Điều 9 Bộ luật Hình sự chia tội phạm thành bốn loại: ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng. Thước đo duy nhất là mức cao nhất của khung hình phạt mà luật quy định cho hành vi đó: đến 03 năm tù; trên 03 đến 07 năm; trên 07 đến 15 năm; trên 15 đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.
Cái nhãn này không chỉ để gọi tên. Từ nó suy ra thời hiệu truy cứu là 5, 10, 15 hay 20 năm, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi có phải chịu trách nhiệm hay không, có thể bị tạm giam trong điều kiện nào, phạt tiền có được dùng làm hình phạt chính không, và người thân che giấu có bị xử lý hay không. Bài này đọc nguyên văn Điều 9, giải thích ba mốc 3 – 7 – 15 năm, rồi chỉ ra những chế định đổi theo loại tội để bạn biết nên tra tiếp ở đâu.
Nguyên văn bốn loại tội trong khoản 1 Điều 9
Khoản 1 Điều 9 Bộ luật Hình sự dùng hai tiêu chí đi cùng nhau: tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội (không lớn, lớn, rất lớn, đặc biệt lớn) và mức cao nhất của khung hình phạt. Trên thực tế người áp dụng luật nhìn vào tiêu chí thứ hai, vì nhà làm luật đã chuyển mức độ nguy hiểm thành con số khi đặt khung. Cột thời hiệu lấy từ khoản 2 Điều 27, đặt cạnh để thấy ngay hệ quả đầu tiên của việc phân loại.
| Loại tội | Mức cao nhất của khung hình phạt | Mức nguy hiểm theo luật | Thời hiệu truy cứu (Điều 27) |
|---|---|---|---|
| Ít nghiêm trọng (điểm a) | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 03 năm | Không lớn | 05 năm |
| Nghiêm trọng (điểm b) | Tù từ trên 03 năm đến 07 năm | Lớn | 10 năm |
| Rất nghiêm trọng (điểm c) | Tù từ trên 07 năm đến 15 năm | Rất lớn | 15 năm |
| Đặc biệt nghiêm trọng (điểm d) | Tù từ trên 15 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình | Đặc biệt lớn | 20 năm |
Lưu ý chữ “mức cao nhất của khung”. Một khung “phạt tù từ 02 năm đến 07 năm” có mức cao nhất là 07 năm, nên rơi vào loại nghiêm trọng, dù mức thấp nhất chỉ 02 năm. Một khung chỉ có cảnh cáo, phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ, không có tù, luôn là tội ít nghiêm trọng. Không có loại thứ năm, cũng không có “tội nhẹ” hay “tội vừa” trong ngôn ngữ của luật: mọi tội phạm trong Bộ luật đều thuộc một trong bốn ô trên.
Ba mốc 3 – 7 – 15 năm đọc thế nào cho khỏi nhầm
Đúng 03 năm vẫn là ít nghiêm trọng. Điểm a ghi “đến 03 năm”, điểm b ghi “từ trên 03 năm”. Khung “phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm” thường gặp ở khoản 1 nhiều tội về tài sản, vì vậy khoản 1 của tội trộm cắp, lừa đảo, huỷ hoại tài sản đều là tội ít nghiêm trọng.
Đúng 07 năm là nghiêm trọng, chưa sang rất nghiêm trọng. Điểm c bắt đầu từ “trên 07 năm”. Khung “từ 02 năm đến 07 năm” ở khoản 2 tội trộm cắp tài sản dừng ở loại nghiêm trọng. Nhưng khung “từ 07 năm đến 15 năm” ở khoản 3 có mức cao nhất 15 năm nên là rất nghiêm trọng, dù mức thấp nhất trùng con số 07.
Đúng 15 năm là rất nghiêm trọng. Chỉ khi mức cao nhất vượt 15 năm, tức là 20 năm, hoặc khung có tù chung thân, tử hình, tội mới thành đặc biệt nghiêm trọng. Tù có thời hạn đối với một tội tối đa là 20 năm theo khoản 1 Điều 38, nên ô cuối thực chất gồm các khung kết thúc ở 20 năm, chung thân hoặc tử hình.
Có chung thân hoặc tử hình trong khung là đặc biệt nghiêm trọng. Khung “từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình” ở khoản 1 Điều 123 hay “từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân” ở khoản 4 Điều 173 đều thuộc ô cuối. Điều 39 cũng nói rõ tù chung thân chỉ dành cho người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng.
Mức thấp nhất của khung không quyết định loại tội. Hai khung “từ 03 năm đến 10 năm” và “từ 07 năm đến 10 năm” cùng là rất nghiêm trọng. Mức thấp nhất chỉ cho biết toà bắt đầu cân nhắc từ đâu; muốn xuống dưới mức đó phải có căn cứ theo Điều 54.
Một tội, bốn loại: tội trộm cắp tài sản đọc theo từng khoản
Phân loại gắn với khung hình phạt, mà một điều luật thường có nhiều khung. Vì vậy cùng tên “tội trộm cắp tài sản” nhưng người này phạm tội ít nghiêm trọng, người kia phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Bảng dưới đọc Điều 173 Bộ luật Hình sự, chỉ nêu tình tiết tiêu biểu của mỗi khoản.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Tài sản từ 2.000.000 đến dưới 50.000.000 đồng; hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt, tài sản là phương tiện kiếm sống chính… | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 06 tháng đến 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, tài sản từ 50.000.000 đến dưới 200.000.000 đồng, hành hung để tẩu thoát, tái phạm nguy hiểm… | Tù từ 02 năm đến 07 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Tài sản từ 200.000.000 đến dưới 500.000.000 đồng; lợi dụng thiên tai, dịch bệnh | Tù từ 07 năm đến 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Tài sản từ 500.000.000 đồng trở lên; lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp | Tù từ 12 năm đến 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
Khoản 5 Điều 173 (phạt tiền từ 5.000.000 đến 50.000.000 đồng) là hình phạt bổ sung, không phải một khung riêng, nên không dùng để phân loại. Ví dụ giả định: anh A lấy một chiếc điện thoại trị giá 15.000.000 đồng thì hành vi rơi vào khoản 1, là tội ít nghiêm trọng; nếu cũng hành vi đó nhưng tài sản trị giá 250.000.000 đồng thì sang khoản 3, thành tội rất nghiêm trọng, thời hiệu tăng từ 5 lên 15 năm.
Phân loại để làm gì: những chế định đổi theo loại tội
Nếu chỉ để đặt tên thì Điều 9 không quan trọng đến thế. Nó quan trọng vì rất nhiều điều khác của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự viện dẫn thẳng tên loại tội. Danh sách dưới đây là bản đồ để bạn tra tiếp, mỗi dòng ghi đúng điều luật:
- Thời hiệu truy cứu 5, 10, 15, 20 năm tương ứng bốn loại (khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự).
- Tuổi chịu trách nhiệm: người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc danh sách điều luật ở khoản 2 Điều 12.
- Hình phạt chính: phạt tiền và cải tạo không giam giữ làm hình phạt chính chủ yếu dành cho tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng (Điều 35, Điều 36); tù chung thân chỉ cho tội đặc biệt nghiêm trọng (Điều 39).
- Miễn trách nhiệm hình sự khi hoà giải: chỉ mở cho tội ít nghiêm trọng, hoặc tội nghiêm trọng do vô ý (khoản 3 Điều 29).
- Tái phạm nguy hiểm: gắn với tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do cố ý (khoản 2 Điều 53).
- Tha tù trước thời hạn có điều kiện: người chấp hành án về tội ít nghiêm trọng không cần điều kiện đã được giảm án như các loại khác (khoản 1 Điều 66).
- Tạm giam, thời hạn điều tra: điều kiện và thời hạn chia theo loại tội (Điều 119, Điều 172, Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự).
- Người thân che giấu, không tố giác: được loại trừ trách nhiệm, trừ khi tội là đặc biệt nghiêm trọng theo khoản 2 Điều 18 và khoản 2 Điều 19.
Mỗi dòng trên là một bài riêng trong chuyên mục này. Điểm chung: hễ gặp một chế định viện dẫn tên loại tội, việc đầu tiên là xác định hành vi thuộc khoản nào của điều luật.
Pháp nhân thương mại cũng được xếp vào bốn loại
Khoản 2 Điều 9 nói tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện cũng được phân loại theo cùng tiêu chí ở khoản 1, kết hợp với quy định tương ứng của các tội nêu tại Điều 76. Điều 76 liệt kê phạm vi rất hẹp: pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự về các tội như buôn lậu, sản xuất buôn bán hàng giả, trốn thuế, in phát hành mua bán trái phép hoá đơn, một số tội về môi trường, tội rửa tiền và một vài tội khác được đánh số cụ thể trong điều này.
Pháp nhân không thể đi tù, nên khung hình phạt của pháp nhân là phạt tiền, đình chỉ hoạt động. Khi xác định loại tội cho pháp nhân, người áp dụng luật nhìn vào khoản tương ứng của chính điều luật đó (khoản nào ứng với hành vi của cá nhân bị tù đến mức nào) để quy đổi. Điều này kéo theo thời hiệu: điểm d khoản 1 Điều 75 đặt điều kiện “chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự” theo khoản 2 và khoản 3 Điều 27. Chủ doanh nghiệp cần nhớ thêm khoản 2 Điều 75: pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân, nên một vụ việc có thể có cả hai chủ thể bị xử lý cùng lúc.
Những điều thường hiểu sai về bốn loại tội
“Toà xử nhẹ thì là tội nhẹ”. Sai. Loại tội đọc từ khung luật quy định, không đọc từ mức án đã tuyên. Người bị xét xử theo khoản 2 Điều 173 nhưng được tuyên 01 năm tù vẫn là phạm tội nghiêm trọng.
“Tội ít nghiêm trọng thì không phải đi tù”. Sai. Khung ít nghiêm trọng vẫn có thể có tù đến 03 năm. Điểm khác là có nhiều lựa chọn thay thế hơn: phạt tiền, cải tạo không giam giữ, và khoản 2 Điều 38 không cho áp dụng tù có thời hạn với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý mà có nơi cư trú rõ ràng.
“Nghiêm trọng” trong đời thường và trong luật là một. Không. Báo chí hay nói “vụ việc nghiêm trọng” theo cảm nhận; trong luật, “tội phạm nghiêm trọng” là ô thứ hai, nhẹ hơn rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng.
“Có dấu hiệu tội phạm là chắc chắn bị xử lý hình sự”. Khoản 2 Điều 8 cho phép coi hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm không đáng kể là không phải tội phạm, xử lý bằng biện pháp khác. Việc đánh giá thuộc cơ quan có thẩm quyền, không phải người trong cuộc tự kết luận.
Khi nào nên hỏi luật sư về loại tội
Loại tội thường là câu hỏi đầu tiên gia đình người bị điều tra cần làm rõ, vì nó quyết định gần như mọi mốc thời gian phía sau. Bạn nên gặp luật sư hình sự khi quyết định khởi tố ghi điều luật nhưng chưa ghi khoản, khi giá trị tài sản hoặc tỷ lệ tổn thương cơ thể đang chờ định giá, giám định, hoặc khi hồ sơ có tình tiết định khung như “có tổ chức”, “có tính chất chuyên nghiệp” mà gia đình thấy chưa đúng thực tế.
Những câu đáng hỏi: hành vi đang bị xem xét theo khoản nào, vì sao; nếu kết quả định giá thay đổi thì khoản có đổi không; với khoản đó thì thời hiệu, thời hạn tạm giam, khả năng áp dụng hình phạt không phải tù ra sao. Bài viết chỉ cung cấp thông tin pháp luật chung, không đánh giá được một vụ việc cụ thể. Nếu cần định hướng ban đầu trước khi gặp luật sư, bạn có thể hỏi AI Cố Vấn với đúng điều, khoản đang được nêu trong giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật Hình sự có bao nhiêu loại tội phạm?
Có bốn loại theo khoản 1 Điều 9 Bộ luật Hình sự: ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng. Không có loại nào khác, mọi tội đều được xếp vào một trong bốn loại này theo mức cao nhất của khung hình phạt.
Khung hình phạt tù đến 03 năm thuộc loại tội nào?
Thuộc loại tội ít nghiêm trọng theo điểm a khoản 1 Điều 9. Loại nghiêm trọng chỉ bắt đầu khi mức cao nhất của khung từ trên 03 năm tù, nên con số 03 năm vẫn nằm trong ô ít nghiêm trọng.
Cùng một tội sao lại có thể là tội ít nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng?
Vì phân loại dựa vào khung hình phạt của từng khoản, không phải của cả điều luật. Tội trộm cắp tài sản ở khoản 1 là ít nghiêm trọng, ở khoản 4 với tài sản từ 500 triệu đồng trở lên là đặc biệt nghiêm trọng.
Tội phạm nghiêm trọng có thời hiệu truy cứu bao lâu?
Theo điểm b khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự là 10 năm, tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Thời hiệu có thể bị tính lại nếu người đó phạm tội mới hoặc cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã.
Mức án toà tuyên có làm thay đổi loại tội không?
Không. Loại tội xác định theo mức cao nhất của khung hình phạt mà điều luật quy định cho hành vi. Toà có thể tuyên dưới khung theo Điều 54 nhưng loại tội vẫn giữ theo khung đã áp dụng.
Doanh nghiệp phạm tội thì phân loại tội thế nào?
Khoản 2 Điều 9 cho phép phân loại tội của pháp nhân thương mại theo cùng tiêu chí, kết hợp với các tội ở Điều 76. Pháp nhân chỉ chịu trách nhiệm về những tội có tên trong Điều 76 và khi đủ bốn điều kiện ở Điều 75.