đặt ra trách nhiệm hình sự với em 15 tuổi.
Mốc tuổi tính theo ngày sinh. “Đủ 14 tuổi” là đã qua ngày sinh nhật lần thứ 14; “dưới 16 tuổi” là chưa tới ngày sinh nhật lần thứ 16. Tuổi được xét vào thời điểm thực hiện hành vi, nên giấy khai sinh và hồ sơ hộ tịch thường là chứng cứ đầu tiên được kiểm tra. Ngày sinh không rõ là một vấn đề pháp lý riêng cần luật sư.
Dưới 14 tuổi. Bộ luật Hình sự không đặt trách nhiệm hình sự cho người chưa đủ 14 tuổi. Điều này không loại trừ các biện pháp khác theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính và trách nhiệm bồi thường theo pháp luật dân sự.
Danh sách 28 điều ở khoản 2 Điều 12, chia theo nhóm
Danh sách được viết bằng số điều, dễ khiến phụ huynh khó tra. Xếp theo nhóm cho dễ nhìn:
- Tính mạng, sức khoẻ: giết người (Điều 123), cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác (Điều 134).
- Nhân thân khác: Điều 141, 142, 143, 144, 150, 151 (nhóm tội xâm hại tình dục và mua bán người; chuyên mục này không phân tích các tội đó).
- Sở hữu: cướp tài sản (168), bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (169), cưỡng đoạt tài sản (170), cướp giật tài sản (171), trộm cắp tài sản (173), huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (178).
- Ma tuý: các Điều 248, 249, 250, 251, 252.
- Giao thông: tổ chức đua xe trái phép (265), đua xe trái phép (266).
- Mạng máy tính, viễn thông: các Điều 286, 287, 289, 290.
- An toàn công cộng: khủng bố (299), phá huỷ công trình, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia (303), các hành vi trái phép với vũ khí quân dụng (304).
Một số tội người lớn hay mắc, như lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174), lạm dụng tín nhiệm (Điều 175), công nhiên chiếm đoạt (Điều 172), không có trong danh sách. Với các tội đó, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự ở bất kỳ khoản nào. Nhóm mạng máy tính đáng để phụ huynh lưu ý vì trẻ tiếp xúc nhiều; cần đọc kỹ khoản cụ thể trước khi kết luận.
Đọc theo khoản: cùng tội, em 15 tuổi bị xử lý ở khoản nào
Bảng ghép hai điều kiện lại. Cột cuối trả lời câu hỏi phụ huynh hay hỏi nhất. Khung lấy từ Bộ luật Hình sự, loại tội tính theo Điều 9.
| Tội, khoản | Khung | Loại tội | Người 14 – dưới 16 tuổi |
|---|---|---|---|
| Trộm cắp tài sản, khoản 1 Điều 173 | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm, tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng | Không chịu trách nhiệm hình sự |
| Trộm cắp tài sản, khoản 2 Điều 173 | Tù 02 – 07 năm | Nghiêm trọng | Không chịu trách nhiệm hình sự |
| Trộm cắp tài sản, khoản 3 Điều 173 | Tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng | Chịu trách nhiệm |
| Cố ý gây thương tích, khoản 2 Điều 134 | Tù 02 – 06 năm | Nghiêm trọng | Không chịu trách nhiệm hình sự |
| Cố ý gây thương tích, khoản 3 Điều 134 | Tù 05 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | Chịu trách nhiệm |
| Cướp giật tài sản, khoản 1 Điều 171 | Tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng | Không chịu trách nhiệm hình sự |
| Cướp giật tài sản, khoản 2 Điều 171 | Tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | Chịu trách nhiệm |
| Cướp tài sản, khoản 1 Điều 168 | Tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | Chịu trách nhiệm |
| Đua xe trái phép, khoản 1 Điều 266 | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ đến 02 năm, tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng | Không chịu trách nhiệm hình sự |
| Đua xe trái phép, khoản 2 Điều 266 | Phạt tiền 50 – 150 triệu đồng hoặc tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | Chịu trách nhiệm |
Ví dụ giả định: em K, 15 tuổi, lấy chiếc xe đạp điện trị giá 12.000.000 đồng. Hành vi thuộc khoản 1 Điều 173, ít nghiêm trọng, em không phải chịu trách nhiệm hình sự. Nếu tài sản trị giá 250.000.000 đồng thì sang khoản 3, rất nghiêm trọng, em phải chịu trách nhiệm hình sự. Riêng cướp tài sản thì ngay khoản 1 đã là rất nghiêm trọng.
Chuẩn bị phạm tội ở tuổi 14 – 16 và khi có người lớn tham gia
Khoản 3 Điều 14 Bộ luật Hình sự quy định người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự với hai tội: giết người (Điều 123) và cướp tài sản (Điều 168). Khung cho hành vi chuẩn bị của hai tội này là tù từ 01 năm đến 05 năm (khoản 3 Điều 123, khoản 5 Điều 168), tức là chỉ thuộc loại nghiêm trọng. Đây là ngoại lệ đáng chú ý: thông thường người dưới 16 tuổi không chịu trách nhiệm về khoản nghiêm trọng, nhưng ở đây luật quy định riêng nên vẫn phải chịu.
Khi trong vụ việc có người từ đủ 18 tuổi trở lên, chú ý điểm o khoản 1 Điều 52: “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội” là tình tiết tăng nặng cho người lớn. Người lớn đó còn có thể bị xem là đồng phạm theo Điều 17 với vai trò người xúi giục hoặc người tổ chức, chịu trách nhiệm theo khung của khoản tương ứng, kể cả khi em nhỏ không phải chịu trách nhiệm hình sự vì chưa đủ tuổi. Phụ huynh nên kể đầy đủ cho luật sư nếu biết con bị người khác lôi kéo, vì đây là tình tiết ảnh hưởng trực tiếp đến cách đánh giá vụ việc.
Không chịu trách nhiệm hình sự không có nghĩa là không có hậu quả
Khi hành vi của em 14 – 16 tuổi chỉ rơi vào khoản ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, hoặc tội không có trong danh sách, cơ quan có thẩm quyền sẽ không truy cứu trách nhiệm hình sự với em. Nhưng vụ việc vẫn có thể được xử lý theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính với các biện pháp dành cho người chưa thành niên, và thiệt hại vẫn phải bồi thường theo pháp luật dân sự, trong đó cha mẹ thường là người phải đứng ra. Bị hại vẫn có quyền yêu cầu bồi thường dù không có bản án hình sự.
Từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, khoản 1 Điều 12 áp dụng: chịu trách nhiệm về mọi tội phạm trừ khi Bộ luật quy định khác. Tuy vậy luật vẫn có giới hạn riêng cho người dưới 18 tuổi: không áp dụng tù chung thân (Điều 39), không áp dụng tử hình với người dưới 18 tuổi khi phạm tội (khoản 2 Điều 40), còn nguyên tắc xử lý, biện pháp và mức hình phạt đối với người dưới 18 tuổi nay nằm ở Luật Tư pháp người chưa thành niên (thay Chương XII Bộ luật Hình sự từ 01/01/2026). Phụ huynh có con ở độ tuổi này nên đọc thêm chuyên mục về người dưới 18 tuổi phạm tội để thấy đầy đủ các quy định đó.
Ba bước phụ huynh tự kiểm tra trước khi lo lắng
Khi nhận giấy mời hoặc nghe tin con liên quan đến một vụ việc, phụ huynh có thể tự làm ba bước dưới đây để biết mức độ của vấn đề, trước khi trao đổi với luật sư:
- Xác định tuổi của con vào ngày xảy ra sự việc. Đối chiếu ngày sinh trên giấy khai sinh với ngày xảy ra hành vi: chưa đủ 14, từ đủ 14 đến dưới 16, hay từ đủ 16 trở lên.
- Tra số điều luật được nêu trong giấy tờ. Nếu con từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, kiểm xem số điều đó có trong 28 điều của khoản 2 Điều 12 không. Không có thì trách nhiệm hình sự không đặt ra.
- Đọc khoản và mức cao nhất của khung. Nếu điều luật có trong danh sách, xem hành vi đang được xét theo khoản nào; khung cao nhất từ 07 năm trở xuống thì con chưa phải chịu trách nhiệm hình sự, trên 07 năm thì có.
Ba bước này chỉ giúp hình dung, không thay kết luận của cơ quan có thẩm quyền. Giá trị tài sản, tỷ lệ thương tật hoặc vai trò của con trong nhóm có thể thay đổi sau khi định giá, giám định, và khi đó khoản áp dụng cũng thay đổi theo. Ghi chép lại ngày, giờ, những người có mặt và giấy tờ đã nhận sẽ giúp luật sư làm việc nhanh hơn.
Điều phụ huynh hay hiểu sai và khi nào nên gặp luật sư
“Con chưa 16 tuổi thì không sao”. Chỉ đúng với khoản ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc tội ngoài danh sách. Với khoản rất nghiêm trọng của 28 điều, em vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.
“Con đủ 14 tuổi thì tội gì cũng bị xử”. Không. Hai điều kiện ở khoản 2 Điều 12 thu hẹp rất nhiều; phần lớn hành vi của trẻ ở tuổi này dừng ở khoản 1.
“Giá trị tài sản do người bị hại tự kê”. Giá trị dùng để chọn khoản thường do hội đồng định giá xác định. Con số này có thể làm hành vi vượt hoặc không vượt ngưỡng rất nghiêm trọng, nên rất đáng hỏi.
Khi nào gặp luật sư. Khi con được triệu tập, khi giấy tờ ghi điều luật thuộc danh sách 28 điều, khi giá trị tài sản hoặc tỷ lệ thương tật gần ngưỡng giữa hai khoản, hoặc khi có người lớn liên quan. Phụ huynh nên đi cùng con, giữ bình tĩnh, không tự thoả thuận vượt quá khả năng. Bài viết chỉ cung cấp thông tin chung, không đánh giá vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 15 tuổi trộm cắp tài sản có bị xử lý hình sự không?
Chỉ khi hành vi thuộc khoản 3 hoặc khoản 4 Điều 173, tức tài sản từ 200 triệu đồng trở lên hoặc có tình tiết của các khoản đó. Khoản 1 và khoản 2 là ít nghiêm trọng và nghiêm trọng nên người dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm về những tội nào?
Về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc 28 điều luật nêu tại khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự, gồm giết người, cố ý gây thương tích, cướp, cướp giật, trộm cắp, các tội ma tuý chính và một số tội khác.
Trẻ dưới 16 tuổi lừa đảo chiếm đoạt tài sản có bị truy cứu không?
Không, vì Điều 174 không có trong danh sách ở khoản 2 Điều 12. Tuy vậy em vẫn có thể bị áp dụng biện pháp theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính và gia đình vẫn phải bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự.
Tuổi chịu trách nhiệm hình sự tính vào thời điểm nào?
Tuổi được xét vào thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, không phải lúc bị phát hiện hay lúc xét xử. Đủ 14 tuổi nghĩa là đã qua ngày sinh nhật lần thứ 14, vì vậy giấy khai sinh là giấy tờ quan trọng.
Người 14 tuổi chuẩn bị phạm tội có bị xử lý không?
Chỉ với hai tội là giết người và cướp tài sản theo khoản 3 Điều 14. Khung cho hành vi chuẩn bị của hai tội này là tù từ 01 đến 05 năm. Chuẩn bị các tội khác thì người dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Người dưới 18 tuổi có bị tù chung thân không?
Không. Điều 39 Bộ luật Hình sự không áp dụng tù chung thân với người dưới 18 tuổi phạm tội, và khoản 2 Điều 40 không áp dụng tử hình với người dưới 18 tuổi khi phạm tội.