Chuẩn bị phạm tội chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự với 25 điều luật liệt kê ở khoản 2 Điều 14 Bộ luật Hình sự. Phạm tội chưa đạt bị xử lý với mọi tội cố ý, nhưng hình phạt không quá ba phần tư mức tù của điều luật, hoặc không quá 20 năm nếu điều luật có chung thân, tử hình (khoản 3 Điều 57). Người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội được miễn trách nhiệm về tội định phạm (Điều 16).
Ba chế định này trả lời câu hỏi mà nhiều người đặt ra: chưa gây hậu quả gì thì có bị xử lý không. Câu trả lời phụ thuộc vào việc hành vi dừng ở giai đoạn nào và tội định thực hiện nặng đến đâu. Bài này đọc lần lượt Điều 14, 15, 16 và 57, có ví dụ tính toán, và chỉ ra ranh giới giữa ý định, chuẩn bị và hành vi đã cấu thành một tội khác.
Bốn điểm dừng của một hành vi phạm tội
Chuẩn bị phạm tội. Khoản 1 Điều 14: tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo điều kiện khác để thực hiện tội phạm, hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm. Hành vi khách quan của tội chưa bắt đầu.
Phạm tội chưa đạt. Điều 15: cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì nguyên nhân ngoài ý muốn. Hành vi đã bắt đầu, bị dừng lại do yếu tố bên ngoài: bị phát hiện, bị ngăn cản, tài sản không có ở đó.
Tội phạm hoàn thành. Hành vi đã thoả đủ dấu hiệu mô tả trong điều luật. Áp dụng nguyên khung của khoản tương ứng.
Tự ý nửa chừng chấm dứt. Điều 16: tự mình không thực hiện đến cùng, tuy không có gì ngăn cản. Điểm phân biệt với chưa đạt là tự nguyện: người đó còn làm tiếp được nhưng tự dừng. Được miễn trách nhiệm về tội định phạm; nhưng nếu hành vi đã thực hiện đủ yếu tố cấu thành một tội khác thì phải chịu trách nhiệm về tội đó.
25 điều luật mà chuẩn bị phạm tội đã bị xử lý
Khoản 2 Điều 14 giới hạn trách nhiệm của giai đoạn chuẩn bị vào một danh sách đóng. Ngoài danh sách này, hành vi chuẩn bị không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, trừ khi tự nó đã là một tội độc lập.
- Mười bốn điều thuộc nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, từ Điều 108 đến Điều 121 (chuyên mục này không phân tích nhóm tội đó).
- Giết người (Điều 123) và cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác (Điều 134).
- Cướp tài sản (Điều 168) và bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (Điều 169).
- Làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả (Điều 207).
- Khủng bố (Điều 299), tài trợ khủng bố (Điều 300), bắt cóc con tin (Điều 301), cướp biển (Điều 302), phá huỷ công trình, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia (Điều 303).
- Rửa tiền (Điều 324).
Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm về chuẩn bị phạm tội với Điều 123 và Điều 168 (khoản 3 Điều 14). Khoản 1 Điều 14 cũng loại trừ một vài trường hợp thành lập, tham gia nhóm tội phạm vì luật đã quy định chúng thành tình tiết của tội khác (Điều 109, điểm a khoản 2 Điều 113, điểm a khoản 2 Điều 299). Theo khoản 1 Điều 390, người biết rõ một tội trong danh sách khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 14 đang được chuẩn bị mà không tố giác cũng có thể bị xử lý.
Khung riêng cho chuẩn bị phạm tội và loại tội tương ứng
Phần lớn điều luật trong danh sách có một khoản riêng cho hành vi chuẩn bị. Khung này nhẹ hơn rất nhiều so với khung của tội hoàn thành, nên loại tội cũng thấp hơn.
| Điều luật | Khoản chuẩn bị | Khung | Loại tội | Thời hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Giết người (123) | Khoản 3 | Tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Cố ý gây thương tích (134) | Khoản 6 | Cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng – 02 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Cướp tài sản (168) | Khoản 5 | Tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (169) | Khoản 5 | Tù 01 – 05 năm | Nghiêm trọng | 10 năm |
| Tiền giả (207) | Khoản 4 | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01 – 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Bắt cóc con tin (301) | Khoản 5 | Tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
| Rửa tiền (324) | Khoản 4 | Tù 06 tháng – 03 năm | Ít nghiêm trọng | 05 năm |
Khoản 2 Điều 57 nói hình phạt cho chuẩn bị phạm tội được quyết định trong phạm vi khung quy định trong điều luật cụ thể, tức là đúng các khung ở bảng trên. Ví dụ giả định: anh L bị phát hiện đang chuẩn bị công cụ nhằm gây thương tích cho người khác, chưa có hành vi tấn công nào. Hành vi thuộc khoản 6 Điều 134, tội ít nghiêm trọng, khung cao nhất 02 năm tù, thời hiệu 05 năm.
Phạm tội chưa đạt: trần hình phạt hạ xuống theo Điều 57
Khác với chuẩn bị, phạm tội chưa đạt không cần danh sách: Điều 15 áp dụng cho mọi tội được thực hiện cố ý. Người phạm tội chưa đạt bị xét theo khoản tương ứng của điều luật, nhưng khoản 3 Điều 57 hạ trần hình phạt: nếu điều luật có mức cao nhất là chung thân hoặc tử hình thì chỉ áp dụng tù không quá 20 năm; nếu là tù có thời hạn thì không quá ba phần tư mức tù điều luật quy định. Khoản 1 Điều 57 yêu cầu toà xét thêm mức độ thực hiện ý định phạm tội và lý do khiến tội phạm không thực hiện được đến cùng.
Cách tính ba phần tư với hai ví dụ giả định. Anh M lấy trộm tài sản trị giá 100 triệu đồng nhưng bị phát hiện ngay khi chưa mang ra được, chưa đạt ở khoản 2 Điều 173, khung 02 – 07 năm: trần mới là 3/4 × 7 năm = 5 năm 3 tháng. Nếu hành vi chưa đạt thuộc khoản 3 Điều 173, khung 07 – 15 năm, trần mới là 3/4 × 15 năm = 11 năm 3 tháng. Điều 57 giới hạn mức án được tuyên, không sửa khung trong điều luật; vì vậy loại tội và thời hiệu vẫn đọc theo khung của khoản được áp dụng. Chưa đạt cũng không phải tình tiết giảm nhẹ trong danh sách Điều 51 mà là một chế định riêng, nên các tình tiết giảm nhẹ khác vẫn được xét thêm.
Một ý định, bốn kết cục: đọc với tội cướp tài sản
Để thấy rõ giai đoạn dừng lại ảnh hưởng thế nào, bảng dưới giả định cùng một ý định chiếm đoạt tài sản bằng vũ lực, không có tình tiết định khung nào khác, và đọc theo Điều 168 Bộ luật Hình sự.
| Hành vi dừng ở | Căn cứ | Trần hình phạt | Loại tội đọc theo khung |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị | Khoản 2 Điều 14, khoản 5 Điều 168 | Tù 05 năm | Nghiêm trọng |
| Chưa đạt | Điều 15, khoản 1 Điều 168, khoản 3 Điều 57 | Ba phần tư của 10 năm, tức 7 năm 6 tháng | Rất nghiêm trọng (khung khoản 1 không đổi) |
| Hoàn thành | Khoản 1 Điều 168 | Tù 10 năm | Rất nghiêm trọng |
| Tự ý nửa chừng chấm dứt | Điều 16 | Miễn trách nhiệm về tội cướp; xét tội khác nếu hành vi đã làm đủ yếu tố | Theo tội khác, nếu có |
Riêng tội cướp tài sản, tội phạm được coi là hoàn thành từ lúc dùng vũ lực hoặc đe doạ dùng vũ lực nhằm chiếm đoạt, không cần đã lấy được tài sản; vì vậy khoảng “chưa đạt” của tội này rất hẹp. Với tội trộm cắp thì ngược lại, chưa chiếm đoạt được tài sản thường là chưa đạt. Mỗi tội có thời điểm hoàn thành riêng, nên cùng chữ “chưa lấy được gì” có thể dẫn tới hai cách đánh giá khác nhau.
Tự ý dừng lại: miễn tội định phạm nhưng không miễn mọi thứ
Điều 16 khuyến khích người phạm tội tự dừng. Điều kiện cốt lõi là tự nguyện và dứt khoát: không có gì ngăn cản mà vẫn tự không làm tiếp. Nếu người đó dừng vì thấy có người đến, vì bị chống cự hay vì sợ bị phát hiện ngay lúc ấy, thì đó thường được xem là nguyên nhân ngoài ý muốn, rơi về phạm tội chưa đạt. Ranh giới này phụ thuộc chứng cứ và là chỗ tranh luận nhiều trong thực tiễn.
Vế sau của Điều 16 quan trọng không kém: được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm, nhưng nếu hành vi đã thực hiện có đủ yếu tố cấu thành một tội khác thì vẫn chịu trách nhiệm về tội này. Ví dụ giả định: anh N định lấy tài sản trong một kho hàng, đã làm hư hỏng tài sản của chủ kho trị giá 8 triệu đồng rồi tự bỏ đi, không lấy gì. Anh N được miễn về tội trộm cắp định phạm, nhưng phần thiệt hại 8 triệu đồng có thể được xem xét theo khoản 1 Điều 178. Tự dừng vì vậy là một tình tiết có lợi, không phải lời bảo đảm thoát mọi trách nhiệm.
Ý định không phải là tội, và những hiểu sai thường gặp
Chỉ nghĩ hoặc nói ra ý định thì chưa phải tội phạm. Điều 8 định nghĩa tội phạm là hành vi. Ý định chưa đi kèm hành vi tìm kiếm, sửa soạn công cụ hay tạo điều kiện thì chưa đến giai đoạn chuẩn bị. Tuy vậy, lời đe doạ nói ra có thể tự nó là một tội độc lập trong Bộ luật, cần xét riêng.
“Chưa ai bị thiệt hại thì không sao”. Sai với 25 điều trong danh sách khoản 2 Điều 14 và với mọi trường hợp phạm tội chưa đạt.
“Chưa đạt thì xử bằng nửa khung”. Luật không nói một nửa. Trần là ba phần tư mức tù cao nhất, hoặc 20 năm nếu điều luật có chung thân, tử hình; mức cụ thể do toà cân nhắc.
Khi nào hỏi luật sư. Khi hồ sơ đang tranh luận hành vi dừng ở chuẩn bị, chưa đạt hay tự ý dừng; ba cách hiểu này dẫn tới ba kết quả rất khác nhau. Nếu cần định hướng trước khi gặp luật sư hình sự, có thể hỏi AI Cố Vấn kèm đúng điều, khoản đang được nêu.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn bị phạm tội có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Chỉ khi tội định thực hiện thuộc 25 điều luật ở khoản 2 Điều 14 Bộ luật Hình sự, như giết người, cố ý gây thương tích, cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, tiền giả, rửa tiền. Ngoài danh sách thì không bị truy cứu về giai đoạn chuẩn bị.
Phạm tội chưa đạt bị xử phạt như thế nào?
Theo khoản 3 Điều 57, nếu điều luật có chung thân hoặc tử hình thì chỉ áp dụng tù không quá 20 năm; nếu là tù có thời hạn thì không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.
Tự ý dừng lại giữa chừng có bị xử lý không?
Theo Điều 16, người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm. Nếu hành vi đã làm có đủ yếu tố của một tội khác, người đó vẫn chịu trách nhiệm về tội khác đó.
Phạm tội chưa đạt và tự ý nửa chừng chấm dứt khác nhau thế nào?
Chưa đạt là không làm được đến cùng vì nguyên nhân ngoài ý muốn, như bị phát hiện hoặc bị ngăn cản. Tự ý nửa chừng là tự mình dừng dù không có gì ngăn cản. Chưa đạt vẫn bị xử lý, tự ý dừng được miễn về tội định phạm.
Chuẩn bị phạm tội giết người thuộc loại tội gì?
Khoản 3 Điều 123 quy định khung tù từ 01 năm đến 05 năm cho người chuẩn bị phạm tội giết người. Mức cao nhất 05 năm nên hành vi này thuộc loại tội nghiêm trọng, thời hiệu truy cứu 10 năm.
Biết người khác đang chuẩn bị phạm tội mà không báo có bị xử lý không?
Có thể bị xử lý về tội không tố giác tội phạm theo Điều 390 nếu biết rõ một tội trong danh sách khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 14 đang được chuẩn bị. Ông bà, cha mẹ, con cháu, anh chị em ruột, vợ chồng được loại trừ trong nhiều trường hợp theo khoản 2 Điều 19.