Ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc che giấu hoặc không tố giác, trừ khi tội đó thuộc nhóm xâm phạm an ninh quốc gia hoặc là tội đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 18, khoản 2 Điều 19 Bộ luật Hình sự). Với người khác, chỉ bị xử lý khi tội bị che giấu hoặc không tố giác có tên trong danh sách của Điều 389 và Điều 390.
Đây là chỗ phân loại tội phạm chạm trực tiếp vào gia đình người phạm tội. Cùng là cha mẹ cất giấu cho con, nếu con phạm khoản rất nghiêm trọng thì cha mẹ không bị truy cứu, nhưng nếu con phạm khoản đặc biệt nghiêm trọng có trong Điều 389 thì cha mẹ có thể bị xử lý. Bài này giải thích luật để người đọc biết giới hạn, không nhằm hướng dẫn cách che giấu; trình báo và hợp tác với cơ quan có thẩm quyền luôn là lựa chọn đúng pháp luật.
Che giấu và không tố giác khác nhau thế nào
Hai tội thường bị gọi lẫn với nhau. Bảng đặt chúng cạnh nhau theo nguyên văn Điều 18, 19, 389, 390 Bộ luật Hình sự, kèm loại tội tính theo Điều 9.
| Tiêu chí | Che giấu tội phạm | Không tố giác tội phạm |
|---|---|---|
| Hành vi | Chủ động che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật hoặc cản trở phát hiện, điều tra | Biết rõ nhưng không báo cho cơ quan có thẩm quyền |
| Thời điểm biết | Sau khi tội phạm đã được thực hiện, không hứa hẹn trước | Khi tội đang chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã thực hiện |
| Tội gốc phải thuộc | Danh sách khoản 1 Điều 389 | Khoản 2, khoản 3 Điều 14 (đang chuẩn bị) hoặc danh sách Điều 389 |
| Khung | Khoản 1: cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 05 năm; khoản 2 (lợi dụng chức vụ): tù 02 – 07 năm | Cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
| Loại tội | Nghiêm trọng (cả hai khoản) | Ít nghiêm trọng |
| Thời hiệu | 10 năm | 05 năm |
Khoản 2 Điều 390 còn một lối mở: người không tố giác nếu đã can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt. Che giấu không có quy định tương tự, vì đây là hành vi chủ động làm khó việc phát hiện tội phạm.
Danh sách Điều 389 đọc theo loại tội
Khoản 1 Điều 389 không liệt kê mọi tội mà chọn theo điều, có khi theo từng khoản. Đọc kỹ sẽ thấy phần lớn là các khoản từ nghiêm trọng trở lên. Một số nhóm tiêu biểu:
- Tính mạng: toàn bộ Điều 123 (giết người).
- Sở hữu: toàn bộ Điều 168, 169; các khoản 2, 3, 4 của Điều 173, 174, 175, 178. Khoản 1 các tội này (ít nghiêm trọng) không có trong danh sách.
- Ma tuý: các Điều 248 đến 253, khoản 2 Điều 254, các Điều 255 đến 258, khoản 2 Điều 259.
- Tham nhũng, chức vụ: các khoản 2, 3, 4 Điều 353, 354, 355, 357, 358, 359, 364, 365; khoản 2, 3 Điều 356.
- Kinh tế: khoản 3, 4 Điều 188 và nhiều khoản nặng của các tội về hàng cấm, hàng giả, tiền giả.
- Khác: nhóm an ninh quốc gia ở điểm a, các tội phá hoại hoà bình, chiến tranh ở điểm k, và một số tội về an toàn công cộng, trật tự công cộng.
Ví dụ giả định: chị H biết bạn mình vừa lấy trộm chiếc điện thoại 15 triệu đồng và giúp cất chiếc điện thoại đi. Hành vi gốc thuộc khoản 1 Điều 173, không có trong danh sách Điều 389, nên chị H không bị xử lý về tội che giấu tội phạm. Nếu tài sản trị giá 80 triệu đồng, hành vi gốc sang khoản 2 Điều 173, có trong danh sách: chị H có thể bị xử lý theo khoản 1 Điều 389.
Người thân: miễn trừ và ngoại lệ đặc biệt nghiêm trọng
Khoản 2 Điều 18 và khoản 2 Điều 19 cùng liệt kê nhóm người thân được loại trừ: ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng. Ngoài nhóm này, như anh chị em họ, bạn bè, người yêu, không được hưởng quy định. Ví dụ giả định với cha mẹ của một người phạm tội trộm cắp tài sản:
| Hành vi của con | Khoản, loại tội | Cha mẹ che giấu | Cha mẹ không tố giác |
|---|---|---|---|
| Lấy tài sản 80 triệu đồng | Khoản 2 Điều 173, nghiêm trọng | Không phải chịu trách nhiệm hình sự | Không phải chịu trách nhiệm hình sự |
| Lấy tài sản 300 triệu đồng | Khoản 3 Điều 173, rất nghiêm trọng | Không phải chịu trách nhiệm hình sự | Không phải chịu trách nhiệm hình sự |
| Lấy tài sản 600 triệu đồng | Khoản 4 Điều 173, đặc biệt nghiêm trọng | Có thể bị xử lý (khoản 4 Điều 173 có trong Điều 389) | Có thể bị xử lý (tội đặc biệt nghiêm trọng) |
Mốc quyết định đúng là ranh giới 15 năm của Điều 9: khi hành vi của người thân chuyển sang khoản đặc biệt nghiêm trọng, sự miễn trừ của gia đình không còn. Với che giấu, câu chữ của khoản 2 Điều 18 gắn ngoại lệ với “tội đặc biệt nghiêm trọng khác quy định tại Điều 389”; với không tố giác, khoản 2 Điều 19 gắn với “tội khác là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng”. Hai cách viết hơi khác nhau, và việc áp dụng vào vụ cụ thể nên hỏi luật sư.
Không tố giác: “biết rõ” mới bị xử lý
Điều 390 không đặt nghĩa vụ cho mọi người nghe phong thanh về một vụ việc. Điều kiện là “biết rõ” tội phạm, và tội phạm đó phải nằm trong hai danh sách: nếu đang được chuẩn bị thì phải là tội ở khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 14; nếu đang hoặc đã được thực hiện thì phải là tội ở Điều 389. Nghe kể lại không có căn cứ, đoán chừng hay thấy một dấu hiệu mơ hồ chưa phải là biết rõ. Ngược lại, tận mắt chứng kiến hoặc được chính người phạm tội kể lại chi tiết thường là biết rõ.
Khoản 2 Điều 390 khuyến khích hành động tích cực: người không tố giác nhưng đã can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt. Ví dụ giả định: anh Đ biết bạn mình đang chuẩn bị gây thương tích cho người khác, đã nhiều lần can ngăn và cất giữ hung khí để bạn không dùng được, nhưng không báo cơ quan công an. Hành vi chuẩn bị gây thương tích thuộc danh sách khoản 2 Điều 14, nên anh Đ có thể bị xem xét theo Điều 390; việc đã can ngăn là căn cứ để được xem xét miễn theo khoản 2. Cách an toàn nhất về pháp lý vẫn là trình báo.
Gia đình nên làm gì cho đúng luật
Trình báo hoặc khuyên người thân ra trình diện. Khoản 1 Điều 51 coi tự thú là tình tiết giảm nhẹ (điểm r); khoản 2 Điều 51 cho toà có thể coi đầu thú là tình tiết giảm nhẹ. Khuyên người thân ra trình diện có lợi cho chính người đó và không đặt gia đình vào rủi ro của Điều 389.
Giao nộp tài sản, đồ vật liên quan. Giữ lại tài sản, đồ vật liên quan đến một tội phạm thuộc danh sách Điều 389 là rủi ro cho người không thuộc nhóm thân thích, và cho cả người thân nếu tội là đặc biệt nghiêm trọng. Tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả cũng là tình tiết giảm nhẹ ở điểm b khoản 1 Điều 51.
Không hứa hẹn trước bất cứ điều gì. Lời hứa giúp đỡ trước khi sự việc xảy ra có thể biến người thân thành đồng phạm, mất hẳn sự miễn trừ.
Ghi lại những gì mình biết. Khi được mời làm việc, khai báo trung thực những gì mình biết; điều mình không chắc thì nói rõ là không chắc. Có luật sư đi cùng giúp gia đình hiểu đúng quyền và nghĩa vụ của mình.
Lời hứa trước và người bào chữa
Khoản 1 Điều 18 chỉ áp dụng cho người “không hứa hẹn trước”. Nếu trước khi tội phạm xảy ra, một người đã hứa sẽ che giấu, cất giữ tài sản hay giúp tẩu thoát, thì việc làm sau đó không còn là che giấu tội phạm mà có thể là hành vi giúp sức của người đồng phạm theo khoản 3 Điều 17. Khi đó sự miễn trừ dành cho người thân ở khoản 2 Điều 18 không áp dụng, vì người đó bị xét như một người cùng thực hiện tội phạm, chịu khung của chính tội phạm. Đây là ranh giới gia đình thường không biết.
Khoản 3 Điều 19 nói riêng về người bào chữa: luật sư không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc không tố giác, trừ trường hợp không tố giác các tội thuộc nhóm an ninh quốc gia hoặc tội khác là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do chính người mình bào chữa đang chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã thực hiện mà người bào chữa biết rõ khi bào chữa. Quy định này bảo vệ quan hệ tin cậy giữa luật sư và thân chủ, đồng thời đặt giới hạn ở những tội nặng nhất. Người dân trao đổi với luật sư nên hiểu rằng giới hạn đó tồn tại.
Hiểu sai thường gặp và khi nào nên gặp luật sư
“Gia đình che giấu cho nhau thì luật bỏ qua”. Chỉ đúng cho nhóm người thân luật kê và chỉ khi tội không phải đặc biệt nghiêm trọng, không thuộc nhóm an ninh quốc gia. Ngoài phạm vi đó, người thân vẫn có thể bị xử lý.
“Không báo thì không có tội”. Người ngoài nhóm thân thích biết rõ tội phạm thuộc danh sách luật kê mà không tố giác có thể bị xử lý theo Điều 390, khung đến 03 năm tù.
“Che giấu bất kỳ tội nào cũng bị xử lý”. Không. Chỉ các tội, các khoản có trong khoản 1 Điều 389. Che giấu một hành vi thuộc khoản 1 Điều 173 không cấu thành tội che giấu tội phạm.
Khi nào gặp luật sư. Khi gia đình được mời làm việc với tư cách người biết sự việc, khi có tài sản hoặc đồ vật liên quan đang ở nhà mình, hoặc khi không rõ người thân đang bị xét ở khoản nào. Luật sư hình sự giúp xác định nghĩa vụ và giới hạn của từng người trong gia đình. Bài viết không đánh giá vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ che giấu con phạm tội có bị xử lý không?
Thường là không, theo khoản 2 Điều 18 Bộ luật Hình sự. Ngoại lệ là khi con phạm tội thuộc nhóm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác có trong danh sách Điều 389, ví dụ khoản 4 tội trộm cắp tài sản.
Tội che giấu tội phạm thuộc loại tội gì?
Khoản 1 Điều 389 có khung cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 06 tháng đến 05 năm, khoản 2 tù từ 02 đến 07 năm. Cả hai khoản đều có mức cao nhất trong khoảng trên 03 đến 07 năm nên là tội nghiêm trọng.
Không tố giác tội phạm bị phạt thế nào?
Theo khoản 1 Điều 390, bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 06 tháng đến 03 năm, là tội ít nghiêm trọng. Nếu đã can ngăn hoặc hạn chế tác hại thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt.
Che giấu người phạm tội trộm cắp dưới 50 triệu đồng có bị xử lý không?
Không bị xử lý về tội che giấu tội phạm, vì khoản 1 Điều 173 không có trong danh sách khoản 1 Điều 389. Tuy vậy, nếu có lời hứa hẹn trước thì có thể bị xem là đồng phạm giúp sức.
Luật sư có phải tố giác thân chủ không?
Theo khoản 3 Điều 19, người bào chữa không phải chịu trách nhiệm về việc không tố giác, trừ các tội an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng do chính thân chủ đang chuẩn bị, đang hoặc đã thực hiện mà người bào chữa biết rõ khi bào chữa.
Anh chị em họ có được miễn như anh chị em ruột không?
Không. Khoản 2 Điều 18 và khoản 2 Điều 19 chỉ liệt kê ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng. Người ngoài danh sách này được xét như mọi người khác theo Điều 389 và Điều 390.