NghiemTrong.comNghiêm Trọng
Thời hiệu và án tích

Án tích là gì: ai bị coi là có án tích, ai không và án tích kéo theo hệ quả gì

Án tích là tình trạng đã bị kết án mà chưa được xoá. Ai không bị coi là có án tích theo Điều 69, và án tích ảnh hưởng thế nào tới tái phạm, định tội, mức án.

A middle-aged Vietnamese man seen from behind stands at a window of a small rented room looking at a rainy street, dim indoor light, muted blue and brown tones

Án tích là tình trạng pháp lý của người đã bị toà án kết án bằng bản án có hiệu lực và chưa được xoá án tích. Theo khoản 2 Điều 69 Bộ luật Hình sự, người bị kết án do lỗi vô ý về tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, và người được miễn hình phạt, không bị coi là có án tích.

Án tích không phải là một hình phạt, nhưng nó đi theo người bị kết án sau khi hình phạt đã chấp hành xong, cho tới khi được xoá theo Điều 70 đến Điều 73. Trong thời gian đó, nếu phạm tội mới, án tích có thể biến hành vi nhỏ thành tội phạm, biến tội thường thành tái phạm và đẩy khung hình phạt lên cao. Bài này giải thích ai có án tích, ai không, và án tích tác động cụ thể ra sao.

Án tích bắt đầu và kết thúc khi nào

Bộ luật Hình sự không có một điều định nghĩa án tích bằng một câu, mà mô tả nó qua chế định xoá án tích. Khoản 1 Điều 69 viết: người bị kết án được xoá án tích theo quy định từ Điều 70 đến Điều 73, và người được xoá án tích coi như chưa bị kết án. Đọc ngược lại, án tích là dấu vết pháp lý của việc đã bị kết án, tồn tại từ khi bản án có hiệu lực cho tới khi được xoá.

Án tích không biến mất khi người đó ra tù hay hết thời gian thử thách án treo. Sau mốc đó, người bị kết án còn phải chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án, và trải qua một thời hạn không phạm tội mới, từ 01 năm đến 05 năm tuỳ hình phạt chính đã tuyên, thì mới đương nhiên được xoá án tích (khoản 2 Điều 70).

Nói cách khác, có một khoảng thời gian người đó đã chấp hành xong án nhưng vẫn mang án tích. Đây là khoảng thời gian mà các hệ quả ở các mục dưới đây còn hiệu lực, và cũng là khoảng mà phiếu lý lịch tư pháp chưa thể ghi “không có án tích”.

Ai có án tích, ai không: đọc theo từng trường hợp

Khoản 2 Điều 69 tạo ra hai nhóm không bị coi là có án tích. Đặt vào ví dụ cụ thể:

Trường hợp giả địnhLoại tội, lỗiCó án tích không
Bị kết án theo khoản 1 Điều 260 (giao thông, khung đến 05 năm tù), tuyên 18 tháng tù cho hưởng án treoNghiêm trọng, vô ýKhông bị coi là có án tích
Bị kết án theo khoản 1 Điều 138 (vô ý gây thương tích 31% đến 60%), phạt tiềnÍt nghiêm trọng, vô ýKhông
Bị kết án theo khoản 2 Điều 128 (vô ý làm chết 02 người trở lên, khung 03 đến 10 năm tù)Rất nghiêm trọng, vô ýCó
Bị kết án theo khoản 1 Điều 173 (trộm cắp dưới 50 triệu đồng), cho hưởng án treoÍt nghiêm trọng, cố ýCó
Bị kết án nhưng được miễn hình phạt theo Điều 59Bất kỳKhông
Được miễn trách nhiệm hình sự theo Điều 29Không bị kết ánKhông, vì chưa từng bị kết án

Hai bài học từ bảng: thứ nhất, lỗi vô ý chỉ “miễn án tích” khi tội thuộc hai loại thấp; vô ý mà rất nghiêm trọng thì vẫn có án tích. Thứ hai, hình phạt nhẹ như án treo hay phạt tiền không làm mất án tích nếu tội do cố ý; điều quyết định là lỗi và loại tội, không phải mức án.

Hệ quả thứ nhất: tái phạm và tái phạm nguy hiểm

Tái phạm. Khoản 1 Điều 53: đã bị kết án, chưa được xoá án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý, hoặc thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Tái phạm là tình tiết tăng nặng theo điểm h khoản 1 Điều 52.

Tái phạm nguy hiểm. Khoản 2 Điều 53 gồm hai trường hợp: đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xoá án tích mà lại phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý; hoặc đã tái phạm, chưa được xoá án tích mà lại phạm tội do cố ý.

Khi tái phạm nguy hiểm thành tình tiết định khung. Ở nhiều điều luật, tái phạm nguy hiểm đẩy hành vi sang khoản nặng hơn. Ví dụ điểm g khoản 2 Điều 173: trộm cắp thuộc trường hợp tái phạm nguy hiểm bị phạt tù từ 02 đến 07 năm, dù giá trị tài sản chỉ ở mức khoản 1. Khi đã là tình tiết định khung thì theo khoản 2 Điều 52 không bị tính thêm lần nữa là tình tiết tăng nặng.

Ví dụ. Anh S bị kết án về tội trộm cắp thuộc khoản 1 Điều 173, chưa được xoá án tích, lại lấy một chiếc xe máy trị giá 15 triệu đồng. Đây là tái phạm, tình tiết tăng nặng trong khung khoản 1. Nếu trước đó anh S đã từng tái phạm và vẫn chưa được xoá án tích, lần này là tái phạm nguy hiểm, có thể bị xét theo điểm g khoản 2 với khung 02 đến 07 năm tù.

Hệ quả thứ hai: hành vi dưới ngưỡng vẫn thành tội

Nhiều tội về sở hữu và chức vụ có một cấu trúc chung ở khoản 1: giá trị tài sản dưới ngưỡng định tội vẫn bị truy cứu nếu người đó “đã bị kết án về tội này hoặc tội cùng nhóm, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm”. Điểm b khoản 1 Điều 173 là ví dụ: trộm cắp tài sản dưới 2 triệu đồng vẫn là tội nếu người đó đã bị kết án về trộm cắp hoặc một trong các tội ở các Điều 168, 169, 170, 171, 172, 174, 175 và 290, chưa được xoá án tích.

Điều 175 về lạm dụng tín nhiệm có ngưỡng định tội 4 triệu đồng, và cũng có cơ chế tương tự cho trường hợp dưới 4 triệu đồng. Ở Điều 353 về tham ô, điểm b khoản 1 áp dụng khi tài sản dưới 2 triệu đồng mà người đó đã bị kết án về một tội tham nhũng, chưa được xoá án tích.

Hệ quả thực tế: với người chưa từng bị kết án, lấy một món đồ trị giá 1,5 triệu đồng thường chỉ bị xử phạt hành chính. Với người đang mang án tích về tội chiếm đoạt, cùng hành vi đó có thể bị truy cứu hình sự theo khoản 1 Điều 173. Đây là lý do việc được xoá án tích có ý nghĩa thực chất, không chỉ là chuyện giấy tờ.

Hệ quả thứ ba: nhân thân, tha tù và giấy tờ

Án tích còn ảnh hưởng gián tiếp ở nhiều chỗ khác. Khi quyết định có cho hưởng án treo hay không, toà án căn cứ vào nhân thân theo khoản 1 Điều 65; người đang có án tích thường bất lợi ở điểm này. Tình tiết giảm nhẹ ở điểm i khoản 1 Điều 51, “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”, cũng khó áp dụng cho người đã từng bị kết án. Điều kiện tha tù trước thời hạn ở Điều 66 đòi hỏi “phạm tội lần đầu”.

Ở phía giấy tờ, khoản 4 Điều 70 giao cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cập nhật tình hình án tích và cấp phiếu lý lịch tư pháp xác nhận không có án tích khi người đó đủ điều kiện xoá. Nhiều công việc, ngành nghề và thủ tục yêu cầu phiếu này, nên việc theo dõi mốc xoá án tích có ý nghĩa thực tế với người lao động.

Một lưu ý về người dưới 18 tuổi: các quy định riêng trước đây nằm ở Chương XII Bộ luật Hình sự; trong bản hợp nhất hiện hành, chương này đã được bãi bỏ. Vì vậy, với án tích của người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi, cần tra văn bản chuyên ngành đang có hiệu lực thay vì dựa vào tài liệu cũ.

Án tích của pháp nhân thương mại

Không chỉ cá nhân mới có án tích. Từ khi Bộ luật Hình sự năm 2015 cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại đối với các tội liệt kê ở Điều 76, như buôn lậu, trốn thuế, một số tội về môi trường, doanh nghiệp bị kết án cũng mang án tích.

Điều 89 quy định đơn giản hơn nhiều so với cá nhân: pháp nhân thương mại bị kết án đương nhiên được xoá án tích nếu trong thời hạn 02 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án, hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, mà không thực hiện hành vi phạm tội mới. Chỉ có một mốc 02 năm, không chia theo mức phạt.

Với chủ doanh nghiệp, điểm cần nhớ là theo khoản 2 Điều 75, việc pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Một vụ việc có thể tạo ra hai án tích song song, một của công ty theo Điều 89 và một của người quản lý theo Điều 70, mỗi cái có mốc xoá riêng. Trong thời gian công ty chưa được xoá án tích, nếu lại phạm tội thì có thể bị xem là tái phạm, một tình tiết tăng nặng áp dụng cho pháp nhân theo điểm d khoản 1 Điều 85.

Hiểu sai thường gặp và câu nên hỏi luật sư

“Án treo thì không có án tích”. Sai. Án treo là một bản án kết tội; người hưởng án treo về tội cố ý vẫn có án tích cho tới khi được xoá, sớm nhất là 01 năm sau khi hết thời gian thử thách (điểm a khoản 2 Điều 70).

“Ra tù là sạch án tích”. Sai. Ra tù chỉ là chấp hành xong hình phạt chính; còn phải qua thời hạn ở khoản 2 Điều 70 cùng các điều kiện kèm theo.

“Gây tai nạn giao thông bị kết án là có án tích”. Không hẳn. Nếu là tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng do vô ý, người đó không bị coi là có án tích theo khoản 2 Điều 69.

Câu nên hỏi. Nếu bạn cần biết tình trạng án tích của mình, mang theo bản án và giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt, rồi hỏi: “Tội trong bản án là cố ý hay vô ý, thuộc loại nào, và mốc đương nhiên xoá án tích của mình rơi vào ngày nào?”. Luật sư sẽ đối chiếu thêm phần bồi thường, án phí đã thi hành xong hay chưa.

Câu hỏi thường gặp

Án tích là gì?

Án tích là tình trạng của người đã bị kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật và chưa được xoá án tích. Theo khoản 1 Điều 69 Bộ luật Hình sự, người được xoá án tích coi như chưa bị kết án.

Trường hợp nào bị kết án nhưng không có án tích?

Theo khoản 2 Điều 69, người bị kết án do lỗi vô ý về tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, và người được miễn hình phạt, không bị coi là có án tích dù đã có bản án kết tội.

Hưởng án treo có bị coi là có án tích không?

Có, nếu tội do cố ý hoặc tội vô ý thuộc loại rất nghiêm trọng trở lên. Án treo vẫn là bản án kết tội; người hưởng án treo được xoá án tích khi đủ 01 năm sau khi hết thời gian thử thách và đáp ứng các điều kiện khác.

Đang có án tích mà phạm tội mới thì bị xử nặng hơn thế nào?

Tuỳ trường hợp, đó có thể là tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm theo Điều 53, là tình tiết tăng nặng hoặc tình tiết định khung. Ngoài ra, án tích có thể làm hành vi chiếm đoạt dưới ngưỡng định tội trở thành tội phạm.

Vô ý làm chết người có bị coi là có án tích không?

Khoản 1 Điều 128 có khung cao nhất 05 năm tù, là tội nghiêm trọng do vô ý, nên người bị kết án theo khoản này không bị coi là có án tích. Khoản 2 có khung đến 10 năm tù, là tội rất nghiêm trọng, thì vẫn có án tích.

Án tích có tự mất đi khi ra tù không?

Không. Sau khi chấp hành xong hình phạt chính, người đó còn phải chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án và không phạm tội mới trong thời hạn từ 01 đến 05 năm theo Điều 70.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138