Tội rất nghiêm trọng có mức cao nhất của khung từ trên 07 năm đến 15 năm tù; tội đặc biệt nghiêm trọng có mức cao nhất từ trên 15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình (điểm c, điểm d khoản 1 Điều 9 Bộ luật Hình sự). Ranh giới giữa hai loại là con số 15 năm.
Hai loại này giống nhau ở nhiều điểm: người từ đủ 14 tuổi đã phải chịu trách nhiệm với một số tội, bị can có thể bị tạm giam mà không cần thêm điều kiện, cùng là căn cứ của tái phạm nguy hiểm. Chúng khác nhau ở thời hiệu (15 so với 20 năm), ở việc chỉ loại đặc biệt nghiêm trọng mới có tù chung thân và tử hình, ở số lần gia hạn tạm giam, và ở việc người thân che giấu có được loại trừ trách nhiệm hay không.
Ranh giới 15 năm: bảng so sánh hai loại
Mỗi dòng ghi một chế định và điều luật quy định nó. Các dòng về tạm giam, điều tra lấy từ Bộ luật Tố tụng hình sự; còn lại từ Bộ luật Hình sự.
| Chế định | Rất nghiêm trọng | Đặc biệt nghiêm trọng |
|---|---|---|
| Mức cao nhất của khung (Điều 9) | Trên 07 đến 15 năm tù | Trên 15 đến 20 năm tù, chung thân, tử hình |
| Thời hiệu truy cứu (Điều 27) | 15 năm | 20 năm |
| Tù chung thân, tử hình (Điều 39, 40) | Không áp dụng | Có thể áp dụng nếu khung có |
| Người 14 – dưới 16 tuổi (khoản 2 Điều 12) | Chịu trách nhiệm nếu tội thuộc danh sách điều luật | Chịu trách nhiệm nếu tội thuộc danh sách điều luật |
| Tạm giam (khoản 1 Điều 119 BLTTHS) | Có thể áp dụng | Có thể áp dụng |
| Thời hạn tạm giam để điều tra (Điều 173 BLTTHS) | Không quá 04 tháng, gia hạn một lần không quá 03 tháng | Không quá 04 tháng, gia hạn hai lần, mỗi lần không quá 04 tháng |
| Người thân che giấu (khoản 2 Điều 18) | Không phải chịu trách nhiệm (trừ nhóm an ninh quốc gia) | Vẫn có thể bị xử lý nếu tội thuộc Điều 389 |
| Người thân không tố giác (khoản 2 Điều 19) | Không phải chịu trách nhiệm (trừ nhóm an ninh quốc gia) | Không được loại trừ |
Dòng thời hạn tạm giam chỉ là giai đoạn điều tra; với tội đặc biệt nghiêm trọng, khoản 6 Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự còn cho Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao gia hạn thêm. Chi tiết thủ tục nằm ngoài phạm vi bài này; điều cần nhớ là mọi con số đều bám theo loại tội.
Đọc theo khoản: tội cướp tài sản không có khoản nào nhẹ
Điều 168 Bộ luật Hình sự là ví dụ của một tội mà ngay khoản 1 đã là rất nghiêm trọng. Cột cuối cho thấy chỉ một tình tiết, như giá trị tài sản vượt 200 triệu đồng, đã đẩy hành vi sang loại cao nhất.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực ngay tức khắc… nhằm chiếm đoạt tài sản | Tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| 2 | Có tổ chức; dùng vũ khí; tài sản 50 – dưới 200 triệu đồng; tái phạm nguy hiểm… | Tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| 3 | Tài sản 200 – dưới 500 triệu đồng; tổn thương 31% – 60%; lợi dụng thiên tai, dịch bệnh | Tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| 4 | Tài sản từ 500 triệu đồng; làm chết người; tổn thương 61% trở lên… | Tù 18 – 20 năm hoặc chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| 5 | Chuẩn bị phạm tội | Tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
So với tội trộm cắp tài sản, khoản 1 của tội cướp đã có khung cao nhất 10 năm, vì hành vi dùng vũ lực tự nó đã nguy hiểm, không cần ngưỡng giá trị tài sản. Tội cướp cũng nằm trong danh sách mà người chuẩn bị phạm tội phải chịu trách nhiệm (khoản 2 Điều 14), kể cả người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi (khoản 3 Điều 14).
Khoản nào của các tội thường gặp vượt mốc 15 năm
Không phải tội nào cũng có khoản đặc biệt nghiêm trọng. Bảng dưới đối chiếu khoản cao nhất của một số tội phổ biến trong Bộ luật Hình sự, để thấy tội nào dừng ở loại rất nghiêm trọng.
| Tội | Khoản cao nhất và khung | Loại cao nhất có thể |
|---|---|---|
| Trộm cắp tài sản (Điều 173) | Khoản 4: tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng |
| Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) | Khoản 4: tù 12 – 20 năm hoặc chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng |
| Cướp giật tài sản (Điều 171) | Khoản 4: tù 12 – 20 năm hoặc chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng |
| Huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178) | Khoản 4: tù 10 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng |
| Cố ý gây thương tích (Điều 134) | Khoản 5: tù 12 – 20 năm hoặc chung thân | Đặc biệt nghiêm trọng |
| Vô ý làm chết người (Điều 128) | Khoản 2: tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng |
| Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (Điều 260) | Khoản 3: tù 07 – 15 năm | Rất nghiêm trọng |
| Đua xe trái phép (Điều 266) | Khoản 4: tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng |
Hai tội vô ý trong bảng (Điều 128, Điều 260) dừng ở loại rất nghiêm trọng dù hậu quả có thể là nhiều người chết. Đó là cách nhà làm luật phân biệt lỗi: hậu quả nặng nhưng không mong muốn thì trần hình phạt thấp hơn hành vi cố ý. Ngược lại, những tội chiếm đoạt tài sản đều có khoản cuối vượt 15 năm, chủ yếu do ngưỡng giá trị tài sản từ 500 triệu đồng trở lên hoặc do lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.
Tù chung thân và tử hình chỉ dành cho loại đặc biệt nghiêm trọng
Điều 39 Bộ luật Hình sự định nghĩa tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn áp dụng với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức tử hình, và không áp dụng với người dưới 18 tuổi phạm tội. Khoản 1 Điều 40 giới hạn tử hình vào tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc một số nhóm: xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng, ma tuý, tham nhũng và một số tội khác do Bộ luật quy định. Khoản 2 Điều 40 loại trừ người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi và người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.
Luật số 86/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2025, đã bỏ tử hình ở tám điều: 109, 110, 114, 194, 250, 353, 354 và 421. Điều 4 của luật này quy định bản án tử hình đã tuyên trước ngày đó về các tội trên mà chưa thi hành thì không thi hành, chuyển thành tù chung thân. Việc bỏ tử hình không đổi loại tội: khoản 4 Điều 250 nay còn “tù 20 năm hoặc tù chung thân”, vẫn là đặc biệt nghiêm trọng. Hệ quả thực tế của ranh giới 15 năm vì vậy rất rõ: một hành vi bị đẩy từ khoản rất nghiêm trọng sang khoản đặc biệt nghiêm trọng có nghĩa là trần hình phạt chuyển từ 15 năm tù lên 20 năm, chung thân, thậm chí tử hình nếu khung có.
Tái phạm nguy hiểm gắn với hai loại nặng nhất
Tái phạm thường. Khoản 1 Điều 53: đã bị kết án, chưa được xoá án tích mà lại phạm tội do cố ý, hoặc phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Với tội do vô ý, chỉ hai loại nặng nhất mới tạo thành tái phạm.
Tái phạm nguy hiểm, trường hợp thứ nhất. Điểm a khoản 2 Điều 53: đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xoá án tích, lại phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do cố ý. Cả tội cũ lẫn tội mới đều phải thuộc hai loại nặng nhất.
Tái phạm nguy hiểm, trường hợp thứ hai. Điểm b khoản 2 Điều 53: đã tái phạm, chưa được xoá án tích mà lại phạm tội do cố ý, bất kể loại tội.
Vì sao quan trọng. “Tái phạm nguy hiểm” là tình tiết định khung ở rất nhiều điều: điểm g khoản 2 Điều 173, điểm d khoản 2 Điều 134, điểm h khoản 2 Điều 168. Ví dụ giả định: anh G từng bị kết án về tội cướp tài sản theo khoản 1 Điều 168 (rất nghiêm trọng), chưa được xoá án tích, nay lại phạm tội cướp tài sản ở khoản 1. Đây là tái phạm nguy hiểm, nên hành vi mới chuyển sang khoản 2, khung 07 – 15 năm. Đã dùng làm tình tiết định khung thì không tính thêm là tình tiết tăng nặng (khoản 2 Điều 52).
Tha tù trước thời hạn có điều kiện: điều kiện chặt hơn
Khoản 1 Điều 66 Bộ luật Hình sự cho phép tha tù trước thời hạn có điều kiện. Với người chấp hành án về tội ít nghiêm trọng, chỉ cần đủ các điều kiện chung; với tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, người đó còn phải đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù. Các điều kiện chung gồm: phạm tội lần đầu, nhiều tiến bộ, có nơi cư trú rõ ràng, đã chấp hành xong phạt tiền, bồi thường, án phí, và đã chấp hành ít nhất một phần hai mức tù (một số đối tượng ưu tiên là một phần ba).
Khoản 2 Điều 66 loại hẳn một số trường hợp, và nhiều trường hợp trong số đó trùng với các khoản rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng: người bị kết án 07 năm tù trở lên về các tội ở Điều 168, 169, 248, 251, 252; người bị kết án 10 năm tù trở lên về các tội do cố ý thuộc nhóm xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự (Chương XIV); người bị kết án tử hình được ân giảm. Với gia đình, điều này có nghĩa là loại tội và mức án ảnh hưởng không chỉ lúc xét xử mà kéo dài suốt thời gian chấp hành án.
Hiểu sai thường gặp và câu nên hỏi luật sư
“Đặc biệt nghiêm trọng thì chắc chắn chung thân”. Không. Khung đặc biệt nghiêm trọng thường bắt đầu từ 12 hoặc 15 năm tù; toà còn có thể xuống dưới mức thấp nhất theo Điều 54 khi đủ điều kiện. Chung thân, tử hình chỉ là mức trần của một số khung.
“Không còn tử hình thì nhẹ đi một loại”. Không. Loại tội vẫn đặc biệt nghiêm trọng khi khung còn tù 20 năm hoặc chung thân.
“Hết 15 năm là hết thời hiệu với mọi tội nặng”. Tội đặc biệt nghiêm trọng có thời hiệu 20 năm; tội tham ô, nhận hối lộ thuộc khoản 3, khoản 4 Điều 353, Điều 354 không áp dụng thời hiệu theo khoản 3 Điều 28.
Câu nên hỏi luật sư hình sự. Tình tiết nào đang đẩy hành vi qua mốc 15 năm; tình tiết đó có chứng cứ vững không; nếu tình tiết bị loại thì khoản áp dụng là khoản nào; thân nhân có nghĩa vụ gì theo khoản 2 Điều 18 và khoản 2 Điều 19. Thông tin ở đây không thay ý kiến luật sư về vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là gì?
Là tội có mức cao nhất của khung hình phạt từ trên 15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình theo điểm d khoản 1 Điều 9 Bộ luật Hình sự. Thời hiệu truy cứu là 20 năm theo điểm d khoản 2 Điều 27.
Khung tù từ 07 đến 15 năm thuộc loại tội nào?
Thuộc loại rất nghiêm trọng, vì mức cao nhất 15 năm nằm trong khoảng trên 07 đến 15 năm của điểm c khoản 1 Điều 9. Chỉ khi mức cao nhất vượt 15 năm mới sang loại đặc biệt nghiêm trọng.
Tội cướp tài sản thuộc loại tội gì?
Khoản 1 và khoản 2 Điều 168 là rất nghiêm trọng, khoản 3 và khoản 4 là đặc biệt nghiêm trọng. Riêng khoản 5 về chuẩn bị phạm tội có khung 01 đến 05 năm tù, là tội nghiêm trọng.
Tù chung thân có áp dụng cho tội rất nghiêm trọng không?
Không. Điều 39 Bộ luật Hình sự chỉ áp dụng tù chung thân với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng chưa đến mức tử hình, và không áp dụng với người dưới 18 tuổi khi phạm tội.
Thế nào là tái phạm nguy hiểm?
Theo khoản 2 Điều 53, là trường hợp đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa xoá án tích lại phạm tội cùng hai loại đó do cố ý; hoặc đã tái phạm, chưa xoá án tích lại phạm tội do cố ý.
Người nhà che giấu người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng có bị xử lý không?
Có thể bị xử lý. Khoản 2 Điều 18 chỉ loại trừ trách nhiệm cho ông bà, cha mẹ, con cháu, anh chị em ruột, vợ chồng khi che giấu tội không thuộc nhóm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác nêu tại Điều 389.