Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là 05 năm với tội ít nghiêm trọng, 10 năm với tội nghiêm trọng, 15 năm với tội rất nghiêm trọng và 20 năm với tội đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự). Hết khoảng thời gian đó, người phạm tội không còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Muốn biết một hành vi cụ thể có thời hiệu bao lâu, bạn không tra theo tên tội mà tra theo khoản của điều luật mà hành vi đó rơi vào. Cùng là trộm cắp tài sản, khoản 1 chỉ có thời hiệu 05 năm, còn khoản 4 là 20 năm. Bài này đặt hai điều luật cạnh nhau, Điều 9 về phân loại tội và Điều 27 về thời hiệu, rồi tra thử trên vài tội hay gặp để bạn tự làm được với tội khác.
Thời hiệu truy cứu là gì, hết thời hiệu thì chuyện gì xảy ra
Khoản 1 Điều 27 Bộ luật Hình sự định nghĩa: thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là thời hạn do Bộ luật quy định mà khi hết thời hạn đó thì người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nói gọn, nhà nước tự giới hạn quyền buộc tội của mình theo thời gian. Lý do nằm ở chỗ sau một quãng dài, chứng cứ phai mờ, nhân chứng khó nhớ chính xác, người phạm tội có thể đã sống lương thiện nhiều năm, và việc đưa ra xét xử lúc đó ít còn ý nghĩa giáo dục hay phòng ngừa.
Hết thời hiệu không có nghĩa hành vi đó trở thành hợp pháp. Nó chỉ có nghĩa là không còn khởi tố, truy tố, xét xử người đó về tội này nữa. Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho người bị hại là quan hệ dân sự, đi theo đường riêng với thời hạn riêng, không tự mất đi chỉ vì thời hiệu hình sự đã hết.
Cũng cần phân biệt ngay với một khái niệm nghe rất giống: thời hiệu thi hành bản án ở Điều 60. Thời hiệu truy cứu tính cho giai đoạn chưa có bản án, đếm từ ngày phạm tội. Thời hiệu thi hành bản án tính cho giai đoạn đã có bản án nhưng chưa thi hành, đếm từ ngày bản án có hiệu lực. Hai loại có mốc năm khác nhau, cách tính khác nhau, nên đừng lấy số của loại này áp cho loại kia.
Bốn mốc thời hiệu đi theo bốn loại tội
Điều 27 không tự liệt kê tội nào có thời hiệu bao lâu. Nó dựa hoàn toàn vào việc phân loại tội phạm ở khoản 1 Điều 9, và Điều 9 lại dựa vào mức cao nhất của khung hình phạt. Ghép hai điều lại, ta có bảng tra sau:
| Loại tội (khoản 1 Điều 9) | Mức cao nhất của khung hình phạt | Thời hiệu (khoản 2 Điều 27) |
|---|---|---|
| Ít nghiêm trọng | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 03 năm | 05 năm |
| Nghiêm trọng | Từ trên 03 năm tù đến 07 năm tù | 10 năm |
| Rất nghiêm trọng | Từ trên 07 năm tù đến 15 năm tù | 15 năm |
| Đặc biệt nghiêm trọng | Từ trên 15 năm tù đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình | 20 năm |
Chú ý chữ “mức cao nhất của khung”. Một khung “phạt tù từ 02 năm đến 07 năm” có mức cao nhất là 07 năm, nên thuộc loại nghiêm trọng, dù mức thấp nhất chỉ 02 năm. Mức án mà toà thực sự tuyên không làm đổi loại tội: người bị xử 01 năm tù theo khung 02 đến 07 năm (vì được áp dụng Điều 54) vẫn là phạm tội nghiêm trọng.
Ranh giới nằm ở chữ “trên”. Khung cao nhất đúng 03 năm là ít nghiêm trọng; khung cao nhất 05 năm đã là nghiêm trọng. Khung cao nhất đúng 15 năm là rất nghiêm trọng; chỉ khi vượt 15 năm mới sang đặc biệt nghiêm trọng.
Tra thử: cùng một tội, mỗi khoản một thời hiệu
Dưới đây là ba tội hay gặp, đọc lần lượt từng khoản. Khung hình phạt lấy nguyên từ điều luật; loại tội và thời hiệu là phép tính theo bảng ở mục trên.
| Điều, khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 Điều 173 (trộm cắp tài sản) | Tài sản từ 2 triệu đến dưới 50 triệu đồng | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng đến 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Khoản 2 Điều 173 | Từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng, có tổ chức, chuyên nghiệp… | Tù 02 đến 07 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 Điều 173 | Từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng; lợi dụng thiên tai, dịch bệnh | Tù 07 đến 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 Điều 173 | Từ 500 triệu đồng trở lên | Tù 12 đến 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| Khoản 1 Điều 134 (cố ý gây thương tích) | Tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 30%, hoặc dưới 11% kèm tình tiết luật kể | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng đến 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Khoản 2 Điều 134 | Tỷ lệ từ 31% đến 60%… | Tù 02 đến 06 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 4 Điều 134 | Các trường hợp nặng hơn theo luật kể | Tù 07 đến 14 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 1 Điều 260 (vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ) | Làm chết 01 người, hoặc thương tích, thiệt hại tài sản theo mức luật kể | Phạt tiền 30 đến 100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 đến 05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 4 Điều 260 | Có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả nặng nếu không được ngăn chặn kịp thời | Phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc tù 03 tháng đến 01 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
Dòng khoản 1 Điều 260 hay làm người đọc bất ngờ: khung có cả phạt tiền nhưng mức cao nhất là 05 năm tù, nên đây là tội nghiêm trọng với thời hiệu 10 năm, không phải ít nghiêm trọng như cảm giác ban đầu.
Ba bước tự tra thời hiệu cho một hành vi
Với bất kỳ tội nào trong Bộ luật Hình sự, bạn có thể tự làm theo thứ tự sau để có con số sơ bộ:
- Xác định hành vi có thể rơi vào điều luật nào. Đây là bước khó nhất, vì nhiều hành vi nằm ở ranh giới giữa hai tội, ví dụ giữa lừa đảo chiếm đoạt (Điều 174) và lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt (Điều 175).
- Trong điều luật đó, tìm khoản có tình tiết khớp với sự việc: giá trị tài sản, tỷ lệ tổn thương, số người, có tổ chức hay không. Nếu sự việc khớp nhiều khoản, khoản nặng nhất mới là khoản được áp dụng.
- Đọc mức cao nhất của khung hình phạt ở khoản đó, xếp loại theo khoản 1 Điều 9, rồi lấy thời hiệu tương ứng ở khoản 2 Điều 27.
- Kiểm tra thêm ba điều: tội đó có nằm trong danh sách không áp dụng thời hiệu ở Điều 28 không; trong thời gian đó người phạm tội có phạm tội mới hay bị truy nã không (hai trường hợp làm thời hiệu tính lại theo khoản 3 Điều 27); và đếm từ đúng ngày tội phạm được thực hiện.
Kết quả của ba bước này chỉ là con số tham khảo. Việc hành vi thuộc khoản nào do cơ quan tiến hành tố tụng xác định trên chứng cứ, ví dụ trên kết luận định giá tài sản hay kết luận giám định tỷ lệ tổn thương, và con số đó có thể khác với ước đoán ban đầu của người trong cuộc.
Những chỗ người ta hay hiểu sai về thời hiệu
“Cứ trốn đủ năm là xong”. Sai ở hai chỗ. Nếu đã có quyết định truy nã mà người đó cố tình trốn tránh, thời hiệu tính lại từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ (khoản 3 Điều 27). Và nếu trong thời gian đó phạm tội mới có khung cao nhất trên 01 năm tù, thời hiệu tội cũ cũng tính lại từ ngày phạm tội mới.
“Mọi tội đều có thời hiệu”. Không. Điều 28 loại trừ một số nhóm tội, trong đó có tội tham ô tài sản thuộc khoản 3, khoản 4 Điều 353 và tội nhận hối lộ thuộc khoản 3, khoản 4 Điều 354. Với các trường hợp này, thời gian trôi qua bao lâu cũng không chấm dứt việc truy cứu.
“Thời hiệu tính theo mức án toà sẽ tuyên”. Không. Thời hiệu dựa vào loại tội, và loại tội dựa vào mức cao nhất của khung hình phạt mà luật quy định, không dựa vào mức án dự đoán.
“Hết thời hiệu thì khỏi phải trả tiền cho người bị hại”. Thời hiệu ở Điều 27 chỉ chấm dứt trách nhiệm hình sự. Yêu cầu bồi thường thuộc quan hệ dân sự và được giải quyết theo pháp luật dân sự.
“Thời hiệu tính từ lúc bị phát hiện”. Khoản 3 Điều 27 ghi rõ thời hiệu tính từ ngày tội phạm được thực hiện, không phải ngày bị phát hiện hay ngày có đơn tố giác.
Khi nào nên gặp luật sư về chuyện thời hiệu
Thời hiệu là vấn đề tưởng chỉ cần phép cộng, nhưng trên thực tế tranh cãi thường nằm ở ba điểm mà người không chuyên khó tự trả lời. Thứ nhất là hành vi thuộc khoản nào: chỉ cần giá trị tài sản vượt một ngưỡng, khoản áp dụng đổi và thời hiệu nhảy từ 05 lên 10 năm. Thứ hai là ngày tội phạm được thực hiện: với hành vi kéo dài nhiều tháng hay gồm nhiều lần, việc chọn mốc ngày ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả. Thứ ba là có sự kiện làm thời hiệu tính lại hay không.
Nếu bạn là người bị hại đang băn khoăn liệu còn kịp tố giác, hoặc là người nhà của người đang bị điều tra về một sự việc đã cũ, hãy mang theo những gì xác định được thời gian: tin nhắn, hợp đồng, biên nhận, giấy tờ ghi ngày. Câu nên hỏi luật sư là: “Theo hồ sơ hiện có, hành vi này nhiều khả năng bị xem xét theo khoản nào, mốc tính thời hiệu là ngày nào, và có sự kiện nào làm thời hiệu tính lại không?”. Một câu hỏi rõ như vậy giúp buổi tư vấn đi thẳng vào điểm quyết định.
Nội dung trên là thông tin pháp luật chung, không thay thế ý kiến của luật sư đã đọc hồ sơ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự dài nhất là bao lâu?
Dài nhất là 20 năm, áp dụng cho tội đặc biệt nghiêm trọng theo điểm d khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự. Riêng các tội ở Điều 28, trong đó có tham ô và nhận hối lộ thuộc khoản 3, khoản 4, thì không áp dụng thời hiệu.
Tội ít nghiêm trọng có thời hiệu bao nhiêu năm?
Tội ít nghiêm trọng có thời hiệu 05 năm. Đây là các tội mà mức cao nhất của khung hình phạt là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 03 năm, như khoản 1 Điều 173 về trộm cắp tài sản.
Thời hiệu tính theo điều luật hay theo khoản?
Tính theo khoản được áp dụng, vì mỗi khoản có khung hình phạt riêng và có thể thuộc loại tội khác nhau. Cùng một tội trộm cắp tài sản, khoản 1 có thời hiệu 05 năm còn khoản 4 có thời hiệu 20 năm.
Hết thời hiệu truy cứu thì có phải bồi thường cho người bị hại không?
Hết thời hiệu chỉ chấm dứt việc truy cứu trách nhiệm hình sự. Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại là quan hệ dân sự, được giải quyết theo pháp luật dân sự với thời hạn riêng, nên người bị hại vẫn cần tìm hiểu đường dân sự.
Phạt tiền là hình phạt chính thì tội đó có thời hiệu bao lâu?
Phải xem mức cao nhất của cả khung. Nếu khung chỉ có phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 03 năm thì là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 05 năm. Nếu khung có cả tù đến 05 năm như khoản 1 Điều 260 thì là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Ai quyết định hành vi thuộc khoản nào để tính thời hiệu?
Cơ quan tiến hành tố tụng xác định trên cơ sở chứng cứ, chẳng hạn kết luận định giá tài sản hoặc kết luận giám định. Con số người trong cuộc tự ước tính chỉ để tham khảo và có thể khác với kết luận chính thức.