Người bị buộc tội về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng có thể bị tạm giam mà không cần thêm điều kiện; với tội nghiêm trọng và ít nghiêm trọng, tạm giam chỉ áp dụng khi có thêm căn cứ luật kê, và càng hẹp hơn nếu khung tù chỉ đến 02 năm (Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự). Thời hạn tạm giam để điều tra cũng chia theo loại tội: từ không quá 02 tháng với tội ít nghiêm trọng đến không quá 04 tháng, gia hạn hai lần, với tội đặc biệt nghiêm trọng.
Câu hỏi đầu tiên của gia đình khi người thân bị bắt thường là “có bị giam không, giam bao lâu”. Câu trả lời bắt đầu từ loại tội, mà loại tội bắt đầu từ khoản của điều luật. Bài này chỉ đọc phần điều kiện và thời hạn gắn với phân loại tội phạm; thủ tục phê chuẩn, quyền của người bị tạm giam và cách làm việc với cơ quan tố tụng là chủ đề riêng.
Ba tầng điều kiện tạm giam theo Điều 119
Khoản 1, 2, 3 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự xếp điều kiện thành ba tầng, từ rộng đến hẹp. Chữ “có thể” xuất hiện ở cả ba khoản: tạm giam là lựa chọn, không phải mặc định.
| Tầng | Loại tội và khung | Điều kiện để có thể tạm giam |
|---|---|---|
| Khoản 1 | Rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng | Không cần thêm căn cứ |
| Khoản 2 | Nghiêm trọng; ít nghiêm trọng mà Bộ luật Hình sự quy định tù trên 02 năm | Có một trong các căn cứ ở điểm a đến điểm đ khoản 2 |
| Khoản 3 | Ít nghiêm trọng mà Bộ luật Hình sự quy định tù đến 02 năm | Chỉ khi tiếp tục phạm tội, hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã |
Các căn cứ ở khoản 2 gồm: đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác nhưng vi phạm; không có nơi cư trú rõ ràng hoặc không xác định được lý lịch; bỏ trốn và bị bắt theo truy nã hoặc có dấu hiệu bỏ trốn; tiếp tục phạm tội hoặc có dấu hiệu tiếp tục phạm tội; có hành vi mua chuộc, cưỡng ép người khác khai gian, tiêu huỷ, giả mạo chứng cứ, tẩu tán tài sản liên quan, đe doạ, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác. Với tội nghiêm trọng, ít nghiêm trọng, nếu không có căn cứ nào trong danh sách này thì không đủ điều kiện tạm giam; cơ quan có thẩm quyền xem xét biện pháp ngăn chặn khác.
Mốc 02 năm tù: ranh giới bên trong loại ít nghiêm trọng
Loại ít nghiêm trọng gồm mọi khung có mức cao nhất đến 03 năm tù, nhưng Điều 119 tách thêm một mốc ở 02 năm. Bảng dưới đọc vài khoản cụ thể của Bộ luật Hình sự để thấy tầng áp dụng:
| Tội, khoản | Khung | Loại tội | Tầng của Điều 119 |
|---|---|---|---|
| Vượt quá giới hạn phòng vệ gây thương tích, khoản 2 Điều 136 | Tù 03 tháng – 02 năm | Ít nghiêm trọng | Khoản 3 (hẹp nhất) |
| Làm nhục người khác, khoản 2 Điều 155 | Tù 03 tháng – 02 năm | Ít nghiêm trọng | Khoản 3 (hẹp nhất) |
| Cố ý gây thương tích, khoản 6 Điều 134 (chuẩn bị) | Cải tạo không giam giữ đến 02 năm, tù 03 tháng – 02 năm | Ít nghiêm trọng | Khoản 3 |
| Trộm cắp tài sản, khoản 1 Điều 173 | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm, tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng | Khoản 2 |
| Trộm cắp tài sản, khoản 2 Điều 173 | Tù 02 – 07 năm | Nghiêm trọng | Khoản 2 |
| Cướp giật tài sản, khoản 2 Điều 171 | Tù 03 – 10 năm | Rất nghiêm trọng | Khoản 1 |
Ví dụ giả định: chị P bị khởi tố theo khoản 2 Điều 155, khung tù cao nhất 02 năm, có nơi cư trú rõ ràng, không bỏ trốn, không tiếp tục vi phạm. Theo khoản 3 Điều 119, chị P không thuộc trường hợp có thể bị tạm giam. Nếu chị P bị khởi tố theo khoản 1 Điều 173 (khung đến 03 năm) thì chuyển sang khoản 2 Điều 119, chỉ bị tạm giam khi có một trong các căn cứ a đến đ.
Thời hạn tạm giam để điều tra theo loại tội
Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định thời hạn tạm giam bị can trong giai đoạn điều tra, kèm số lần gia hạn. Cộng lại sẽ ra mức tối đa thông thường của giai đoạn này:
| Loại tội | Thời hạn ban đầu | Gia hạn | Tối đa thông thường |
|---|---|---|---|
| Ít nghiêm trọng | Không quá 02 tháng | Một lần, không quá 01 tháng | 03 tháng |
| Nghiêm trọng | Không quá 03 tháng | Một lần, không quá 02 tháng | 05 tháng |
| Rất nghiêm trọng | Không quá 04 tháng | Một lần, không quá 03 tháng | 07 tháng |
| Đặc biệt nghiêm trọng | Không quá 04 tháng | Hai lần, mỗi lần không quá 04 tháng | 12 tháng |
Với tội đặc biệt nghiêm trọng không phải tội xâm phạm an ninh quốc gia, khoản 6 Điều 173 còn cho Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao gia hạn thêm một lần không quá 04 tháng, và trong trường hợp đặc biệt quyết định tạm giam đến khi kết thúc điều tra. Khoản 7 nói rõ: hết thời hạn tạm giam thì người bị tạm giam phải được trả tự do, nếu cần thì áp dụng biện pháp ngăn chặn khác. Các con số trên chỉ là giai đoạn điều tra; truy tố và xét xử có thời hạn tạm giam riêng.
Thời hạn điều tra cũng đi theo loại tội
Điều 172 Bộ luật Tố tụng hình sự đặt thời hạn điều tra vụ án theo cùng bốn loại. Thời hạn này tính từ khi khởi tố vụ án đến khi kết thúc điều tra, khác với thời hạn tạm giam một người cụ thể.
| Loại tội | Thời hạn ban đầu | Gia hạn tối đa | Cộng lại |
|---|---|---|---|
| Ít nghiêm trọng | 02 tháng | Một lần, không quá 02 tháng | 04 tháng |
| Nghiêm trọng | 03 tháng | Hai lần: không quá 03 tháng và không quá 02 tháng | 08 tháng |
| Rất nghiêm trọng | 04 tháng | Hai lần, mỗi lần không quá 04 tháng | 12 tháng |
| Đặc biệt nghiêm trọng | 04 tháng | Ba lần, mỗi lần không quá 04 tháng | 16 tháng |
Với tội đặc biệt nghiêm trọng, khoản 3 Điều 172 cho phép Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao gia hạn thêm một lần không quá 04 tháng khi vụ án rất phức tạp. Thời hạn điều tra dài hơn thời hạn tạm giam ở cùng loại tội; vì vậy có trường hợp vụ án vẫn đang điều tra nhưng người bị tạm giam đã hết hạn, phải được trả tự do hoặc chuyển sang biện pháp khác. Khi khởi tố bổ sung hoặc nhập vụ án, khoản 4 Điều 172 không cho tổng thời hạn điều tra vượt các mức trên.
Tình huống giả định: khoản đổi thì điều kiện tạm giam đổi theo
Loại tội trong giai đoạn đầu chưa phải bất biến. Theo dõi một vụ cố ý gây thương tích giả định qua ba lần thay đổi khoản (Điều 134 Bộ luật Hình sự) để thấy tầng tạm giam và thời hạn đi theo thế nào.
| Giai đoạn | Khoản áp dụng | Loại tội | Tầng Điều 119 | Thời hạn tạm giam điều tra ban đầu |
|---|---|---|---|---|
| Mới tiếp nhận, tỷ lệ thương tật tạm ước 20%, không có tình tiết điểm a–k | Khoản 1 (tù đến 03 năm) | Ít nghiêm trọng | Khoản 2: cần căn cứ a–đ | Không quá 02 tháng |
| Kết quả giám định 35% | Khoản 2 (tù 02 – 06 năm) | Nghiêm trọng | Khoản 2: cần căn cứ a–đ | Không quá 03 tháng |
| Xác định thêm có dùng hung khí nguy hiểm, tỷ lệ 35% | Khoản 3 (tù 05 – 10 năm) | Rất nghiêm trọng | Khoản 1: không cần thêm căn cứ | Không quá 04 tháng |
Bảng cho thấy một kết quả giám định hoặc một tình tiết mới có thể chuyển người bị buộc tội từ diện “chỉ tạm giam khi có căn cứ” sang diện “có thể tạm giam ngay”. Khi khoản thay đổi, cách tính lại thời hạn tạm giam và thời hạn điều tra cụ thể là câu nên hỏi luật sư, vì còn phụ thuộc quyết định thay đổi khởi tố và thời điểm ra quyết định đó. Khoản 4 Điều 172 chỉ cho biết: khi thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố, tổng thời hạn điều tra không vượt các mức luật định.
Người được ưu tiên không tạm giam và cách trừ ngày tạm giam
Bốn nhóm được ưu tiên. Khoản 4 Điều 119: phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người già yếu, người bị bệnh nặng mà có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng thì không tạm giam, áp dụng biện pháp ngăn chặn khác. Ngoại lệ: bỏ trốn và bị bắt theo truy nã, tiếp tục phạm tội, có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, tiêu huỷ chứng cứ hoặc đe doạ người làm chứng, và một trường hợp riêng của nhóm tội an ninh quốc gia.
Ngày tạm giam trừ vào hình phạt tù. Khoản 1 Điều 38 Bộ luật Hình sự: cứ 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 01 ngày tù. Người đã bị tạm giam 05 tháng, sau đó bị tuyên 01 năm tù, chỉ còn phải chấp hành 07 tháng.
Ngày tạm giam trừ vào cải tạo không giam giữ. Khoản 1 Điều 36: cứ 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 03 ngày cải tạo không giam giữ. Tạm giam 02 tháng tương đương 06 tháng cải tạo không giam giữ.
Tạm giam không phải là bản án. Người bị tạm giam vẫn chưa bị coi là có tội. Việc bị tạm giam hay không cũng không cho biết trước mức án; nhiều vụ tội ít nghiêm trọng kết thúc bằng hình phạt không phải tù dù giai đoạn đầu đã có tạm giam vì một căn cứ ở khoản 2.
Gia đình hay hiểu sai và câu nên hỏi luật sư
“Bị bắt là chắc chắn bị giam đến khi xử”. Không. Tạm giam có điều kiện theo từng tầng, có thời hạn theo loại tội, và phải được huỷ khi không còn cần thiết (khoản 7 Điều 173).
“Tội nhẹ thì chắc không bị giam”. Không chắc. Tội ít nghiêm trọng có khung trên 02 năm tù vẫn có thể bị tạm giam nếu thuộc căn cứ ở khoản 2 Điều 119, như không có nơi cư trú rõ ràng.
Câu nên hỏi luật sư hình sự. Người thân đang bị xét theo khoản nào, khung cao nhất bao nhiêu, thuộc tầng nào của Điều 119; căn cứ tạm giam được ghi là gì; thời hạn tạm giam hiện tại hết ngày nào; gia đình có thể đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn trong trường hợp nào. Bài viết chỉ là thông tin chung, không đánh giá được tình huống cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tội ít nghiêm trọng có bị tạm giam không?
Có thể, nhưng điều kiện hẹp. Nếu khung tù trên 02 năm thì phải có căn cứ ở khoản 2 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự; nếu khung tù đến 02 năm thì chỉ khi tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã.
Thời hạn tạm giam để điều tra tội nghiêm trọng là bao lâu?
Theo Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự, không quá 03 tháng, có thể gia hạn một lần không quá 02 tháng, tổng cộng tối đa 05 tháng trong giai đoạn điều tra. Truy tố và xét xử có thời hạn riêng.
Tội đặc biệt nghiêm trọng bị tạm giam tối đa bao lâu khi điều tra?
Thông thường không quá 04 tháng và gia hạn hai lần, mỗi lần không quá 04 tháng, tổng 12 tháng. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể gia hạn thêm theo khoản 6 Điều 173 trong trường hợp cần thiết.
Một ngày tạm giam được trừ bao nhiêu ngày tù?
Theo khoản 1 Điều 38 Bộ luật Hình sự, 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 01 ngày tù. Nếu hình phạt là cải tạo không giam giữ thì 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 03 ngày theo khoản 1 Điều 36.
Phụ nữ đang nuôi con nhỏ có bị tạm giam không?
Phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi, có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng thì không tạm giam mà áp dụng biện pháp khác, trừ khi bỏ trốn bị truy nã, tiếp tục phạm tội hoặc có hành vi cản trở điều tra theo khoản 4 Điều 119.
Hết thời hạn tạm giam mà chưa điều tra xong thì sao?
Khoản 7 Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định hết thời hạn tạm giam thì người bị tạm giam phải được trả tự do. Nếu cần, cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp ngăn chặn khác thay cho tạm giam.