Đưa lên mạng thông tin trái pháp luật, hoặc mua bán, trao đổi, thay đổi, công khai thông tin riêng hợp pháp của người khác mà không được phép, bị truy cứu theo Điều 288 Bộ luật Hình sự khi thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại từ 100 triệu đồng, hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Khung nhẹ là phạt tiền 30 đến 200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm; khung nặng là phạt tiền 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 2 đến 7 năm.
Điều 288 chỉ có hai khoản chính: khoản 1 là tội ít nghiêm trọng, khoản 2 là tội nghiêm trọng. Đây là điều luật "hứng" các hành vi trên mạng không rơi vào những tội chuyên biệt hơn: nếu nội dung đăng tải đã cấu thành tội làm nhục người khác (Điều 155), vu khống (Điều 156), truyền bá văn hoá phẩm đồi truỵ (Điều 326) hoặc Điều 117, thì xử lý theo điều đó chứ không theo Điều 288.
Ba nhóm hành vi của khoản 1
Khoản 1 Điều 288 liệt kê ba nhóm hành vi. Chúng chỉ trở thành tội khi đi kèm một trong ba hậu quả định lượng hoặc định tính nêu ở phần sau.
- Điểm a: đưa lên mạng máy tính, mạng viễn thông thông tin trái với quy định của pháp luật. Ví dụ quảng cáo dịch vụ bị cấm, đăng thông tin mà pháp luật chuyên ngành không cho phép công bố. Điểm này loại trừ các trường hợp đã thuộc Điều 117, 155, 156 và 326.
- Điểm b: mua bán, trao đổi, tặng cho, sửa chữa, thay đổi hoặc công khai hoá thông tin riêng hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên mạng mà không được phép của chủ sở hữu thông tin. Đây là nhóm hay gặp nhất: bán danh sách khách hàng kèm số điện thoại, địa chỉ; đăng công khai hồ sơ bệnh án, giấy tờ tuỳ thân của người khác; chỉnh sửa nội dung tin nhắn riêng rồi đăng lên.
- Điểm c: hành vi khác sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông. Điểm mở để bao quát các cách sử dụng trái phép không nằm trong hai điểm trên.
Chữ "thông tin riêng hợp pháp" ở điểm b cần đọc kỹ: đó phải là thông tin thuộc quyền của người khác và họ có quyền giữ kín. Thông tin đã được chính chủ công khai rộng rãi, hoặc thông tin mà pháp luật buộc phải công bố, khó coi là thông tin riêng bị công khai trái phép. Ngược lại, việc thông tin "ai cũng biết" trong một nhóm nhỏ không có nghĩa là nó đã được công khai hợp pháp.
Bảng hai khoản Điều 288: ngưỡng, khung phạt, loại tội, thời hiệu
Loại tội tính theo mức cao nhất của khung (Điều 9); thời hiệu theo khoản 2 Điều 27.
| Khoản | Ngưỡng và tình tiết | Khung hình phạt | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Khoản 1 | Thu lợi bất chính 50 đến dưới 200 triệu đồng; hoặc gây thiệt hại 100 đến dưới 500 triệu đồng; hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân | Phạt tiền 30 – 200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 năm | Ít nghiêm trọng | 5 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; lợi dụng quyền quản trị mạng; thu lợi từ 200 triệu đồng; thiệt hại từ 500 triệu đồng; xâm phạm bí mật cá nhân dẫn đến người bị xâm phạm tự sát; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc quan hệ đối ngoại; dẫn đến biểu tình | Phạt tiền 200 triệu – 1 tỷ đồng hoặc tù 2 – 7 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Khoản 3 | Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 20 – 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1 – 5 năm | — | — |
Ngưỡng "gây dư luận xấu làm giảm uy tín" ở khoản 1 là ngưỡng định tính, không có con số. Đây là lý do nhiều vụ "bóc phốt" trên mạng xã hội có thể bị xem xét theo Điều 288 dù không ai thu lợi và thiệt hại khó tính bằng tiền. Việc đánh giá mức độ dư luận xấu thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng dựa trên chứng cứ cụ thể.
Điều 288 không nằm trong khoản 2 Điều 12, nên người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không bị truy cứu về tội này.
Điều 288, tội vu khống, tội làm nhục: đặt đúng chỗ
Ba điều luật hay bị nhắc chung khi có tranh chấp trên mạng. Câu hỏi đầu tiên luôn là: nội dung đăng tải là gì và nhằm mục đích gì.
| Tình huống | Dấu hiệu chính | Điều luật thường được xem xét |
|---|---|---|
| Bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự người khác | Nội dung sai sự thật, người đăng biết là sai | Điều 156 – vu khống |
| Xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự người khác bằng lời lẽ, hình ảnh | Mục đích hạ nhục, không cần nội dung sai | Điều 155 – làm nhục người khác |
| Công khai số điện thoại, địa chỉ, giấy tờ của người khác không được phép | Thông tin thật nhưng thuộc quyền riêng | Điểm b khoản 1 Điều 288 |
| Bán danh sách khách hàng thu lợi 80 triệu đồng | Mua bán thông tin riêng, có thu lợi | Khoản 1 Điều 288 |
| Đăng thông tin sai về một người nhưng hậu quả nhỏ, không đủ ngưỡng | Chưa đủ yếu tố tội phạm | Xử phạt hành chính, kiện dân sự đòi bồi thường, cải chính |
Điều 156 có khung khởi điểm phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù 3 tháng đến 1 năm; Điều 155 có khung khởi điểm cảnh cáo, phạt tiền 10 đến 30 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Cùng là chuyện trên mạng, chọn sai điều luật dẫn tới đánh giá sai cả mức nặng nhẹ.
Bảy tình tiết của khoản 2 và cách đọc từng tình tiết
Có tổ chức. Nhiều người cấu kết chặt chẽ, có phân công: người thu thập, người làm sạch dữ liệu, người tìm khách mua. Chỉ hai người cùng làm chưa chắc đã là có tổ chức; cần có sự cấu kết và phân vai rõ.
Lợi dụng quyền quản trị mạng máy tính, mạng viễn thông. Người được giao quyền quản trị hệ thống, cơ sở dữ liệu dùng chính quyền đó để lấy hoặc phát tán thông tin. Đây là tình tiết thường gặp ở nhân viên kỹ thuật, người quản lý trang, nhóm có quyền truy cập rộng.
Thu lợi bất chính từ 200 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 500 triệu đồng. Hai mốc định lượng nối tiếp với khoản 1. Số thu lợi tính trên tiền thực nhận; thiệt hại do cơ quan có thẩm quyền xác định dựa trên chứng cứ, không dựa vào con số người bị hại tự đưa ra.
Xâm phạm bí mật cá nhân dẫn đến người bị xâm phạm tự sát. Tình tiết này đòi hỏi mối liên hệ giữa việc công khai thông tin và hậu quả. Đây là lý do việc phát tán ảnh, thông tin đời tư của người khác bị luật xem xét rất nặng.
Ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quan hệ đối ngoại, hoặc dẫn đến biểu tình. Ba tình tiết định tính, phụ thuộc đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng trên chứng cứ cụ thể. Bất kỳ tình tiết nào trong bảy tình tiết trên xuất hiện cũng đưa vụ việc sang khung tù 2 đến 7 năm.
Ba tình huống giả định đọc theo khoản
Nhân viên A sao chép dữ liệu khách hàng của công ty, bán cho bên khác thu 120 triệu đồng. Hành vi mua bán thông tin riêng không được phép, thu lợi trong khoảng 50 đến dưới 200 triệu đồng, khớp khoản 1, tội ít nghiêm trọng. Nếu có nhiều người phân công nhau thực hiện, tình tiết "có tổ chức" đưa vụ việc sang khoản 2.
Chị B đăng ảnh căn cước, địa chỉ nhà của người yêu cũ kèm lời kể lên nhóm đông thành viên. Công khai thông tin riêng không được phép. Có hay không "dư luận xấu làm giảm uy tín" là câu hỏi then chốt. Nếu lời kể là bịa đặt nhằm xúc phạm, vụ việc có thể chuyển sang hướng Điều 156.
Quản trị viên hệ thống C lấy dữ liệu từ máy chủ mình quản lý rồi bán, thu 250 triệu đồng. Hai tình tiết của khoản 2 cùng xuất hiện: lợi dụng quyền quản trị mạng và thu lợi từ 200 triệu đồng. Khung phạt tiền 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 2 đến 7 năm, tội nghiêm trọng. Nếu C xâm nhập vào hệ thống không thuộc quyền mình, cần xem thêm Điều 289.
Những điều hay hiểu sai và khi nào nên gặp luật sư
Hiểu sai phổ biến nhất là "thông tin thật thì đăng thoải mái". Điều 288 không chỉ xử lý thông tin sai; điểm b xử lý cả việc công khai thông tin thật nhưng thuộc quyền riêng của người khác. Hiểu sai thứ hai là "chỉ chia sẻ lại thì không sao": chia sẻ tiếp nội dung trái pháp luật vẫn có thể bị xem là đưa thông tin lên mạng, tuỳ mức độ và ý thức. Hiểu sai thứ ba là "đăng trong nhóm kín thì không phải công khai": nhóm có nhiều thành viên không quen biết vẫn có thể bị coi là công khai.
Nếu bạn là người bị đăng thông tin, nên lưu lại chứng cứ có thời gian, đường dẫn, người đăng, số lượt tương tác, và cân nhắc gửi yêu cầu gỡ bỏ trước khi gửi đơn đến cơ quan chức năng. Nếu bạn là người đăng và bị yêu cầu làm việc, nên hỏi luật sư: nội dung bị xem xét theo điều nào; thông tin đó có được coi là thông tin riêng hợp pháp không; căn cứ nào để xác định dư luận xấu hoặc thiệt hại.
Một bài đăng có thể đồng thời dẫn tới trách nhiệm dân sự (bồi thường thiệt hại về danh dự, uy tín), trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự. Trang này giải thích khung luật, không đánh giá thay cho hồ sơ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Mua bán dữ liệu cá nhân của người khác bị phạt thế nào?
Nếu thu lợi bất chính từ 50 đến dưới 200 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đồng, người vi phạm có thể bị xử lý theo khoản 1 Điều 288 với khung phạt tiền 30 đến 200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng đến 3 năm.
Đăng bài bóc phốt trên mạng xã hội có phạm tội không?
Tuỳ nội dung. Nội dung bịa đặt nhằm xúc phạm có thể bị xem xét theo tội vu khống; công khai thông tin riêng không được phép mà gây dư luận xấu làm giảm uy tín người khác có thể bị xem xét theo Điều 288. Nội dung đúng sự thật, phù hợp pháp luật thì không.
Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng thuộc loại tội gì?
Khoản 1 có mức cao nhất 3 năm tù nên là tội ít nghiêm trọng, thời hiệu 5 năm. Khoản 2 có mức cao nhất 7 năm tù nên là tội nghiêm trọng, thời hiệu 10 năm.
Chia sẻ lại bài viết sai sự thật có bị xử lý không?
Có thể. Việc chia sẻ lại làm thông tin lan rộng và vẫn có thể bị xem là đưa hoặc sử dụng thông tin trái phép, tuỳ vào việc người chia sẻ có biết nội dung là trái pháp luật hay không và hậu quả gây ra.
Ngưỡng thu lợi bất chính để bị truy cứu theo Điều 288 là bao nhiêu?
Khoản 1 Điều 288 đặt ngưỡng thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng, hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng. Thu lợi từ 200 triệu đồng hoặc thiệt hại từ 500 triệu đồng thuộc khoản 2.
Người bị đăng thông tin riêng lên mạng nên làm gì trước?
Nên lưu chứng cứ có thời gian và nguồn đăng, yêu cầu người đăng hoặc nền tảng gỡ bỏ, rồi mới gửi đơn đến cơ quan có thẩm quyền nếu cần. Chứng cứ đầy đủ giúp cơ quan chức năng đánh giá đúng hành vi và hậu quả.