NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Bốn loại tội phạm

Cố ý và vô ý phạm tội: bốn dạng lỗi và vì sao lỗi làm đổi loại tội

Điều 10 và Điều 11 Bộ luật Hình sự chia lỗi thành cố ý và vô ý, mỗi loại hai dạng. Cùng hậu quả chết người, lỗi khác thì khung và loại tội khác hẳn.

Close-up of an elderly Vietnamese judge hands resting beside a wooden gavel on a dark desk, blank sheets of paper nearby, soft side light, shallow depth of field

Bộ luật Hình sự chia lỗi thành cố ý (Điều 10) và vô ý (Điều 11), mỗi loại có hai dạng. Cùng một hậu quả, lỗi khác nhau dẫn tới điều luật khác nhau, khung hình phạt khác nhau và vì vậy loại tội khác nhau: gây chết người do cố ý có thể là tội đặc biệt nghiêm trọng, còn do vô ý thường chỉ là tội nghiêm trọng.

Lỗi không chỉ quyết định điều luật. Nhiều chế định chỉ mở cho tội vô ý (như không áp dụng tù với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý), hoặc chỉ áp dụng cho tội cố ý (như chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, đồng phạm). Bài này đọc nguyên văn bốn dạng lỗi, so sánh hậu quả chết người theo từng lỗi, phân biệt với sự kiện bất ngờ và chỉ ra các chế định đi theo lỗi.

Bốn dạng lỗi theo Điều 10 và Điều 11

Luật chỉ định nghĩa, không đặt tên cho từng dạng. Cột tên gọi dưới đây là cách khoa học luật hình sự thường dùng để phân biệt.

Dạng lỗiNhận thức về hành vi, hậu quảThái độ với hậu quảCăn cứ
Cố ý trực tiếpNhận thức rõ hành vi nguy hiểm, thấy trước hậu quảMong muốn hậu quả xảy raKhoản 1 Điều 10
Cố ý gián tiếpNhận thức rõ hành vi nguy hiểm, thấy trước hậu quả có thể xảy raKhông mong muốn nhưng có ý thức để mặcKhoản 2 Điều 10
Vô ý vì quá tự tinThấy trước hậu quả có thể xảy raCho rằng sẽ không xảy ra hoặc ngăn ngừa đượcKhoản 1 Điều 11
Vô ý do cẩu thảKhông thấy trước hậu quả, dù phải thấy trước và có thể thấy trướcKhông có thái độ với hậu quả vì không nghĩ tớiKhoản 2 Điều 11

Ranh giới khó nhất là giữa cố ý gián tiếp và vô ý vì quá tự tin: cả hai đều thấy trước hậu quả có thể xảy ra. Khác nhau ở thái độ: một bên mặc kệ, một bên tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra và niềm tin đó dựa trên một cơ sở nào đó. Đánh giá thái độ dựa vào toàn bộ hành vi và hoàn cảnh, không chỉ dựa vào lời khai. Sai một dạng lỗi ở chỗ này là sai cả điều luật áp dụng.

Cùng hậu quả chết người, lỗi khác thì loại tội khác

So sánh dưới đây cho thấy hậu quả giống nhau nhưng khung và loại tội chênh nhau rất xa. Mỗi dòng là một điều, khoản trong Bộ luật Hình sự.

Tình huống theo lỗiĐiều, khoảnKhungLoại tộiThời hiệu
Cố ý tước đoạt tính mạng, có tình tiết như côn đồ, có tổ chứcKhoản 1 Điều 123Tù 12 – 20 năm, chung thân hoặc tử hìnhĐặc biệt nghiêm trọng20 năm
Cố ý tước đoạt tính mạng, không có tình tiết ở khoản 1Khoản 2 Điều 123Tù 07 – 15 nămRất nghiêm trọng15 năm
Cố ý gây thương tích, dẫn đến chết người ngoài mong muốnĐiểm a khoản 4 Điều 134Tù 07 – 14 nămRất nghiêm trọng15 năm
Vô ý làm chết một ngườiKhoản 1 Điều 128Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 – 05 nămNghiêm trọng10 năm
Vi phạm quy định giao thông, làm chết một ngườiĐiểm a khoản 1 Điều 260Phạt tiền 30 – 100 triệu, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 – 05 nămNghiêm trọng10 năm
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, dẫn đến chết ngườiKhoản 3 Điều 136Tù 01 – 03 nămÍt nghiêm trọng05 năm

Dòng thứ ba là trường hợp hỗn hợp: cố ý với thương tích nhưng vô ý với cái chết. Luật xếp nó vào Điều 134 chứ không vào Điều 123, nên trần là 14 năm, không có chung thân. Dòng cuối cho thấy hoàn cảnh phòng vệ làm khung giảm mạnh dù hành vi là cố ý gây thương tích; khoản 2 Điều 22 xác định vượt quá giới hạn phòng vệ là chống trả rõ ràng quá mức cần thiết.

Vô ý và sự kiện bất ngờ: chỗ dừng của trách nhiệm hình sự

Điều 20 Bộ luật Hình sự: người gây hậu quả nguy hại trong trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là ranh giới dưới của lỗi vô ý do cẩu thả. Ở vô ý do cẩu thả, người đó “phải thấy trước và có thể thấy trước”; ở sự kiện bất ngờ, ít nhất một trong hai vế này không có.

Ví dụ giả định để phân biệt. Anh Q lái xe đúng tốc độ, đúng làn, có giấy phép, tỉnh táo, một người bất ngờ lao ra từ chỗ khuất ở khoảng cách không thể phanh kịp: nếu cơ quan có thẩm quyền xác định đúng như vậy thì có thể là sự kiện bất ngờ. Cùng hậu quả nhưng anh Q vừa lái xe vừa nhìn điện thoại, không quan sát phía trước: anh “phải thấy trước” vì đó là nghĩa vụ của người lái và “có thể thấy trước” nếu chú ý; đó là lỗi vô ý, và hành vi có thể được xem xét theo Điều 260. Việc kết luận thuộc trường hợp nào dựa trên khám nghiệm, dữ liệu, lời khai, và chỉ cơ quan có thẩm quyền mới kết luận được.

Những chế định đi theo lỗi

Chỉ cho tội cố ý: chuẩn bị, chưa đạt, đồng phạm. Điều 15 định nghĩa phạm tội chưa đạt là “cố ý thực hiện tội phạm”; khoản 1 Điều 17 định nghĩa đồng phạm là hai người trở lên “cố ý cùng thực hiện”. Không có “vô ý chưa đạt” hay “đồng phạm vô ý”: mỗi người có lỗi vô ý chịu trách nhiệm riêng về phần mình.

Chỉ cho tội vô ý: không phạt tù lần đầu ít nghiêm trọng. Khoản 2 Điều 38: không áp dụng tù có thời hạn với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý, có nơi cư trú rõ ràng.

Miễn trách nhiệm khi hoà giải mở rộng cho tội nghiêm trọng do vô ý. Khoản 3 Điều 29 áp dụng cho tội ít nghiêm trọng (cả cố ý và vô ý) và tội nghiêm trọng do vô ý. Ví dụ: vô ý làm chết người theo khoản 1 Điều 128 là tội nghiêm trọng do vô ý, nên có thể được xem xét nếu đủ các điều kiện còn lại.

Tái phạm với tội vô ý chỉ tính hai loại nặng nhất. Khoản 1 Điều 53: phạm tội do vô ý chỉ thành tái phạm khi tội mới là rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng. Tái phạm nguy hiểm thì đòi lỗi cố ý ở cả hai lần (điểm a khoản 2 Điều 53).

Tha tù trước thời hạn. Khoản 2 Điều 66 loại người bị kết án 10 năm tù trở lên về các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự do cố ý; cùng mức án nhưng lỗi vô ý thì không bị loại vì lý do này.

Biết hay không biết: lỗi đối với tình tiết định khung

Lỗi không chỉ đặt ra với hậu quả mà còn với những tình tiết làm thay đổi khoản. Nhiều điều luật viết thẳng yêu cầu nhận thức vào câu chữ: điểm c khoản 1 Điều 123 và điểm c khoản 1 Điều 134 dùng cụm “phụ nữ mà biết là có thai”; điểm e khoản 2 Điều 168 cũng viết “phụ nữ mà biết là có thai”. Khi điều luật có chữ “mà biết là”, tình tiết chỉ được áp dụng nếu người phạm tội thực sự biết. Nếu không chứng minh được điều đó, hành vi trở về khoản không có tình tiết này, và loại tội có thể thấp hơn một bậc.

Ví dụ giả định: chị R gây thương tích cho một phụ nữ với tỷ lệ 20%, không có tình tiết nào khác. Nếu chị R biết nạn nhân đang mang thai, hành vi thuộc khoản 1 Điều 134 qua điểm c (tỷ lệ dưới 11% cũng đã đủ định tội khi có điểm c), và với tỷ lệ 20% kèm điểm c thì thuộc điểm đ khoản 2, tội nghiêm trọng. Nếu chị R không biết và không có căn cứ cho thấy chị biết, tỷ lệ 20% chỉ thuộc khoản 1, tội ít nghiêm trọng. Đây là loại chi tiết nhỏ trong hồ sơ nhưng làm thay đổi cả loại tội, thời hiệu lẫn điều kiện tạm giam.

Rượu bia, chất kích thích không làm mất lỗi

Điều 13 Bộ luật Hình sự quy định người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Lý do là người đó đã tự đặt mình vào tình trạng ấy. Vì vậy câu “lúc đó say quá không biết gì” không loại trừ lỗi, và cũng không phải là tình tiết giảm nhẹ trong danh sách khoản 1 Điều 51.

Trong một số tội, sử dụng rượu bia còn là tình tiết định khung tăng nặng. Ví dụ điểm b khoản 2 Điều 260: điều khiển phương tiện mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt mức quy định, hoặc có sử dụng chất ma tuý, chất kích thích mạnh khác. Tình tiết này đẩy hành vi từ khoản 1 (tù đến 05 năm, tội nghiêm trọng) lên khoản 2 (tù 03 – 10 năm, tội rất nghiêm trọng), thời hiệu tăng từ 10 lên 15 năm. Trường hợp duy nhất mà trạng thái tinh thần loại trừ trách nhiệm là mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, một chế định khác hẳn và cần giám định pháp y tâm thần.

Hiểu sai thường gặp và khi nào nên gặp luật sư

“Không cố ý thì không phải tội”. Sai. Nhiều tội được quy định cho lỗi vô ý: Điều 128, 138, 260 và các tội vi phạm quy tắc nghề nghiệp. Khung nhẹ hơn nhưng vẫn là tội phạm.

“Không muốn hậu quả xảy ra thì là vô ý”. Chưa chắc. Cố ý gián tiếp cũng không mong muốn hậu quả, nhưng có ý thức để mặc cho nó xảy ra.

“Lỗi do người trong cuộc tự khai”. Lỗi được đánh giá qua toàn bộ chứng cứ: hành vi trước, trong, sau, công cụ, hoàn cảnh. Khai báo trung thực là nghĩa vụ và cũng là cách để hồ sơ phản ánh đúng sự việc.

Khi nào gặp luật sư hình sự. Khi hồ sơ đang tranh luận giữa cố ý và vô ý, giữa Điều 123 và khoản 4 Điều 134, hay giữa lỗi vô ý và sự kiện bất ngờ. Mỗi lựa chọn kéo theo điều luật, loại tội và thời hiệu khác nhau. Bài viết là thông tin chung, không đánh giá vụ việc cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Cố ý gián tiếp và vô ý vì quá tự tin khác nhau thế nào?

Cả hai đều thấy trước hậu quả có thể xảy ra. Cố ý gián tiếp là không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra (khoản 2 Điều 10); vô ý vì quá tự tin là cho rằng hậu quả sẽ không xảy ra hoặc ngăn ngừa được (khoản 1 Điều 11).

Vô ý làm chết người thuộc loại tội gì?

Khoản 1 Điều 128 có khung cao nhất 05 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm. Nếu làm chết 02 người trở lên thì thuộc khoản 2, khung 03 đến 10 năm, là tội rất nghiêm trọng.

Say rượu gây án có được giảm nhẹ không?

Không. Điều 13 Bộ luật Hình sự quy định người phạm tội do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Ở một số tội như Điều 260, nồng độ cồn vượt mức còn là tình tiết định khung tăng nặng.

Sự kiện bất ngờ là gì?

Theo Điều 20, là trường hợp gây hậu quả nguy hại mà không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả đó. Người gây ra trong trường hợp này không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Tội do vô ý có đồng phạm không?

Không. Khoản 1 Điều 17 định nghĩa đồng phạm là hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Nếu nhiều người cùng có lỗi vô ý gây ra hậu quả, mỗi người chịu trách nhiệm riêng về hành vi của mình.

Tội nghiêm trọng do vô ý có được miễn trách nhiệm khi hoà giải không?

Có thể, theo khoản 3 Điều 29, nếu gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản, người phạm tội đã tự nguyện bồi thường, khắc phục và bị hại tự nguyện hoà giải, đề nghị miễn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138