Người dùng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để dùng thông tin tài khoản, thẻ ngân hàng của người khác, làm hoặc dùng thẻ giả, truy cập bất hợp pháp vào tài khoản, lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, hoặc thiết lập dịch vụ viễn thông trái phép nhằm chiếm đoạt tài sản bị xử lý theo Điều 290 Bộ luật Hình sự, nếu hành vi không thuộc tội trộm cắp (Điều 173) hay lừa đảo chiếm đoạt (Điều 174). Khung nhẹ nhất là cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm, nặng nhất là tù 12 đến 20 năm.
Bốn khoản chính của Điều 290 trải đủ bốn loại tội theo Điều 9: khoản 1 ít nghiêm trọng, khoản 2 nghiêm trọng, khoản 3 rất nghiêm trọng, khoản 4 đặc biệt nghiêm trọng. Điều 290 có trong danh sách khoản 2 Điều 12, nên người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu ở khoản 3 và khoản 4. Phần khó nhất với người đọc là ranh giới giữa Điều 290 và Điều 174, vì cả hai đều được nhắc khi nói về "lừa đảo qua mạng".
Năm nhóm hành vi tại khoản 1
Khoản 1 Điều 290 liệt kê năm nhóm hành vi. Điểm chung là dùng mạng hoặc phương tiện điện tử làm công cụ và nhằm chiếm đoạt tài sản.
- Điểm a: sử dụng thông tin về tài khoản, thẻ ngân hàng của cơ quan, tổ chức, cá nhân để chiếm đoạt tài sản của chủ tài khoản, chủ thẻ hoặc để thanh toán hàng hoá, dịch vụ.
- Điểm b: làm, tàng trữ, mua bán, sử dụng, lưu hành thẻ ngân hàng giả nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc thanh toán.
- Điểm c: truy cập bất hợp pháp vào tài khoản của cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm chiếm đoạt tài sản.
- Điểm d: lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn, kinh doanh đa cấp hoặc giao dịch chứng khoán qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản.
- Điểm đ: thiết lập, cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, internet nhằm chiếm đoạt tài sản.
Khoản 1 không đặt ngưỡng giá trị tài sản tối thiểu. Ngưỡng tiền chỉ xuất hiện từ khoản 2, ở mức chiếm đoạt từ 50 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 50 triệu đồng. Điều này khác với Điều 173 và Điều 174, nơi khoản 1 đặt ngưỡng từ 2 triệu đồng.
Câu "nếu không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174" có nghĩa là Điều 290 chỉ áp dụng khi hành vi không cấu thành trộm cắp hay lừa đảo theo hai điều đó. Trong thực tiễn, việc chọn điều luật phụ thuộc cách thức chiếm đoạt cụ thể và hướng dẫn áp dụng của cơ quan có thẩm quyền.
Bảng bốn khoản Điều 290: khung phạt, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu theo khoản 2 Điều 27.
| Khoản | Tình tiết chính | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Một trong năm nhóm hành vi, không cần ngưỡng giá trị | Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; phạm tội 2 lần trở lên; tính chất chuyên nghiệp; thẻ giả 50 đến dưới 200 thẻ; chiếm đoạt 50 đến dưới 200 triệu đồng; thiệt hại 50 đến dưới 300 triệu đồng; tái phạm nguy hiểm | Tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Chiếm đoạt 200 đến dưới 500 triệu đồng; thiệt hại 300 đến dưới 500 triệu đồng; thẻ giả 200 đến dưới 500 thẻ | Tù 7 – 15 năm | Rất nghiêm trọng | 15 năm |
| Khoản 4 | Chiếm đoạt từ 500 triệu đồng; thiệt hại từ 500 triệu đồng; thẻ giả từ 500 thẻ | Tù 12 – 20 năm | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm |
| Khoản 5 | Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 20 – 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 – 5 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản | — | — |
Khoản 1 không có phạt tiền là hình phạt chính; phạt tiền chỉ xuất hiện ở khoản 5 với tư cách hình phạt bổ sung. Tình tiết "phạm tội 2 lần trở lên" ở khoản 2 khiến người chiếm đoạt nhiều lần số tiền nhỏ vẫn có thể bị đưa lên khung 2 đến 7 năm tù.
Khoản 4 Điều 290 dừng ở 20 năm tù, không có tù chung thân. Đây là điểm khác so với khoản 4 Điều 174, nơi khung là tù 12 đến 20 năm hoặc tù chung thân.
Điều 290 và Điều 174: đặt hai điều cạnh nhau
Cả hai đều có thể xuất hiện khi tiền bị mất qua mạng. Bảng sau đối chiếu trên chữ của luật, không thay cho việc định tội trong một vụ cụ thể.
| Tiêu chí | Điều 174 – lừa đảo chiếm đoạt tài sản | Điều 290 |
|---|---|---|
| Cách chiếm đoạt | Thủ đoạn gian dối khiến chủ tài sản tự nguyện giao tài sản | Dùng mạng, thông tin thẻ, thẻ giả, truy cập trái phép tài khoản, lừa đảo trong giao dịch điện tử |
| Ngưỡng khoản 1 | Từ 2 triệu đồng, hoặc dưới 2 triệu đồng kèm tình tiết luật nêu | Không có ngưỡng giá trị |
| Khung khoản 1 | Cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Giống Điều 174 |
| Khung cao nhất | Tù 12 – 20 năm hoặc tù chung thân | Tù 12 – 20 năm |
| Quan hệ giữa hai điều | Được ưu tiên xem xét trước | Chỉ áp dụng khi không thuộc Điều 173, 174 |
Ví dụ giả định: kẻ gian gọi điện xưng là nhân viên giao hàng, nói dối để bà A tự chuyển khoản 30 triệu đồng. Thủ đoạn gian dối khiến bà A tự giao tiền là dấu hiệu điển hình của Điều 174. Trường hợp khác: anh B lấy được thông tin thẻ của chị C rồi dùng thanh toán đơn hàng mà chị C không hề biết, không có ai bị lừa để tự giao tiền; hành vi này gần với điểm a khoản 1 Điều 290 hơn.
Bốn bước tự đối chiếu một vụ mất tiền qua mạng
Khi đọc tin hoặc nghe kể về một vụ mất tiền qua mạng, bạn có thể đặt bốn câu hỏi theo thứ tự sau để hiểu vụ việc đang được nhìn dưới điều luật nào. Đây là cách đọc luật, không phải kết luận cho vụ cụ thể.
- Người bị hại có tự tay chuyển tiền vì tin vào một lời nói dối không? Nếu có, dấu hiệu gian dối khiến chủ tài sản tự giao tài sản nghiêng về Điều 174.
- Tiền bị lấy đi mà chủ tài khoản không hề biết hay thao tác gì? Nếu kẻ gian dùng thông tin thẻ, truy cập tài khoản để tự thực hiện giao dịch, hành vi nghiêng về điểm a hoặc điểm c khoản 1 Điều 290.
- Có thẻ giả, dịch vụ viễn thông lập trái phép hay không? Những công cụ này được gọi tên riêng ở điểm b và điểm đ khoản 1 Điều 290.
- Số tiền, số lần, số thẻ là bao nhiêu và có tổ chức không? Câu trả lời quyết định khoản 2, 3 hay 4, từ đó suy ra loại tội và thời hiệu theo bảng ở trên.
Bốn câu hỏi trên cũng giúp người bị hại chuẩn bị nội dung trình báo: kể rõ ai thao tác chuyển tiền, qua kênh nào, vào thời điểm nào, đã nhận được tin nhắn hay cuộc gọi gì trước đó. Thông tin càng cụ thể, cơ quan chức năng càng dễ xác định điều luật và truy vết.
Người từ 14 đến dưới 16 tuổi và các tình huống giả định
Chỉ chịu ở khoản 3 và khoản 4. Điều 290 có tên trong khoản 2 Điều 12. Đối chiếu bảng trên, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm khi chiếm đoạt từ 200 triệu đồng, gây thiệt hại từ 300 triệu đồng hoặc liên quan từ 200 thẻ giả trở lên.
Em D 15 tuổi dùng thông tin thẻ của mẹ bạn mua thẻ trò chơi 5 triệu đồng. Hành vi có thể thuộc khoản 1, là tội ít nghiêm trọng; em D không bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 290 vì chưa đủ 16 tuổi, nhưng gia đình phải hoàn trả và em có thể bị áp dụng biện pháp giáo dục.
Anh E 20 tuổi nhiều lần dùng thông tin thẻ người khác, tổng 40 triệu đồng. Chiếm đoạt chưa tới 50 triệu đồng nhưng "phạm tội 2 lần trở lên" đã đưa vụ việc lên khoản 2, tội nghiêm trọng, khung tù 2 đến 7 năm.
Nhóm F có phân công, chiếm đoạt 600 triệu đồng. Giá trị từ 500 triệu đồng thuộc khoản 4, tội đặc biệt nghiêm trọng, thời hiệu 20 năm, có thể kèm tịch thu tài sản theo khoản 5.
Những điều hay hiểu sai và khi nào nên gặp luật sư
Hiểu sai thứ nhất: "Số tiền nhỏ, dưới 2 triệu đồng, thì không phải tội." Khoản 1 Điều 290 không đặt ngưỡng giá trị. Hiểu sai thứ hai: "Chỉ người trực tiếp lấy tiền mới có tội." Người làm, mua bán, tàng trữ thẻ giả, hay cung cấp dịch vụ viễn thông trái phép nhằm chiếm đoạt đều nằm trong khoản 1. Người cho mượn hoặc bán tài khoản ngân hàng cho kẻ gian dùng nhận tiền có thể bị xem xét ở vai trò khác tuỳ mức độ biết và tham gia; việc thu thập, mua bán thông tin tài khoản của người khác còn có thể bị xét theo Điều 291.
Nếu bạn là người bị mất tiền, nên báo ngay cho ngân hàng để phong toả, lưu lại sao kê, tin nhắn, cuộc gọi, rồi trình báo cơ quan công an. Việc trình báo sớm giúp tăng khả năng truy vết dòng tiền. Nếu người thân bị mời làm việc liên quan đến hành vi này, nên hỏi luật sư hình sự: hành vi được xem xét theo Điều 174 hay 290; số tiền được tính là chiếm đoạt hay thiệt hại; có tình tiết "phạm tội 2 lần trở lên" hay "chuyên nghiệp" không; với người dưới 18 tuổi, độ tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi là bao nhiêu.
Trang này chỉ giải thích khung luật trên văn bản. Định tội đúng một vụ cụ thể cần người có chuyên môn xem toàn bộ hồ sơ, đặc biệt ở ranh giới giữa các điều 173, 174 và 290.
Câu hỏi thường gặp
Dùng thông tin thẻ ngân hàng của người khác để mua hàng bị phạt thế nào?
Hành vi này thuộc điểm a khoản 1 Điều 290 với khung cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm. Chiếm đoạt từ 50 triệu đồng hoặc phạm tội 2 lần trở lên thì lên khoản 2 với khung tù 2 đến 7 năm.
Tội sử dụng mạng máy tính chiếm đoạt tài sản thuộc loại tội gì?
Khoản 1 là tội ít nghiêm trọng (thời hiệu 5 năm), khoản 2 là tội nghiêm trọng (10 năm), khoản 3 là tội rất nghiêm trọng (15 năm), khoản 4 là tội đặc biệt nghiêm trọng (20 năm), tính theo mức cao nhất của từng khung.
Lừa đảo qua mạng bị xử theo Điều 174 hay Điều 290?
Điều 290 chỉ áp dụng khi hành vi không thuộc Điều 173 và 174. Khi kẻ gian dùng thủ đoạn gian dối khiến người bị hại tự chuyển tiền, hành vi thường được xem xét theo Điều 174. Việc chọn điều luật phụ thuộc cách chiếm đoạt cụ thể.
Chiếm đoạt dưới 2 triệu đồng qua mạng có bị xử lý hình sự không?
Có thể, nếu hành vi thuộc Điều 290, vì khoản 1 điều này không đặt ngưỡng giá trị tối thiểu. Đây là điểm khác với Điều 173 và 174, nơi khoản 1 bắt đầu từ 2 triệu đồng trừ các trường hợp luật liệt kê.
Học sinh 15 tuổi chiếm đoạt tiền qua mạng có bị truy cứu không?
Chỉ khi hành vi thuộc khoản 3 hoặc khoản 4 Điều 290, chẳng hạn chiếm đoạt từ 200 triệu đồng trở lên. Ở khoản 1 và khoản 2, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không bị truy cứu theo khoản 2 Điều 12.
Làm thẻ ngân hàng giả bao nhiêu thẻ thì bị xử nặng?
Từ 50 đến dưới 200 thẻ giả thuộc khoản 2 (tù 2 đến 7 năm), từ 200 đến dưới 500 thẻ thuộc khoản 3 (tù 7 đến 15 năm), từ 500 thẻ trở lên thuộc khoản 4 (tù 12 đến 20 năm). Dưới 50 thẻ vẫn thuộc khoản 1.