Tội phạm ít nghiêm trọng là tội mà khung hình phạt luật quy định cho hành vi có mức cao nhất là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm (điểm a khoản 1 Điều 9 Bộ luật Hình sự). Đây là loại nhẹ nhất trong bốn loại tội, thời hiệu truy cứu là 05 năm.
Nhẹ nhất không có nghĩa là không có tù: khung ít nghiêm trọng vẫn có thể có tù đến 03 năm. Điều khác biệt nằm ở chỗ luật mở thêm nhiều lối ra: phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ làm hình phạt chính, miễn trách nhiệm hình sự khi bị hại tự nguyện hoà giải, một số tội chỉ khởi tố khi bị hại yêu cầu. Bài này liệt kê các khoản ít nghiêm trọng thường gặp, rồi đi qua từng hệ quả với đúng điều luật.
Các khoản ít nghiêm trọng thường gặp
Phần lớn khoản 1 của các tội về tài sản và sức khoẻ thuộc loại này. Bảng dưới chọn những khoản người dân hay gặp nhất, ghi đúng khung trong Bộ luật Hình sự.
| Tội và khoản | Ngưỡng hoặc tình tiết chính | Khung hình phạt |
|---|---|---|
| Trộm cắp tài sản, khoản 1 Điều 173 | Tài sản từ 2.000.000 đến dưới 50.000.000 đồng, hoặc dưới mức đó kèm tình tiết luật kê | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
| Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, khoản 1 Điều 174 | Tài sản từ 2.000.000 đến dưới 50.000.000 đồng, hoặc dưới mức đó kèm tình tiết luật kê | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
| Huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản, khoản 1 Điều 178 | Tài sản từ 2.000.000 đến dưới 50.000.000 đồng | Phạt tiền 10 – 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
| Cố ý gây thương tích, khoản 1 Điều 134 | Tỷ lệ tổn thương từ 11% đến 30%, hoặc dưới 11% kèm điểm a–k | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
| Vô ý gây thương tích, Điều 138 (cả ba khoản) | Tỷ lệ từ 31% trở lên, một hoặc nhiều người | Khung nặng nhất: cải tạo không giam giữ 02 – 03 năm hoặc tù 01 – 03 năm |
| Làm nhục người khác, khoản 1 và khoản 2 Điều 155 | Xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự | Khoản 1 không có tù; khoản 2 tù 03 tháng – 02 năm |
| Vu khống, khoản 1 và khoản 2 Điều 156 | Bịa đặt, loan truyền điều biết rõ là sai sự thật | Khoản 1 phạt tiền, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng – 01 năm; khoản 2 tù 01 – 03 năm |
| Không tố giác tội phạm, khoản 1 Điều 390 | Biết rõ tội phạm thuộc danh sách luật kê mà không tố giác | Cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
Điểm chung: mức cao nhất không vượt 03 năm tù. Chỉ cần hành vi chuyển sang khoản kế tiếp, ví dụ khoản 3 Điều 155 (tù 02 – 05 năm) hay khoản 3 Điều 156 (tù 03 – 07 năm), là đã sang loại nghiêm trọng, thời hiệu tăng gấp đôi lên 10 năm.
Hình phạt không phải tù được mở rộng
Phạt tiền có thể là hình phạt chính. Điểm a khoản 1 Điều 35 Bộ luật Hình sự cho áp dụng phạt tiền là hình phạt chính với người phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng do Bộ luật quy định; mức tối thiểu không thấp hơn 1.000.000 đồng. Điều kiện là khung của khoản áp dụng phải có phạt tiền, như khoản 1 Điều 178 hay khoản 1 Điều 155.
Cải tạo không giam giữ từ 06 tháng đến 03 năm. Khoản 1 Điều 36 áp dụng cho tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng khi người phạm tội có nơi làm việc ổn định hoặc nơi cư trú rõ ràng và xét thấy không cần cách ly khỏi xã hội. Người bị kết án bị khấu trừ từ 05% đến 20% thu nhập hằng tháng, trừ trường hợp toà miễn có ghi lý do.
Không phạt tù người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý. Khoản 2 Điều 38 viết rõ: không áp dụng tù có thời hạn với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng. Đây là quy định bắt buộc, không phải “có thể”. Ví dụ: vô ý gây thương tích theo khoản 2 Điều 138 (khung có tù 03 tháng – 02 năm), lần đầu, có chỗ ở rõ ràng thì toà không chọn tù mà chọn cải tạo không giam giữ trong khung đó.
Án treo là chuyện khác, xét theo mức án. Khoản 1 Điều 65 cho hưởng án treo khi xử phạt tù không quá 03 năm, kèm điều kiện về nhân thân và tình tiết giảm nhẹ. Mọi mức tù trong khung ít nghiêm trọng đều không vượt 03 năm, nhưng việc có cho hưởng án treo hay không do toà cân nhắc, không ai hứa trước được.
Miễn trách nhiệm hình sự khi bị hại tự nguyện hoà giải
Khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự là lối ra riêng của nhóm tội nhẹ. Người phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự khi đủ cả các điều kiện sau:
- Tội thuộc loại ít nghiêm trọng, hoặc là tội nghiêm trọng nhưng thực hiện do vô ý.
- Hành vi gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác.
- Người phạm tội đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả.
- Người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự.
Ví dụ giả định: anh E làm hư hỏng chiếc xe máy trị giá 12.000.000 đồng của hàng xóm trong lúc xô xát, hành vi thuộc khoản 1 Điều 178, tội ít nghiêm trọng. Anh E bồi thường đủ, hàng xóm tự nguyện làm đơn hoà giải và đề nghị miễn. Khi đó cơ quan có thẩm quyền có căn cứ để xem xét miễn, nhưng đây vẫn là quyền cân nhắc chứ không phải nghĩa vụ. Nếu hành vi thuộc khoản 2 Điều 178 (tù 02 – 07 năm, tội nghiêm trọng do cố ý) thì khoản 3 Điều 29 không áp dụng, dù hai bên đã hoà giải. Thoả thuận bồi thường lúc đó vẫn có giá trị như một tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51.
Khởi tố theo yêu cầu của bị hại
Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định chỉ được khởi tố vụ án về tội phạm thuộc khoản 1 của một số điều khi có yêu cầu của bị hại (hoặc người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần, thể chất, hoặc đã chết). Danh sách gồm khoản 1 các Điều 134, 135, 136, 138, 139, 155, 156 và một vài điều khác của Bộ luật Hình sự. Phần lớn các khoản này là tội ít nghiêm trọng, phù hợp với tinh thần để người bị thiệt hại tự quyết định có đưa vụ việc ra xử lý hình sự hay không.
Hai hệ quả quan trọng ở khoản 2 và khoản 3 cùng điều: người đã yêu cầu khởi tố mà rút yêu cầu thì vụ án phải đình chỉ; và đã rút thì không được yêu cầu lại. Ngoại lệ duy nhất là khi có căn cứ xác định việc rút yêu cầu trái với ý muốn của bị hại do bị ép buộc, cưỡng bức, lúc đó cơ quan tố tụng vẫn tiếp tục. Vì vậy bị hại nên cân nhắc kỹ trước khi rút; còn phía bị tố giác không được dùng sức ép để đổi lấy việc rút đơn, vì chính hành vi ép buộc có thể làm vụ án tiếp tục.
Ranh giới với vi phạm hành chính và tranh chấp dân sự
Tội ít nghiêm trọng nằm sát ranh giới với xử phạt hành chính. Nhiều khoản 1 dùng hai cửa: đạt ngưỡng tiền, hoặc dưới ngưỡng nhưng đã từng bị xử phạt hành chính hay đã bị kết án mà còn vi phạm.
| Tình huống giả định | Cách đọc | Hướng xử lý theo luật |
|---|---|---|
| Lần đầu lấy trộm món đồ trị giá 1.500.000 đồng, không có tình tiết nào ở điểm a–đ khoản 1 Điều 173 | Dưới ngưỡng 2.000.000 đồng, không có điều kiện bổ sung | Không đủ yếu tố tội trộm cắp; xử lý hành chính |
| Đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt, nay lại lấy món đồ 1.500.000 đồng | Thoả điểm a khoản 1 Điều 173 | Tội trộm cắp tài sản, ít nghiêm trọng |
| Lấy món đồ 1.500.000 đồng là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại | Thoả điểm d khoản 1 Điều 173 | Tội trộm cắp tài sản, ít nghiêm trọng |
| Vay tiền rồi chậm trả vì làm ăn thua lỗ, không gian dối từ đầu, không bỏ trốn | Thiếu thủ đoạn gian dối hoặc hành vi chiếm đoạt | Quan hệ dân sự, khởi kiện đòi nợ |
Bảng trên chỉ minh hoạ cách đọc dấu hiệu; việc một vụ cụ thể là dân sự hay hình sự còn phụ thuộc chứng cứ về ý định chiếm đoạt, thời điểm nảy sinh ý định và hành vi sau đó. Đây chính là chỗ nên hỏi luật sư hình sự trước khi làm đơn tố giác hoặc trước khi làm việc với cơ quan điều tra.
Những điều hay hiểu sai về tội ít nghiêm trọng
“Ít nghiêm trọng thì không có tiền án”. Bị kết án về tội ít nghiêm trọng vẫn có án tích. Thời hạn để đương nhiên được xoá án tích tính theo hình phạt đã tuyên ở khoản 2 Điều 70, ví dụ 01 năm với phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù cho hưởng án treo.
“Bồi thường xong là hết chuyện”. Bồi thường là một điều kiện, chưa phải tất cả. Muốn được xem xét miễn theo khoản 3 Điều 29 còn cần bị hại tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn, và loại tội phải đúng. Với tội không thuộc danh sách khởi tố theo yêu cầu, việc bị hại không muốn xử lý không tự động chấm dứt vụ án.
“Hết 5 năm là xong, dù có làm gì sau đó”. Khoản 3 Điều 27 tính lại thời hiệu nếu trong 5 năm đó người phạm tội lại thực hiện tội mới có khung cao nhất trên 01 năm tù, hoặc cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã.
“Tội nhẹ thì không bị tạm giam”. Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự vẫn cho phép tạm giam người bị buộc tội ít nghiêm trọng trong những trường hợp hẹp, nhất là khi tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn bị truy nã.
Câu hỏi thường gặp
Tội phạm ít nghiêm trọng có bị đi tù không?
Có thể. Khung ít nghiêm trọng có tù đến 03 năm, nhưng luật mở thêm phạt tiền, cải tạo không giam giữ và án treo. Người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý, có nơi cư trú rõ ràng thì không bị áp dụng tù có thời hạn theo khoản 2 Điều 38.
Thời hiệu truy cứu tội ít nghiêm trọng là bao lâu?
Là 05 năm theo điểm a khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự, tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Thời hiệu tính lại nếu phạm tội mới có khung cao nhất trên 01 năm tù hoặc cố tình trốn tránh và đã bị truy nã.
Hoà giải với bị hại có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Có thể được, nếu là tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng do vô ý, người phạm tội đã tự nguyện bồi thường, khắc phục và bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn theo khoản 3 Điều 29. Đây là quyền cân nhắc của cơ quan có thẩm quyền.
Bị hại rút đơn thì vụ án có dừng không?
Chỉ dừng với các tội khởi tố theo yêu cầu của bị hại ở khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, như khoản 1 tội cố ý gây thương tích. Đã rút thì không được yêu cầu lại, trừ khi việc rút là do bị ép buộc, cưỡng bức.
Lấy trộm tài sản dưới 2 triệu đồng có bị xử lý hình sự không?
Thường là không, trừ khi thuộc các trường hợp ở điểm a đến điểm đ khoản 1 Điều 173, như đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt mà còn vi phạm hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại.
Tội ít nghiêm trọng có để lại án tích không?
Có. Người bị kết án vẫn có án tích cho đến khi được xoá. Thời hạn đương nhiên xoá án tích tính theo hình phạt đã tuyên ở khoản 2 Điều 70, ví dụ 01 năm với phạt tiền hoặc tù cho hưởng án treo.